Huyện Mỏ Cày Nam được lập đầu năm 2009 khi huyện Mỏ Cày chia đôi, giữ thị trấn Mỏ Cày làm trung tâm. Huyện nằm ở phía nam cù lao Minh của Bến Tre cũ, là nơi phong trào Đồng Khởi bắt đầu năm 1960 và là thủ phủ của nghề kẹo dừa, chỉ xơ dừa. Từ 1/7/2025, huyện Mỏ Cày Nam cũ không còn; đất đai thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Trong ký ức nhiều người, "Mỏ Cày" là một cái tên đủ nói lên cả lịch sử lẫn vị ngọt của kẹo dừa. Bài này phân biệt Mỏ Cày Nam với Mỏ Cày Bắc, đi qua những di tích Đồng Khởi, các làng nghề dừa và giải thích cách đọc địa chỉ cũ.
Thị trấn Mỏ Cày và cuộc chia huyện năm 2009
Thị trấn Mỏ Cày là trung tâm lâu đời của vùng giữa cù lao Minh, có chợ lớn, bến xe, trường học, bệnh viện, phục vụ cả các xã xung quanh. Khi huyện Mỏ Cày được chia đôi đầu năm 2009, thị trấn thuộc Mỏ Cày Nam, cùng các xã phía nam như Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh, An Thạnh, Cẩm Sơn, Hương Mỹ, Thành Thới, Ngãi Đăng và một số xã khác.
Cái tên Mỏ Cày có nhiều cách giải thích dân gian, chưa có cách nào được khẳng định chắc chắn. Điều chắc chắn là tên này đã có từ lâu, xuất hiện trong tư liệu thời Pháp và được dùng liên tục qua các thời kỳ, cả thời tỉnh mang tên Kiến Hòa.
Người có giấy tờ cũ ghi "huyện Mỏ Cày" cần đối chiếu tên xã để biết nay thuộc Mỏ Cày Nam hay Mỏ Cày Bắc. Với những ai ở thị trấn Mỏ Cày, địa chỉ chắc chắn thuộc Mỏ Cày Nam trong giai đoạn 2009–2025.
Đồng Khởi 1960: nơi bắt đầu
Tháng 1 năm 1960, tại các xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh của huyện Mỏ Cày, người dân nổi dậy giành chính quyền ở cơ sở, mở đầu phong trào Đồng Khởi. Từ ba xã này, phong trào lan ra khắp Bến Tre rồi nhiều tỉnh Nam Bộ. Hình ảnh "đội quân tóc dài" của phụ nữ Bến Tre ra đời từ thời gian ấy và trở thành biểu tượng của tỉnh.
Ngày nay, các xã này có di tích, nhà truyền thống, bia tưởng niệm Đồng Khởi, là điểm tham quan của học sinh, đoàn thể và khách tìm hiểu lịch sử. Mỗi năm vào dịp kỷ niệm Đồng Khởi, Bến Tre cũ thường tổ chức lễ, hoạt động văn hóa với quy mô tùy năm.
Khi tham quan di tích, nên hỏi ban quản lý hoặc người địa phương để được chỉ đường, vì một số điểm nằm sâu trong ấp, đường nhỏ. Giữ không khí trang nghiêm tại các bia tưởng niệm, không leo trèo lên công trình.
Với học sinh, sinh viên ở Bến Tre cũ, chuyến tham quan về đất Đồng Khởi thường là một phần của chương trình học lịch sử địa phương. Những người dẫn đường ở đây nhiều khi là con cháu của chính những người từng tham gia sự kiện năm 1960, kể lại câu chuyện bằng giọng của gia đình mình.
Kẹo dừa, chỉ xơ dừa và các làng nghề dừa
Mỏ Cày Nam nổi tiếng với kẹo dừa. Kẹo được nấu từ nước cốt dừa, đường, mạch nha trong chảo lớn trên bếp lửa, khuấy liên tục cho đến khi sệt, đổ khuôn, cắt thành viên, gói giấy gạo rồi gói giấy bóng. Nhiều cơ sở làm thêm vị sầu riêng, lá dứa, đậu phộng, sô cô la. Ghé lò kẹo, bạn sẽ ngửi thấy mùi dừa ngào đường thơm nức từ xa.
Bên cạnh kẹo, nghề chỉ xơ dừa và các sản phẩm từ xơ dừa như thảm, dây thừng, giá thể trồng cây phát triển mạnh. Vỏ dừa được đập, tách xơ, phơi, se thành chỉ; bụi xơ được ép thành mụn dừa làm giá thể. Nhiều phụ nữ ở nông thôn Mỏ Cày Nam làm se chỉ, dệt thảm tại nhà kiếm thêm thu nhập.
Các cơ sở chế biến dừa lớn hơn làm cơm dừa sấy, nước cốt dừa đóng hộp, than gáo dừa. Khi mua kẹo dừa làm quà, nên chọn sản phẩm ghi rõ cơ sở, hạn dùng; kẹo dừa chảy khi gặp nóng, nên để chỗ mát và mang trong túi kín.
Ngoài phụ nữ se chỉ, nhiều lao động lớn tuổi ở nông thôn Mỏ Cày Nam làm công việc lột vỏ dừa, cạy cơm dừa, phơi xơ cho các cơ sở. Công việc nặng, bụi xơ nhiều, nên người làm cần khẩu trang, găng tay. Chuỗi nghề dừa nhờ vậy nuôi sống rất nhiều hộ không có đất rộng, chỉ cần có sức và chịu khó.
Cầu Cổ Chiên và đường sang Trà Vinh
Phía nam cù lao Minh là sông Cổ Chiên, bên kia là Trà Vinh cũ. Năm 2015, cầu Cổ Chiên thông xe, nối Mỏ Cày Nam với Trà Vinh cũ trên tuyến quốc lộ 60. Trước đó, đi Trà Vinh phải qua phà Cổ Chiên. Cây cầu giúp tuyến ven biển từ Tiền Giang cũ qua Bến Tre cũ sang Trà Vinh cũ, Sóc Trăng cũ liền mạch, rút ngắn thời gian đi lại.
Với người Mỏ Cày Nam, cầu Cổ Chiên mở thêm đường buôn bán, đi làm sang Trà Vinh. Từ năm 2025, khi ba tỉnh Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh nhập thành tỉnh Vĩnh Long mới, cầu Cổ Chiên trở thành cây cầu nối hai phần trong cùng một tỉnh.
Từ thị trấn Mỏ Cày, quốc lộ 60 đi lên phía bắc tới cầu Hàm Luông, sang thành phố Bến Tre cũ; quốc lộ 57 nối sang Chợ Lách và xuống Thạnh Phú. Thị trấn vì vậy là ngã ba giao thông quan trọng của cù lao Minh.
Chợ Mỏ Cày và đời sống quanh thị trấn
Chợ Mỏ Cày là chợ lớn của vùng, họp từ sáng sớm với trái cây, rau, cá tôm, hàng dừa, hàng khô. Người các xã quanh mang sản vật ra bán, mua hàng tạp hóa mang về. Quanh chợ là phố buôn bán, quán ăn sáng, tiệm vàng, tiệm thuốc, phục vụ cả một vùng rộng.
Món ăn quen ở Mỏ Cày Nam có bánh xèo, bánh khọt, bánh canh, hủ tiếu, các món cá kho nước cốt dừa, gỏi củ hũ dừa. Củ hũ dừa là phần non trên ngọn dừa, xào, nấu canh hay làm gỏi đều ngon, nhưng cây dừa lấy củ hũ là phải đốn, nên món này thường có khi nhà vườn thay dừa già.
Người trẻ Mỏ Cày Nam nhiều người đi làm ở TP Hồ Chí Minh và các khu công nghiệp, Tết mới về. Các ngày Tết, thị trấn đông đúc, đường về quê kẹt xe ở các đầu cầu.
Vùng sông nước ven Cổ Chiên và Hàm Luông
Mỏ Cày Nam được bao bởi hai con sông lớn: Cổ Chiên ở phía tây nam và nhánh Hàm Luông ở phía đông bắc, giữa là mạng rạch dày đặc chia đất thành từng mảng vườn. Những con rạch lớn là đường thủy quen của ghe chở dừa, chở hàng từ các xã vào thị trấn. Nhiều nhà vẫn có bến nước riêng sau nhà, xuồng ba lá buộc dưới gốc dừa.
Ven sông là các xã trồng dừa, cây ăn trái, nuôi tôm càng xanh, cá bè. Đất bồi ven sông hằng năm được phù sa đắp thêm, nhưng ở một số đoạn thì bờ sông bị lở, nhà cửa phải lùi vào trong. Mùa khô, nước mặn từ cửa Cổ Chiên và Hàm Luông lấn lên, các xã ven sông phải đóng cống, trữ nước ngọt cho vườn.
Đời sống sông nước còn thể hiện qua chợ quê ven bến, quán cà phê nhìn ra sông, những chuyến đò ngang chở người đi làm, học sinh đi học sang các cồn. Dù cầu đường đã nhiều, ghe xuồng vẫn chưa mất hẳn vai trò ở vùng này, nhất là trong việc chở dừa khô từ vườn ra điểm thu mua.
Gợi ý một ngày đi Mỏ Cày Nam
Buổi sáng, bắt đầu ở chợ Mỏ Cày ăn sáng bằng bánh canh, hủ tiếu hoặc bánh xèo, dạo quanh chợ xem hàng dừa, trái cây. Sau đó ghé một lò kẹo dừa trong vùng để xem cách nấu, cắt, gói kẹo, nhiều nơi cho khách nếm thử và mua tại chỗ. Nếu muốn xem nghề xơ dừa, hãy hỏi người địa phương về các cơ sở se chỉ, dệt thảm gần đó.
Buổi trưa, ăn cơm nhà vườn với cá kho nước cốt dừa, gỏi củ hũ dừa, canh chua. Buổi chiều, đi về hướng các xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh tham quan di tích Đồng Khởi, rồi chạy ra phía cầu Cổ Chiên ngắm sông lúc hoàng hôn trước khi quay về.
Lịch trình này nên điều chỉnh theo thời tiết và giờ mở cửa của các điểm. Mang theo nước uống, mũ, áo mưa mỏng vào mùa mưa. Đường trong ấp hẹp, có đoạn đường đất, nên đi xe máy hoặc xe nhỏ, chạy chậm và nhường xe chở dừa, xe ba gác của người dân.
Từ 1/7/2025: Mỏ Cày Nam cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Mỏ Cày Nam cũ không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Mỏ Cày và các xã của huyện được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, mỗi xã mới gồm vài xã, thị trấn cũ liền kề. Phương án cụ thể nên tra theo tên xã, thị trấn cũ trên giấy tờ.
Người có giấy tờ cũ cần nhớ hai mốc: năm 2009 chia huyện Mỏ Cày, năm 2025 bỏ cấp huyện và nhập tỉnh. Giấy tờ còn hạn vẫn dùng được; khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ cập nhật theo cơ sở dữ liệu dân cư.
Tên Mỏ Cày vẫn sống trong đời thường: "kẹo dừa Mỏ Cày", "chợ Mỏ Cày", "đất Đồng Khởi Mỏ Cày". Khi hỏi đường, dùng các tên quen này với người địa phương sẽ nhanh hơn tên hành chính mới trong vài năm đầu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Mỏ Cày Nam thành lập năm nào?
Mỏ Cày Nam được thành lập đầu năm 2009 khi huyện Mỏ Cày chia thành Mỏ Cày Bắc và Mỏ Cày Nam. Mỏ Cày Nam giữ thị trấn Mỏ Cày làm trung tâm cho tới khi bỏ cấp huyện ngày 1/7/2025.
Đồng Khởi bắt đầu ở đâu?
Phong trào Đồng Khởi bắt đầu tháng 1 năm 1960 tại các xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh của huyện Mỏ Cày cũ, nay là đất Mỏ Cày Nam, rồi lan ra khắp Bến Tre và nhiều tỉnh Nam Bộ.
Mỏ Cày Nam nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Mỏ Cày Nam cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, gồm Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh cũ. Huyện được chia thành một số xã; tra theo tên xã cũ trên giấy tờ để biết thuộc xã nào.
Cầu Cổ Chiên nối đâu với đâu?
Cầu Cổ Chiên vượt sông Cổ Chiên, nối Mỏ Cày Nam của Bến Tre cũ với Trà Vinh cũ trên tuyến quốc lộ 60, thông xe năm 2015. Từ 2025, cầu nối hai phần trong cùng tỉnh Vĩnh Long mới.
Mua kẹo dừa Mỏ Cày cần lưu ý gì?
Nên chọn sản phẩm ghi rõ cơ sở sản xuất, hạn dùng; nếm thử các vị trước khi mua nhiều. Kẹo dừa dễ chảy khi nóng, nên để nơi mát, đựng trong túi kín và tránh để trong cốp xe dưới nắng.
Thị trấn Mỏ Cày thuộc Mỏ Cày Bắc hay Nam?
Từ năm 2009 tới ngày 1/7/2025, thị trấn Mỏ Cày thuộc huyện Mỏ Cày Nam. Mỏ Cày Bắc không có thị trấn, trung tâm hành chính đặt ở xã Phước Mỹ Trung.