Huyện Lý Nhân là đơn vị cấp huyện ở phía đông tỉnh Hà Nam cũ, nằm dọc sông Hồng, đối diện Hưng Yên và Thái Bình cũ, giữ tên huyện đến khi bỏ cấp huyện ngày 1/7/2025. Đây là đất Nam Xương xưa trong chuyện Vũ Nương, quê nhà văn Nam Cao ở làng Đại Hoàng, nơi có chuối ngự, cá kho và đền Trần Thương. Nay đất Lý Nhân cũ thuộc tỉnh Ninh Bình.
Tên Lý Nhân dễ làm người đọc sử lẫn với phủ Lý Nhân, đơn vị lớn bao gồm cả vùng Hà Nam xưa. Huyện Lý Nhân chỉ là một phần của phủ ấy, nằm sát sông Hồng. Bài dưới gỡ chỗ nhầm này, rồi đi qua làng quê, sản vật và những di tích làm nên tên tuổi của huyện.
Nam Xương, phủ Lý Nhân và huyện Lý Nhân
Trong văn học trung đại, Lý Nhân được biết qua cái tên Nam Xương. "Chuyện người con gái Nam Xương" trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ kể về Vũ Nương, người phụ nữ bị chồng nghi oan, gieo mình xuống sông. Nam Xương là tên huyện xưa của vùng đất nay là Lý Nhân. Ở vùng ven sông Hồng của huyện có đền thờ Vũ Nương, người địa phương quen gọi là đền Bà Vũ.
Thời Lê, Nguyễn, phủ Lý Nhân là đơn vị lớn, gồm nhiều huyện của Hà Nam bây giờ. Huyện Lý Nhân là một trong các huyện ấy, ở phía đông. Khi đọc văn bản cổ thấy chữ "Lý Nhân", cần xem đó là phủ hay huyện: nếu là phủ thì vùng nói tới rộng hơn nhiều, có cả Duy Tiên, Kim Bảng, Bình Lục, Thanh Liêm.
Thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, cấp huyện ở đây cũng có những lần gộp, tách như các huyện bên cạnh. Từ khi tái lập tỉnh năm 1997, Lý Nhân giữ nguyên là huyện, trung tâm là thị trấn Vĩnh Trụ, đến tháng 6/2025. Bên trong huyện có các đợt sắp xếp xã, nên tên xã trên giấy tờ cũ có thể khác danh sách năm 2024.
Đại Hoàng, Nam Cao và làng Vũ Đại trong văn chương
Lý Nhân là quê nhà văn Nam Cao. Ông sinh ra ở làng Đại Hoàng, vùng Hòa Hậu ngày nay. Làng Vũ Đại trong truyện "Chí Phèo" được nhiều người hiểu là lấy cảm hứng từ làng Đại Hoàng, với những nhân vật Chí Phèo, Bá Kiến, Thị Nở trở thành hình mẫu văn học quen thuộc. Ở quê ông có khu tưởng niệm để người đọc tìm về.
Người ngoài hay đùa hỏi người Đại Hoàng về Chí Phèo, nhưng người làng thì nhắc tới Nam Cao như niềm tự hào, nhắc tới làng mình qua chuối ngự và cá kho nhiều hơn qua nhân vật trong truyện. Cần nhớ rằng làng Vũ Đại là làng trong văn chương; làng thật có đời sống riêng, những con người cụ thể không phải nhân vật.
Khách muốn tìm hiểu nên đọc lại vài truyện ngắn của Nam Cao trước khi về, đi bộ trong làng, nhìn ao, ngõ, đê, để thấy cảnh làng quê đồng bằng mà ông đã viết. Đừng hỏi han dân làng theo kiểu tìm nhân vật thật, vì điều đó dễ gây khó chịu cho người đang sống ở đây.
Sản vật của vùng bãi và đồng
Chuối ngự Đại Hoàng. Chuối ngự là loại chuối quả nhỏ, vỏ mỏng, thơm, gắn với giai thoại từng được dâng tiến vua nên có tên "ngự". Chuối trồng nhiều ở bãi bồi ven sông Hồng của vùng Đại Hoàng. Mùa chuối chín rộ, người dân bày bán dọc đường, khách mua làm quà hoặc để thờ.
Cá kho làng Vũ Đại. Cá kho là món được nhiều người biết, kho trong niêu đất nhiều giờ với gừng, riềng, nước hàng, tới khi xương mềm. Cá kho của vùng này được làm thành hàng hóa, đặt mua dịp Tết. Mỗi nhà một công thức, nên ăn thử trước khi đặt nhiều.
Bánh đa nem làng Chều. Làng Chều ở Lý Nhân có nghề tráng bánh đa nem, loại bánh mỏng dùng để cuốn nem rán. Bánh phơi trên phên tre ngoài sân, ngoài đường làng. Ngày nắng, cả làng như phủ một lớp bánh trắng.
Rau màu bãi sông. Bãi ngoài đê trồng ngô, đậu, rau, dưa theo mùa nước. Đất phù sa mới được bồi mỗi năm nên màu mỡ, nhưng mùa lũ có thể mất trắng, người làm bãi luôn tính cả rủi ro này.
Đền Trần Thương và lễ phát lương
Đền Trần Thương ở vùng Nhân Đạo là di tích nổi tiếng nhất của Lý Nhân hiện nay. Theo truyền thuyết và sử địa phương, đây là nơi Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cho lập kho lương thảo phục vụ cuộc kháng chiến chống quân Nguyên thời Trần, nên tên đền có chữ "Thương", nghĩa là kho. Đền thờ Trần Hưng Đạo và gắn với ký ức về hậu cần của quân đội thời ấy.
Mỗi năm, vào dịp rằm tháng Giêng, đền tổ chức lễ phát lương, phát cho người đến dự những gói lương tượng trưng, mang ý nghĩa cầu no đủ, nhớ công tiền nhân. Lễ này thu hút rất đông người, có năm quá đông dẫn đến chen lấn, nên những năm gần đây ban tổ chức đã điều chỉnh cách phát cho trật tự hơn.
Người định đi dự nên theo dõi thông báo của ban tổ chức về giờ giấc, cách phát lương trong năm đó, mang ít đồ, giữ an toàn cho trẻ em và người già. Nếu chỉ muốn thăm đền, chọn ngày thường sẽ thấy rõ kiến trúc và cảnh quan hơn nhiều so với đêm hội.
Đê sông Hồng và cầu sang bờ bên kia
Lý Nhân là huyện có sông Hồng chạy dọc phía bắc và phía đông. Con đê lớn chạy qua nhiều xã, ngoài đê là bãi bồi, trong đê là làng mạc, ruộng đồng. Bên kia sông là đất Hưng Yên, Thái Bình cũ. Nhiều làng của Lý Nhân có quan hệ họ hàng, buôn bán với làng bên kia sông từ lâu, xưa qua lại bằng đò, bằng phà.
Những năm gần đây, các cây cầu bắc qua sông Hồng đã thay cho nhiều bến phà. Cầu Thái Hà nối Lý Nhân với vùng Thái Bình cũ, mở ra đường đi thẳng sang phía đông mà không phải vòng xa. Từ khi có cầu, hàng hóa, người đi làm, học sinh qua lại thuận hơn, và đất ven đầu cầu cũng thay đổi nhanh.
Sống ven đê sông Hồng nghĩa là quen với mùa nước. Mùa lũ, làng ven đê cắt người canh đê, chuẩn bị vật tư. Người làm bãi phải thu hoạch kịp trước khi nước lên. Ai mới về ở ven sông nên hỏi thôn, xóm về nơi tập trung khi có lệnh sơ tán và cách nhận tin cảnh báo.
Đường trên đê hẹp, nhiều dốc lên xuống, xe tải, xe máy, xe đạp chung một làn. Đi trên đê buổi chiều tối cần chậm, bật đèn sớm và chú ý trẻ con, trâu bò qua lại.
Đi một vòng Lý Nhân trong một ngày
Lý Nhân không rộng, các điểm đáng ghé nằm rải dọc đê sông Hồng và trong các làng phía trong đê. Thứ tự dưới đây là một gợi ý theo hướng đường, đi bằng xe máy hoặc ô tô nhỏ; xe lớn khó vào nhiều đường làng.
- Sáng sớm lên đê sông Hồng, nhìn bãi chuối, bãi ngô trải dài bên ngoài đê, bên kia sông là đất Thái Bình, Hưng Yên cũ.
- Ghé đền Bà Vũ ở vùng Chân Lý, đọc lại chuyện Vũ Nương trước khi vào để hiểu vì sao đền nằm sát sông.
- Vào làng Đại Hoàng thăm khu tưởng niệm Nam Cao, đi bộ vài ngõ làng, mua chuối ngự nếu đúng mùa.
- Trưa ăn cơm với cá kho, canh cua, rau bãi ở một quán trong vùng; muốn mua cá kho mang về thì hỏi đặt trước.
- Chiều ghé làng Chều xem phơi bánh đa nem nếu trời nắng, rồi đến đền Trần Thương ở Nhân Đạo trước khi về.
Vào mùa hội đầu năm, nhất là dịp rằm tháng Giêng, đường quanh đền Trần Thương rất đông; nếu đi vòng này vào dịp đó, nên bỏ điểm đền ra ngày khác hoặc đến thật sớm.
Mùa mưa bão nên xem dự báo trước, vì đường đê và đường bãi có thể trơn, có đoạn bị cấm xe khi nước lên cao. Người đi lần đầu nên hỏi đường người địa phương thay vì chỉ dựa vào chỉ đường trên điện thoại, vì nhiều ngõ làng hẹp, cụt.
Từ 1/7/2025: Lý Nhân cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Lý Nhân không còn là đơn vị hành chính. Đất Lý Nhân cũ được chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới, hợp từ Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình. Vùng thị trấn Vĩnh Trụ cũ và các xã quanh đó được gộp lại theo phương án sắp xếp; tên xã mới cụ thể nên tra theo danh sách chính thức.
Vì Lý Nhân nằm sát sông Hồng, phía nam giáp vùng Nam Định cũ, việc hai tỉnh Hà Nam và Nam Định về chung một tỉnh làm cho các xã phía nam Lý Nhân và phía bắc Nam Định cũ nay cùng một đơn vị cấp tỉnh. Bên kia sông Hồng, Hưng Yên và Thái Bình cũng hợp lại thành tỉnh Hưng Yên mới, nên cây cầu sang bờ bên kia nay nối hai tỉnh mới chứ không phải ba tỉnh cũ.
Người quê Lý Nhân đi xa khi về làm giấy tờ nên mang theo tên xã cũ, ví dụ Hòa Hậu, Nhân Đạo, Chân Lý hay tên xã ghi trên sổ hộ khẩu cũ. Từ tên xã cũ, cán bộ sẽ tra ra xã mới. Giấy tờ đã cấp theo địa chỉ cũ vẫn có giá trị, chỉ cập nhật khi làm thủ tục mới.
Câu hỏi thường gặp
Nam Xương là huyện nào bây giờ?
Nam Xương là tên huyện xưa của vùng đất nay là Lý Nhân, tỉnh Hà Nam cũ. Tên này nổi tiếng qua "Chuyện người con gái Nam Xương" của Nguyễn Dữ. Từ 1/7/2025, đất Lý Nhân cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới.
Nam Cao quê ở đâu?
Nhà văn Nam Cao sinh ra ở làng Đại Hoàng, vùng Hòa Hậu của huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam cũ. Làng Vũ Đại trong truyện "Chí Phèo" thường được hiểu là lấy cảm hứng từ quê ông, nhưng đó vẫn là làng trong văn chương.
Đền Trần Thương ở đâu và lễ phát lương vào khi nào?
Đền Trần Thương ở vùng Nhân Đạo thuộc Lý Nhân cũ, gắn với kho lương thời Trần. Lễ phát lương thường diễn ra dịp rằm tháng Giêng; giờ giấc và cách phát mỗi năm có thể khác, nên theo dõi thông báo của ban tổ chức.
Chuối ngự Đại Hoàng có gì đặc biệt?
Chuối ngự là loại chuối quả nhỏ, vỏ mỏng, thơm, trồng nhiều ở bãi ven sông Hồng vùng Đại Hoàng. Tên "ngự" gắn với giai thoại từng dâng tiến vua. Chuối thường được mua làm quà hoặc bày mâm cúng ngày Tết.
Huyện Lý Nhân và phủ Lý Nhân khác nhau thế nào?
Phủ Lý Nhân là đơn vị lớn thời phong kiến, gồm phần lớn vùng Hà Nam bây giờ. Huyện Lý Nhân chỉ là một phần của phủ, nằm ở phía đông, ven sông Hồng. Đọc văn bản cổ cần phân biệt để không hiểu sai phạm vi.
Lý Nhân cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Lý Nhân cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Không còn cấp huyện; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh này, tên cụ thể nên tra theo danh sách công bố.