Huyện Mang Yang nằm ở phía đông Pleiku, giữa Đăk Đoa và Đăk Pơ, có đèo Mang Yang trên quốc lộ 19. Năm 2000, huyện Mang Yang cũ được chia làm hai: phần phía tây lập huyện Đăk Đoa, phần phía đông giữ tên Mang Yang với huyện lỵ mới là thị trấn Kon Dơng. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Mang Yang cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Với người đi đường, Mang Yang là con đèo trên quốc lộ 19, chỗ cao nguyên Pleiku dốc xuống vùng An Khê. Với người địa phương, đó là một huyện nhỏ của làng Bahnar, rẫy cà phê, sắn và rừng. Bài này đi qua tên gọi, chuyện tách huyện, con đèo và những trận đánh trên đó, làng Bahnar và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Hai huyện Mang Yang: trước và sau năm 2000
Việc giữ tên cũ cho phần phía đông, còn phần có huyện lỵ cũ lại nhận tên mới, là cách làm khá hiếm trong các lần chia huyện. Nó giữ cho tên Mang Yang gắn với con đèo, nhưng cũng khiến giấy tờ trước và sau năm 2000 dễ bị đọc nhầm.
Tên Mang Yang có từ lâu, gắn với con đèo và vùng núi phía đông Pleiku. Theo cách giải thích phổ biến trong tiếng Bahnar, Mang Yang được hiểu là "cửa trời", hợp với hình ảnh con đèo cao nhìn xuống cả vùng thấp phía đông.
Trước năm 2000, huyện Mang Yang trải từ ven Pleiku tới đỉnh đèo, huyện lỵ đặt ở khu vực nay là thị trấn Đăk Đoa. Năm 2000, Chính phủ chia huyện: phần phía tây thành huyện Đăk Đoa giữ huyện lỵ cũ, phần phía đông giữ tên Mang Yang và lập huyện lỵ mới ở Kon Dơng.
Như vậy "huyện Mang Yang" trên giấy tờ trước năm 2000 và sau năm 2000 chỉ hai vùng không trùng nhau. Người sinh ở thị trấn Đăk Đoa trước năm 2000 có giấy ghi huyện Mang Yang, nhưng nơi ấy không thuộc huyện Mang Yang sau này.
Khi đối chiếu giấy tờ, hãy xem tên xã trên giấy gốc. Đây là cách duy nhất để biết một địa chỉ "huyện Mang Yang" cũ nay thuộc vùng Đăk Đoa hay vùng Mang Yang.
Đèo Mang Yang trên quốc lộ 19
Quốc lộ 19 từ Pleiku xuống An Khê phải vượt đèo Mang Yang, nằm ở ranh giới giữa vùng cao nguyên Pleiku và vùng thấp hơn phía An Khê, Đăk Pơ. Đường đèo dài, quanh co, hai bên rừng và đồi.
Mùa mưa, đèo Mang Yang có sương mù dày, nhất là sáng sớm và chiều tối; mặt đường trơn. Mùa khô, gió mạnh thổi qua đỉnh đèo. Xe tải nặng xuống đèo phải về số thấp, giữ phanh; nhiều tai nạn từng xảy ra ở đây.
Lái xe qua đèo nên giảm tốc, bật đèn khi sương, không vượt ở khúc cua khuất, giữ khoảng cách với xe tải. Người đi xe máy nên mặc áo ấm, áo mưa, và dừng nghỉ ở Kon Dơng hoặc Đăk Pơ trước khi qua đèo.
Dự án đường cao tốc Quy Nhơn – Pleiku được thiết kế để giảm phụ thuộc vào đèo Mang Yang và đèo An Khê. Khi hoàn thành, một phần lớn xe tải sẽ chuyển sang cao tốc, đường đèo có thể bớt căng thẳng.
Đèo Mang Yang trong ký ức chiến tranh
Với người đọc sử hôm nay, hai địa danh Đak Pơ và Mang Yang thường đi liền nhau, vì cùng là chặng cuối của một cuộc rút quân trên quốc lộ 19 mùa hè năm 1954.
Tháng 6 năm 1954, sau trận phục kích ở Đak Pơ, phần còn lại của Binh đoàn cơ động 100 của quân đội Pháp tiếp tục bị đánh trên đường lên đèo Mang Yang. Những trận đánh ấy kết thúc số phận của binh đoàn, chỉ vài tuần trước Hiệp định Genève.
Trong các tài liệu lịch sử quân sự, đèo Mang Yang được nhắc như một ví dụ về sự nguy hiểm của việc hành quân bằng xe trên đường núi trước một đối phương thông thạo địa hình. Ở khu vực đèo có những điểm ghi dấu sự kiện này.
Trong chiến tranh sau đó, quốc lộ 19 và đèo Mang Yang tiếp tục là trục giao thông chiến lược nối Pleiku với đồng bằng. Nhiều trận đánh khác diễn ra dọc tuyến đường này.
Người dân Mang Yang, nhất là người Bahnar trong các làng gần đèo, có nhiều câu chuyện của cha ông về những năm tháng ấy. Đó là một phần ký ức địa phương đáng được ghi lại.
Thị trấn Kon Dơng và đời sống huyện nhỏ
Vì huyện được lập muộn, nhiều người Mang Yang vẫn quen lên Pleiku làm những việc lớn như khám bệnh chuyên khoa, mua xe, học thêm; quãng đường không xa và đường quốc lộ dễ đi.
Từ thị trấn có đường tỏa đi các xã phía bắc giáp Kbang và các xã phía nam. Nhiều đoạn đã làm bê tông, nhưng vào làng xa vẫn là đường đất đỏ, mùa mưa lầy, mùa khô bụi mù.
Thị trấn Kon Dơng là huyện lỵ của Mang Yang sau năm 2000, nằm trên quốc lộ 19 phía tây đèo. Tên Kon Dơng theo tiếng Bahnar, trong đó "kon" thường gặp trong tên làng Bahnar.
Thị trấn được xây dựng gần như mới hoàn toàn sau khi tách huyện: trụ sở ủy ban, trường học, trung tâm y tế, chợ. Nhà cửa, cửa hàng mọc dọc quốc lộ, phần lớn của người Kinh lên lập nghiệp.
Chợ Kon Dơng là nơi người Bahnar các làng mang nông sản, lâm sản ra bán. Người đi đường dừng ăn uống, mua măng, mật ong, chuối, cà phê. Buổi sáng chợ đông nhất.
Học sinh trung học phổ thông của huyện học ở thị trấn; nhiều em từ làng xa ở bán trú. Ca bệnh nặng phải lên Pleiku, vì Kon Dơng gần Pleiku hơn An Khê.
Làng Bahnar, cà phê, sắn và rừng
Đời sống các làng Bahnar ở Mang Yang thay đổi nhiều trong hai mươi năm gần đây: nhà xây thay nhà sàn ở nhiều nơi, xe máy thay đi bộ, thanh niên đi làm Pleiku, An Khê. Nhưng nhà rông vẫn được giữ làm nơi họp làng và tổ chức lễ.
Người Bahnar là cư dân đông nhất ở Mang Yang, sống trong các làng có nhà rông mái cao, nhà sàn, bến nước. Cồng chiêng, lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước vẫn được giữ. Một số làng có người Jrai sống xen.
Cà phê trồng ở vùng đất đỏ phía tây giáp Đăk Đoa; sắn, ngô, lúa rẫy ở vùng đồi phía đông. Sắn là cây trồng cho tiền mặt của nhiều hộ, bán cho nhà máy chế biến tinh bột.
Phía bắc huyện giáp vùng rừng Kon Ka Kinh, một phần nằm trong vườn quốc gia. Các làng ven rừng nhận khoán bảo vệ rừng, hái măng, rau rừng theo mùa.
Rừng trồng keo, thông trên đồi là nguồn thu khác. Một số đoạn đường đèo có rừng thông trồng, tạo cảnh đẹp vào mùa sương.
Mang Yang cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Kon Dơng và các xã của Mang Yang cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Mang Yang, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra danh sách chính thức.
Người sinh trước năm 2000 có giấy tờ ghi huyện Mang Yang nhưng có thể sống ở vùng nay là Đăk Đoa; người sinh trước 1991 ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Xem tên xã trên giấy gốc để xác định.
Đèo Mang Yang vẫn giữ tên; từ nay con đèo nằm trong tỉnh Gia Lai mới, nối hai phần cao nguyên và vùng đông của cùng một tỉnh.
Vị trí: dải đất giữa cao nguyên và vùng An Khê
Mang Yang sau năm 2000 giáp Đăk Đoa ở phía tây, Đăk Pơ ở phía đông, Kbang ở phía bắc, và các huyện vùng trũng ở phía nam. Quốc lộ 19 chạy ngang huyện, qua thị trấn Kon Dơng rồi lên đèo.
Phía tây huyện là cao nguyên đất đỏ, liền một dải với Đăk Đoa và Pleiku, khí hậu mát. Phía đông, sau đỉnh đèo, địa hình dốc xuống vùng thấp hơn, đất xám, khí hậu ấm hơn, chịu ảnh hưởng của sườn đông.
Chỉ trong một huyện nhỏ đã có hai kiểu đất, hai kiểu khí hậu. Người trồng cà phê ở phía tây, người trồng sắn, mía ở phía đông; mùa vụ, cách làm ăn hai phía cũng khác nhau.
Vị trí ấy làm Mang Yang thành một vùng chuyển tiếp: ai đi từ Pleiku xuống An Khê đều cảm nhận rõ lúc qua đèo là trời đổi, đất đổi, cảnh vật đổi.
Ghé Mang Yang: dừng chân, ăn uống và những chỗ nên biết
Người đi đường dài thường dừng ở Kon Dơng hoặc các quán ven đèo để nghỉ, ăn uống, kiểm tra xe. Quán ven đường bán cơm, phở, cà phê; một số nơi bán măng khô, mật ong, chuối, sản phẩm từ làng Bahnar.
Đỉnh đèo Mang Yang có chỗ dừng nhìn xuống vùng thấp phía đông, nhất là buổi sáng khi mây còn phủ thung lũng. Dừng xe ở chỗ an toàn, không dừng ở khúc cua, bật đèn cảnh báo.
Muốn thăm làng Bahnar, nên nhờ người quen ở thị trấn hoặc cán bộ xã giới thiệu trước. Một số làng có đội cồng chiêng, có thể biểu diễn khi có đoàn đặt trước.
Những người quan tâm lịch sử có thể kết hợp thăm di tích chiến thắng Đak Pơ và khu vực đèo Mang Yang trong cùng một chuyến, theo đúng trình tự sự kiện tháng 6/1954 trên quốc lộ 19.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Mang Yang cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Mang Yang cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Kon Dơng và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện lỵ Mang Yang ở đâu?
Từ năm 2000, huyện lỵ Mang Yang là thị trấn Kon Dơng trên quốc lộ 19, phía tây đèo Mang Yang. Trước năm 2000, huyện lỵ của huyện Mang Yang cũ đặt ở khu vực nay là thị trấn Đăk Đoa.
Mang Yang nghĩa là gì?
Theo cách giải thích phổ biến trong tiếng Bahnar, Mang Yang được hiểu là "cửa trời", gắn với con đèo cao trên quốc lộ 19. Đây là cách hiểu thường được nhắc, có thể có những giải thích khác trong tài liệu dân tộc học.
Giấy tờ ghi huyện Mang Yang trước năm 2000 có phải là Mang Yang ngày nay?
Không hẳn. Trước năm 2000, huyện Mang Yang gồm cả vùng nay là Đăk Đoa. Cần xem tên xã trên giấy gốc để biết nơi đó sau năm 2000 thuộc Đăk Đoa hay Mang Yang.
Qua đèo Mang Yang cần lưu ý gì?
Đèo dài, quanh co, mùa mưa có sương mù dày và mặt đường trơn. Nên giảm tốc, bật đèn khi sương, không vượt ở khúc cua khuất, giữ khoảng cách với xe tải. Xe nặng xuống đèo phải về số thấp.
Đèo Mang Yang liên quan gì tới Binh đoàn cơ động 100?
Tháng 6/1954, sau trận phục kích ở Đak Pơ, phần còn lại của Binh đoàn cơ động 100 của quân đội Pháp tiếp tục bị đánh trên đường lên đèo Mang Yang. Những trận này kết thúc binh đoàn, vài tuần trước Hiệp định Genève.