Huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng cũ: Bãi Xàu, chùa Chén Kiểu và đồng lúa – tôm

Huyện Mỹ Xuyên nằm ở phía nam tỉnh lỵ Sóc Trăng, huyện lỵ ở thị trấn Mỹ Xuyên, vùng xưa gọi là Bãi Xàu, tồn tại đến ngày 30/6/2025. Năm 2009, Mỹ Xuyên góp một số xã phía biển để lập huyện Trần Đề. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ thuộc thành phố Cần Thơ, gồm phường Mỹ Xuyên và các xã Ngọc Tố, Gia Hòa, Nhu Gia, Hòa Tú.

Mỹ Xuyên là vùng đất có lịch sử buôn bán lâu đời quanh chợ Bãi Xàu, có ngôi chùa Chén Kiểu nổi tiếng bên quốc lộ, và có những cánh đồng nơi lúa và tôm luân phiên theo mùa mặn ngọt. Bài này đi qua tên gọi, di tích, đồng ruộng, các xã cũ và cách ghi địa chỉ hôm nay.

Bãi Xàu: tên chợ xưa của Mỹ Xuyên

Bãi Xàu là tên dân gian của vùng thị trấn Mỹ Xuyên cũ và quanh đó. Nhiều tài liệu cho rằng tên này có gốc từ tiếng Khmer, gắn với khu chợ ven sông nơi người Hoa, người Khmer, người Kinh buôn bán từ rất sớm. Cách giải thích nghĩa của chữ thì mỗi sách nói một kiểu, nên ở đây chỉ ghi nhận tên gọi.

Thời trước, chợ Bãi Xàu là nơi tập kết lúa gạo lớn của vùng, ghe thương lái từ nhiều nơi về mua lúa, chở đi Chợ Lớn. Người Hoa gốc Triều Châu lập nhà máy xay, vựa lúa, tiệm buôn dọc bờ sông. Một số dãy phố cũ, hội quán của người Hoa vẫn còn ở khu chợ.

Mỹ Xuyên là tên huyện có từ lâu, qua nhiều thời kỳ vẫn giữ. Ngay trước 7/2025, huyện gồm thị trấn Mỹ Xuyên và mười xã Đại Tâm, Gia Hòa 1, Gia Hòa 2, Hòa Tú 1, Hòa Tú 2, Ngọc Đông, Ngọc Tố, Tham Đôn, Thạnh Phú, Thạnh Quới.

Khu thị trấn Mỹ Xuyên gần như nối liền với nội ô Sóc Trăng cũ, đi xe máy vài phút là tới. Vì vậy, khi sắp xếp năm 2025, khu này được ghép với phường 10 của thành phố Sóc Trăng cũ thành một phường mới.

Chùa Chén Kiểu và các chùa Khmer

Chùa Chén Kiểu, tên Khmer thường viết là Sà Lôn, nằm ở vùng xã Đại Tâm cũ, ngay bên quốc lộ 1 hướng đi Bạc Liêu. Chùa nổi tiếng vì tường, cột, mái được gắn rất nhiều mảnh chén, đĩa, bát sứ, tạo nên hoa văn lấp lánh. Câu chuyện về việc người dân góp chén bát để trang trí chùa được kể lại nhiều.

Chùa có kiến trúc Khmer Nam Bộ với mái nhiều tầng, đầu đao uốn cong, cổng có tượng rắn thần, sân rộng với hàng thốt nốt. Đây là điểm dừng chân quen thuộc của người đi quốc lộ 1 từ Sóc Trăng xuống Bạc Liêu, Cà Mau.

Ngoài chùa Chén Kiểu, Mỹ Xuyên cũ có nhiều chùa Khmer ở các phum sóc trong đồng, nhất là các xã Ngọc Tố, Hòa Tú, Gia Hòa, Tham Đôn, Ngọc Đông. Mỗi chùa là trung tâm của sóc, nơi học chữ, nơi lễ hội, nơi giữ ghe ngo.

Khi đến chùa, nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép khi vào chánh điện, không leo lên tường hay chạm vào các mảnh sứ trang trí, hỏi trước khi chụp ảnh sư hay người đang lễ.

Lúa – tôm: một vụ ngọt, một vụ mặn

Phía nam Mỹ Xuyên cũ, các xã Ngọc Tố, Ngọc Đông, Tham Đôn, Hòa Tú, Gia Hòa nằm ở vùng giáp ranh mặn ngọt. Mùa mưa, nước ngọt nhiều, người dân trồng lúa; mùa khô, nước mặn vào, họ thả tôm trên chính mảnh ruộng ấy. Cách làm luân phiên này được gọi là mô hình lúa – tôm.

Mô hình này tận dụng được điều kiện tự nhiên: tôm ăn những gì còn lại của vụ lúa, chất thải của tôm lại làm màu cho vụ lúa sau. Lúa trồng trên đất sau vụ tôm thường ít phải bón phân hơn. Các giống lúa thơm ST do kỹ sư ở Sóc Trăng lai tạo được trồng nhiều trên ruộng lúa – tôm của vùng này.

Rủi ro vẫn có: những năm mặn đến sớm hay mưa đến muộn, lịch vụ bị đảo lộn, lúa có thể bị mặn, tôm có thể bị sốc nước. Người nông dân phải theo dõi độ mặn sát sao, rửa mặn trước khi xuống giống lúa.

Ngoài lúa – tôm, nhiều nơi nuôi tôm chuyên canh, nuôi cua, cá, trồng màu trên bờ. Bờ ruộng lúa – tôm thường cao và rộng, có chỗ trồng chuối, rau, cây ăn trái.

Mỹ Xuyên góp đất lập Trần Đề

Năm 2009, khi lập huyện Trần Đề, Mỹ Xuyên góp một số xã phía biển cùng với Long Phú. Sau lần này, Mỹ Xuyên không còn chạm biển như trước, phần lớn diện tích là vùng lúa, lúa – tôm và vùng ven đô quanh thị trấn.

Giấy tờ đất cấp trước năm 2009 ở một số xã nay thuộc Trần Đề cũ có thể ghi huyện Mỹ Xuyên. Đây không phải sai sót. Khi tra hồ sơ địa chính, cần biết năm cấp và xã lúc đó để tìm đúng sổ.

Hiện tại, nhiều người dân vùng Trần Đề cũ vẫn có quan hệ họ hàng, làm ăn chặt chẽ với Mỹ Xuyên cũ, đi chợ Mỹ Xuyên, đi học ở trường quanh đó. Ranh hành chính đổi, nhưng đường đi lại của người dân không đổi.

Từ 7/2025, cả hai vùng cùng thuộc thành phố Cần Thơ, ranh huyện không còn. Với người đi làm giấy tờ, điều quan trọng nhất là biết xã cũ nay thuộc xã mới nào.

Mười một đơn vị cũ của huyện Mỹ Xuyên và nay thuộc đâu

Bảng dưới đối chiếu mười một đơn vị cấp xã của huyện Mỹ Xuyên trước 7/2025 với phường xã mới của thành phố Cần Thơ, theo bảng đối chiếu sắp xếp năm 2025.

Chùa Chén Kiểu ở vùng Đại Tâm cũ nay thuộc phường Mỹ Xuyên. Đây là phường duy nhất của thành phố Cần Thơ mang tên Mỹ Xuyên, gồm đất của hai đơn vị cấp huyện cũ.

Chú ý con số: Gia Hòa 1 về xã Nhu Gia, Gia Hòa 2 về xã Gia Hòa. Nhìn nhầm một con số là ghi sai xã. Tên Nhu Gia là địa danh vốn có trong vùng, nay thành tên xã.

Đi lại và ghi địa chỉ ở Mỹ Xuyên cũ

Từ nội ô Sóc Trăng cũ xuống thị trấn Mỹ Xuyên chỉ vài phút. Quốc lộ 1 hướng đi Bạc Liêu chạy qua vùng Đại Tâm, Thạnh Phú cũ; các xã phía nam như Ngọc Tố, Hòa Tú, Gia Hòa đi theo đường tỉnh, đường huyện cũ, có đoạn nhỏ.

Khi ghi địa chỉ mới, viết tên ấp, phường xã mới, thành phố Cần Thơ, có thể thêm tên cũ trong ngoặc, ví dụ "xã Ngọc Tố, thành phố Cần Thơ (trước là xã Tham Đôn, huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng)".

Thủ tục hộ tịch, chứng thực, cư trú làm ở uỷ ban hoặc công an phường xã mới. Người ở phường Mỹ Xuyên có thể ở khu thị trấn cũ, khu Đại Tâm cũ hoặc khu phường 10 cũ của thành phố; giấy tờ đất cũ của ba nơi này nằm ở hai hệ sổ khác nhau.

Người mua đất ruộng lúa – tôm nên hỏi kỹ về lịch mặn ngọt, cống, đê bao, và chuyện chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Đất ven quốc lộ, ven đô thị có giá cao hơn và có quy hoạch riêng.

Chợ, bữa ăn và nghề buôn lúa gạo

Chợ Mỹ Xuyên ở khu Bãi Xàu cũ vẫn là chợ lớn của vùng phía nam tỉnh lỵ. Buổi sáng có cá đồng, tôm, cua từ ruộng lúa – tôm, rau màu, trái cây, mắm, khô và các loại bánh của người Khmer, người Hoa. Người đi chợ đến từ các xã quanh vùng, có người chạy xe máy cả chục cây số để mua bán.

Nghề buôn lúa gạo, xay xát vẫn còn dấu vết rõ ở Mỹ Xuyên cũ. Dọc các con kênh và đường lớn có nhiều nhà máy xay, kho lúa, sân phơi. Mùa gặt, ghe và xe tải chở lúa từ ruộng về kho nối nhau, thương lái đi khắp đồng hỏi mua lúa tươi.

Bữa ăn ở đây có bún nước lèo, bánh cống, cá kho, canh chua, tôm rang, cua luộc, và những món có mắm bò hóc. Mùa tôm, nhiều nhà ăn tôm thay cá. Người Hoa ở Bãi Xàu còn giữ một số món như lạp xưởng, hủ tiếu, bánh bao theo kiểu riêng.

Khách muốn ăn món địa phương nên ăn ở chợ hoặc quán gần chợ buổi sáng. Nhiều quán không có bảng tên lớn, người địa phương gọi theo tên chủ quán, nên hỏi người dân là cách nhanh nhất.

Nước, mặn và những thay đổi trên đồng

Ranh giới mặn ngọt ở Mỹ Xuyên cũ không cố định. Những năm hạn mặn nặng, nước mặn vào sâu hơn, có nơi xưa chỉ trồng lúa nay phải chuyển sang lúa – tôm. Những năm mưa nhiều, nước ngọt đẩy mặn ra xa, ruộng lúa – tôm có thể trồng lúa lâu hơn.

Hệ thống cống, đê bao được xây dựng để chia vùng mặn, vùng ngọt, nhưng vận hành cống luôn là chuyện phải bàn giữa người trồng lúa và người nuôi tôm: một bên cần giữ ngọt, một bên cần lấy mặn. Mỗi ấp thường có lịch đóng mở cống riêng, được thông báo qua loa ấp hoặc nhóm nhắn tin.

Người mới về làm ăn ở đây nên hỏi kỹ về lịch cống, vùng quy hoạch lúa hay tôm, và kinh nghiệm của người nuôi lâu năm. Một mảnh ruộng đẹp trên giấy có thể rất khó làm nếu nằm ở chỗ mà cống không lấy được nước như ý.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Mỹ Xuyên cũ nay thuộc đâu?

Từ 1/7/2025, huyện Mỹ Xuyên cũ thuộc thành phố Cần Thơ, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn cũ nay là phường Mỹ Xuyên và các xã Ngọc Tố, Gia Hòa, Nhu Gia, Hòa Tú. Tên huyện không còn trên giấy tờ mới.

Bãi Xàu là ở đâu?

Bãi Xàu là tên dân gian của vùng thị trấn Mỹ Xuyên cũ và quanh đó, gắn với khu chợ ven sông nơi người Hoa, người Khmer, người Kinh buôn bán lúa gạo từ lâu. Nay khu này thuộc phường Mỹ Xuyên, thành phố Cần Thơ.

Chùa Chén Kiểu nằm ở đâu?

Chùa Chén Kiểu, tên Khmer thường viết là Sà Lôn, nằm ở vùng xã Đại Tâm cũ của huyện Mỹ Xuyên, bên quốc lộ 1 hướng đi Bạc Liêu. Theo bảng đối chiếu năm 2025, vùng này nay thuộc phường Mỹ Xuyên, thành phố Cần Thơ.

Mô hình lúa – tôm là gì?

Đó là cách luân phiên trên cùng một mảnh ruộng: mùa mưa nước ngọt thì trồng lúa, mùa khô nước mặn vào thì nuôi tôm. Mô hình phổ biến ở các xã phía nam Mỹ Xuyên cũ như Ngọc Tố, Hòa Tú, Gia Hòa, cần theo dõi độ mặn rất sát.

Xã Gia Hòa 1 và Gia Hòa 2 nay thuộc xã nào?

Theo bảng đối chiếu sắp xếp năm 2025, xã Gia Hòa 1 cũ cùng xã Thạnh Phú hợp thành xã Nhu Gia; xã Gia Hòa 2 cũ cùng xã Thạnh Quới hợp thành xã Gia Hòa. Khi tra giấy tờ cũ cần đọc kỹ con số.

Phường Mỹ Xuyên gồm những nơi nào?

Phường Mỹ Xuyên mới gồm thị trấn Mỹ Xuyên, xã Đại Tâm của huyện Mỹ Xuyên cũ và phường 10 của thành phố Sóc Trăng cũ. Đây là phường mới gồm đất của hai đơn vị cấp huyện cũ vì khu vực này vốn liền một dải đô thị.