Huyện Năm Căn là đơn vị cấp huyện của tỉnh Cà Mau đến hết ngày 30/6/2025, lập năm 2003 khi huyện Ngọc Hiển cũ được chia đôi. Huyện lỵ là thị trấn Năm Căn bên sông Cửa Lớn, nơi quốc lộ 1 kết thúc. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia thành ba xã của tỉnh Cà Mau mới: Năm Căn, Đất Mới và Tam Giang.
Năm Căn gắn với rừng đước, với những chuyến ghe chở than, chở cây đước lên thành phố, và với dòng sông Cửa Lớn rộng như một eo biển. Bài này kể tên gọi, lần tách huyện năm 2003, rừng đước và nghề rừng, thị trấn đầu mối phía nam, và cách các xã cũ gom về ba xã mới.
Từ vùng rừng của huyện Ngọc Hiển cũ đến huyện Năm Căn
Trong thời Minh Hải và những năm đầu sau tái lập tỉnh Cà Mau, cả vùng rừng ngập mặn phía nam, từ Năm Căn xuống tận Đất Mũi, thuộc một huyện rất rộng mang tên Ngọc Hiển, huyện lỵ ở Năm Căn. Đường bộ khi ấy còn ít, việc đi từ Đất Mũi lên huyện lỵ phải mất nhiều giờ trên ghe.
Năm 2003, Chính phủ chia huyện Ngọc Hiển cũ thành hai: phần phía bắc quanh thị trấn Năm Căn thành huyện Năm Căn, phần phía nam ra tới mũi đất giữ tên huyện Ngọc Hiển, huyện lỵ chuyển về Rạch Gốc. Giấy tờ trước năm 2003 của người Năm Căn vì vậy có thể ghi huyện Ngọc Hiển.
Tên Năm Căn có nhiều cách kể, phổ biến nhất là chuyện thời khẩn hoang chỉ có năm căn nhà, năm căn trại bên sông. Lời kể này nhiều người nhắc nhưng chưa có tư liệu xác nhận; điều chắc chắn là Năm Căn đã là tên chợ, tên vùng từ rất lâu trước khi thành tên huyện.
Từ 2003 đến tháng 6/2025, huyện Năm Căn gồm thị trấn Năm Căn và các xã Hàm Rồng, Hàng Vịnh, Đất Mới, Lâm Hải, Hiệp Tùng, Tam Giang, Tam Giang Đông. Phía bắc giáp Cái Nước và Đầm Dơi, phía nam giáp Ngọc Hiển, phía tây giáp Phú Tân, phía đông giáp biển Đông.
Sông Cửa Lớn và thị trấn cuối đường
Sông Cửa Lớn chảy ngang qua phía nam bán đảo, nối biển Đông với biển Tây, rộng và sâu, ghe tàu lớn đi được. Thị trấn Năm Căn nằm bên bờ bắc, từ lâu là bến trung chuyển hải sản, gỗ đước, than đước từ vùng rừng ra các nơi.
Quốc lộ 1, con đường xuyên Việt từ biên giới phía bắc, kết thúc ở Năm Căn. Với nhiều người đi xuyên Việt bằng xe máy, Năm Căn là điểm dừng mang ý nghĩa đánh dấu, trước khi đi tiếp trên tuyến đường Hồ Chí Minh xuống Đất Mũi.
Cây cầu bắc qua sông Cửa Lớn ở Năm Căn là cầu dây văng nằm trên tuyến đường Hồ Chí Minh, mở ra đường bộ thẳng xuống phía nam. Trước khi có cầu, người và xe sang sông phải đi phà, chờ đợi mất thời gian. Cầu cũng thành chỗ người dân lên ngắm sông lúc chiều.
Thị trấn có chợ, cảng cá, các cơ sở chế biến thuỷ sản, xưởng sửa ghe. Buổi sáng chợ cá bên sông là nơi thấy rõ nhất sản vật của vùng: tôm, cua, cá chẽm, cá đối, sò huyết, ốc len, ba khía. Khu kinh tế Năm Căn được quy hoạch quanh đây với kỳ vọng thành cảng và trung tâm công nghiệp phía nam, tiến độ tuỳ từng giai đoạn.
Rừng đước Năm Căn và nghề rừng
Rừng đước Năm Căn là một trong những cánh rừng ngập mặn nổi tiếng nhất cả nước, đã đi vào văn học qua những trang tả rừng đước của các nhà văn Nam Bộ. Đước mọc thẳng, rễ chống hình vòng cung, cây non mọc lên từ những trụ mầm rơi xuống bùn. Đi xuồng trên các kinh nhỏ trong rừng là cảm giác rất khác với các khu rừng ở nơi khác.
Rừng ở đây phần lớn là rừng trồng và rừng được giao khoán cho hộ dân chăm sóc, kết hợp nuôi tôm dưới tán rừng. Người nhận khoán giữ rừng, được khai thác theo chu kỳ, phần nuôi tôm, cua trong mương rừng là nguồn sống thường xuyên. Mô hình tôm – rừng này hiện được nhiều nơi nhắc tới như một hướng nuôi trồng thân thiện.
Nghề làm than đước là nghề truyền thống của vùng Tam Giang, Năm Căn. Cây đước khai thác đúng chu kỳ được cắt khúc, xếp vào lò hầm bằng đất, đốt kín nhiều ngày. Than đước cứng, ít khói, được ưa chuộng để nướng. Số lò than đã giảm nhiều so với trước, nhưng vẫn còn những xóm lò để khách đến xem.
Rừng còn cho mật ong, cá, cua, ốc len, và là nơi trú của nhiều loài chim nước. Khách vào rừng nên đi cùng người địa phương, mặc áo dài tay, mang thuốc chống muỗi, không bẻ cây, không thả rác xuống nước.
Hàm Rồng, Tam Giang và những xã ven rừng
Xã Hàm Rồng cũ giáp thị trấn, có khu di tích lịch sử của địa phương, là nơi người Năm Căn hay đưa khách đến khi giới thiệu về truyền thống. Sau sắp xếp, đất Hàm Rồng cũ chia cho xã Năm Căn và xã Đất Mới.
Vùng Tam Giang, Tam Giang Đông, Hiệp Tùng nằm sâu trong vùng rừng, nhiều kinh rạch, xa đường lớn. Người dân sống bằng tôm rừng, cua, nghề than, đánh bắt trên sông. Một số ấp vẫn chủ yếu đi bằng xuồng máy. Khi gom lại, cả ba xã cũ này thành xã Tam Giang mới.
Xã Đất Mới và Lâm Hải cũ ở phía nam thị trấn, tên Đất Mới gợi đúng tính chất vùng đất bồi, đất khai phá muộn. Xã Đất Mới mới gồm Đất Mới, Lâm Hải cũ cùng một phần thị trấn Năm Căn và Hàm Rồng.
Xã Hàng Vịnh cũ, nằm sát thị trấn, nay vào xã Năm Căn cùng phần lớn thị trấn cũ. Tên Hàng Vịnh vì vậy không còn trên bản đồ hành chính, nhưng người địa phương vẫn gọi như cũ trong đời sống.
Sống trong vùng rừng: nhà ven kinh, xuồng máy và trường xa
Ở các xã rừng của Năm Căn cũ, nhà cửa thường dựng dọc kinh, cách nhau một quãng vuông tôm hay một mảng rừng. Nhà nào cũng có bến, có xuồng, xuồng máy là phương tiện của cả nhà: chở con đi học, chở tôm đi bán, chở người bệnh ra trạm y tế. Tiếng máy đuôi tôm là âm thanh quen thuộc nhất của vùng rừng.
Điện lưới đã về hầu hết các ấp, nhưng nước sạch vẫn là chuyện lo. Nhiều hộ hứng nước mưa vào lu, vào bồn, mùa khô phải mua nước ngọt chở bằng ghe. Ở những nơi xa, trạm cấp nước nhỏ hoặc hệ thống lọc nước của xã giúp được phần nào.
Trẻ con ở vùng rừng đi học xa, có em phải đi xuồng qua nhiều kinh mới tới trường, mùa nước lớn và mùa gió đi lại vất vả. Những năm gần đây đường bê tông nông thôn và cầu nhỏ đã nối được nhiều ấp, việc đi học bằng xe đạp, xe máy dễ hơn trước.
Đời sống trong rừng chậm và gắn với con nước. Người ta thức dậy theo nước, ra vuông theo nước, ăn những gì vuông và rừng cho: tôm, cua, cá, rau mọc ven bờ. Ai đến ở vài ngày sẽ thấy khó quen với muỗi, nắng và tiếng máy, nhưng dễ quen với sự hiếu khách của người vùng rừng.
Xã, thị trấn cũ của Năm Căn về ba xã mới
Theo phương án sắp xếp năm 2025, Năm Căn cũ gom lại như sau. Thị trấn Năm Căn và xã Hàm Rồng cũ được chia cho hai xã mới, nên xuất hiện ở hai dòng.
| Xã mới | Từ xã, thị trấn cũ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xã Năm Căn | Xã Hàng Vịnh, phần lớn thị trấn Năm Căn, một phần xã Hàm Rồng | Trung tâm cũ bên sông Cửa Lớn |
| Xã Đất Mới | Xã Đất Mới, xã Lâm Hải, một phần thị trấn Năm Căn và xã Hàm Rồng | Phía nam, vùng đất bồi |
| Xã Tam Giang | Xã Tam Giang, xã Tam Giang Đông, xã Hiệp Tùng | Vùng rừng phía đông, giáp biển |
Với nhà ở rìa thị trấn Năm Căn cũ hay rìa xã Hàm Rồng, phải tra cụ thể mới biết thuộc xã Năm Căn hay xã Đất Mới. Cách chắc nhất là xem phần địa chỉ đã cập nhật trên ứng dụng định danh điện tử, hoặc hỏi công an xã.
Đến Năm Căn: đường đi, mùa và những điều nên biết
Từ thành phố Cà Mau, đi theo quốc lộ 1 về phía nam qua Cái Nước là tới Năm Căn. Xe khách tuyến Cà Mau – Năm Căn chạy nhiều chuyến trong ngày. Từ Năm Căn có thể đi tiếp xuống Đất Mũi bằng đường bộ hoặc tàu cao tốc; giờ tàu đổi theo mùa, nên hỏi trước.
Mùa khô là mùa dễ đi nhất, trời nắng, sông êm hơn. Mùa gió chướng cuối năm, trên sông Cửa Lớn sóng có thể lớn, tàu nhỏ cần thận trọng. Mùa mưa thì cảnh rừng xanh hơn, cá tôm nhiều, nhưng đường đất trong các ấp dễ lầy.
Nếu đi xuyên Việt bằng xe máy, nhiều người chọn nghỉ một đêm ở Năm Căn rồi sáng sớm mới đi tiếp xuống Đất Mũi, để kịp đến mũi lúc nắng chưa gắt và có thời gian quay lên trong ngày. Cách này cũng giúp tránh chạy xe trên đường rừng khi trời đã tối.
Ở Năm Căn có nhà nghỉ, quán ăn quanh chợ và bến tàu. Muốn ăn hải sản, nên ra chợ hỏi giá trước rồi nhờ quán chế biến, hoặc ăn tại quán quen của người địa phương. Không cần mua tôm khô, ba khía ở chỗ bán cho khách, vì chợ thường có lựa chọn đa dạng hơn.
Sau ngày bỏ cấp huyện, việc giấy tờ thường ngày làm ở xã nơi cư trú. Những ai còn giữ giấy tờ ghi huyện Ngọc Hiển trước 2003, rồi huyện Năm Căn từ 2003 đến 2025, chỉ cần ghi tên xã mới khi làm thủ tục và kèm tên cũ để cán bộ dễ đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Năm Căn cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Năm Căn cũ thuộc tỉnh Cà Mau mới, sau khi Cà Mau hợp với Bạc Liêu theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ nay chia thành ba xã: Năm Căn, Đất Mới và Tam Giang.
Huyện Năm Căn được lập năm nào?
Huyện Năm Căn được lập năm 2003, khi huyện Ngọc Hiển cũ rộng lớn được chia thành hai huyện Năm Căn và Ngọc Hiển. Giấy tờ trước năm 2003 của người Năm Căn có thể ghi huyện Ngọc Hiển.
Quốc lộ 1 kết thúc ở đâu?
Quốc lộ 1 kết thúc ở Năm Căn, bên sông Cửa Lớn. Muốn xuống tới Đất Mũi, người đi đường bộ đi tiếp trên tuyến đường Hồ Chí Minh qua cầu Năm Căn rồi về phía nam.
Xã Tam Giang Đông, Hiệp Tùng cũ nay thuộc xã nào?
Hai xã Tam Giang Đông và Hiệp Tùng cũ cùng xã Tam Giang cũ nay hợp thành xã Tam Giang, tỉnh Cà Mau. Đây là vùng rừng đước phía đông của Năm Căn cũ, nhiều kinh rạch, đi lại chủ yếu bằng xuồng máy.
Than đước Năm Căn làm thế nào?
Cây đước khai thác đúng chu kỳ được cắt khúc, xếp vào lò hầm đắp bằng đất rồi đốt kín nhiều ngày. Than đước cứng, cháy lâu, ít khói, thường dùng để nướng. Số lò đã giảm nhưng vẫn còn ở vùng Tam Giang.
Thị trấn Năm Căn cũ nay là xã nào?
Phần lớn thị trấn Năm Căn cũ cùng xã Hàng Vịnh cũ nay thuộc xã Năm Căn. Một phần thị trấn cũ ở rìa phía nam thuộc xã Đất Mới. Với địa chỉ cụ thể, nên tra trên ứng dụng định danh điện tử.