Huyện Lương Tài là đơn vị cấp huyện nằm ở góc đông nam tỉnh Bắc Ninh cũ, ven sông Thái Bình. Thời Hà Bắc, Lương Tài cùng Gia Bình hợp thành huyện Gia Lương, tới năm 1999 mới tách lại. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Lương Tài ít khi xuất hiện trong sách du lịch, nhưng là quê của rất nhiều người Bắc Ninh đang làm ăn ở Hà Nội, ở các khu công nghiệp phía bắc tỉnh, hay ở nước ngoài. Bài viết này dành cho họ: một vùng quê đồng trũng, các lớp tên gọi, đời sống hôm nay và cách đọc địa chỉ cũ.
Một cái tên cổ và bốn mươi năm mang tên Gia Lương
Lương Tài là tên huyện có từ thời phong kiến, thuộc phủ Thuận An của trấn Kinh Bắc, cùng với Gia Bình và các huyện phía nam sông Đuống. Huyện nằm ở rìa đông nam, nơi đồng bằng Kinh Bắc thấp dần về phía sông Thái Bình và vùng Hải Dương cũ.
Thời tỉnh Hà Bắc, năm 1963, Lương Tài và Gia Bình được hợp thành huyện Gia Lương, lấy chữ đầu của mỗi tên. Ở Lương Tài, cái tên Gia Lương gắn với cả một thế hệ: học sinh đi thi ghi huyện Gia Lương, bộ đội nhập ngũ ghi huyện Gia Lương, nhiều liệt sĩ trên bia mộ cũng ghi quê huyện Gia Lương.
Năm 1999, hai năm sau khi tỉnh Bắc Ninh tái lập, huyện Gia Lương tách lại thành Gia Bình và Lương Tài. Huyện lỵ Lương Tài đặt ở thị trấn Thứa. Từ đó tới 2025, Lương Tài giữ nguyên là một huyện, không lên thị xã.
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Các xã và thị trấn Thứa được gom thành một số xã mới của tỉnh Bắc Ninh. Tên Lương Tài vẫn còn trong đời sống, trong tên trường học, chợ, và trong lòng người quê đi xa.
Đồng chiêm trũng và nhịp sống theo mùa nước
Lương Tài thấp hơn nhiều vùng khác của Bắc Ninh cũ. Ruộng đồng xen ao, đầm, kênh mương; xưa kia nhiều nơi chỉ cấy được một vụ chiêm vì mùa mưa nước ngập lâu. Câu chuyện của người Lương Tài cũ là chuyện tát nước, đắp bờ, làm thủy lợi để biến ruộng một vụ thành ruộng hai vụ.
Ngày nay hệ thống thủy lợi đã tốt hơn, lúa vẫn là cây chính, xen với nuôi cá ở các vùng trũng chuyển đổi. Những ao cá rộng, những bờ ruộng thẳng tắp, đàn vịt thả đồng là cảnh dễ gặp khi đi qua các xã của Lương Tài cũ.
Sông Thái Bình ở phía đông là ranh với đất Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Vùng ven sông có bãi bồi trồng rau màu, có bến đò, có những làng sống nhờ sông. Mùa mưa bão, đê sông Thái Bình là nơi cả huyện dồn sức canh giữ.
Vì xa trung tâm, Lương Tài giữ được nhiều nét làng quê nguyên vẹn hơn vùng phía bắc tỉnh: lũy tre, ao làng, đình làng giữa đồng. Đây là lý do nhiều người quê Lương Tài sống ở thành phố vẫn thích về quê dịp Tết, giỗ họ, hội làng.
Làng, đình và lệ hội
Mỗi làng ở Lương Tài có đình, chùa, miếu, văn chỉ riêng, nhiều nơi còn giữ được kiến trúc gỗ cổ, bia đá và sắc phong. Hội làng đầu xuân với tế lễ, rước kiệu, các cuộc thi dân gian như vật, kéo co, bơi chải là dịp con cháu đi xa trở về.
Không gian văn hoá quan họ của Kinh Bắc chủ yếu ở phía bắc sông Đuống, nhưng các làng phía nam như Lương Tài vẫn có đội văn nghệ của làng hát chèo, hát quan họ trong dịp hội. Người già trong làng là kho tư liệu sống về các lệ làng, các bài cúng tế và chuyện tích của làng.
Lương Tài cũng là quê của nhiều người đỗ đạt thời phong kiến, được ghi trong văn chỉ các làng. Truyền thống hiếu học được duy trì qua quỹ khuyến học của dòng họ và của làng, trao thưởng cho học sinh giỏi mỗi năm.
Khi về thăm, nên hỏi trước người trông coi đình chùa về giờ mở cửa, ăn mặc kín đáo, không tự ý vào gian thờ. Nhiều di tích nhỏ không có người trực thường xuyên, chỉ mở cửa vào ngày rằm, mồng một hoặc dịp hội.
Đời sống hôm nay: đi xa và trở về
Thanh niên Lương Tài phần lớn đi làm ở các khu công nghiệp phía bắc tỉnh như Quế Võ, Yên Phong, Tiên Du, hoặc ở Hà Nội, Hải Dương cũ. Một số đi lao động nước ngoài. Tiền gửi về góp phần xây nhà, làm đường làng, sửa đình chùa.
Trong huyện cũng đã có khu công nghiệp và cụm công nghiệp, giúp một phần lao động làm việc gần nhà. Đường giao thông được nâng cấp, nối Lương Tài với Gia Bình, Thuận Thành và các tỉnh lân cận, rút ngắn thời gian đi lại so với trước.
Từ khi trung tâm hành chính của tỉnh Bắc Ninh mới đặt ở Bắc Giang cũ, Lương Tài là một trong những vùng xa trung tâm tỉnh nhất. Phần lớn thủ tục thường ngày được giải quyết ở cấp xã, nhưng khi phải lên tỉnh, người dân cần dành gần trọn một buổi cho việc đi lại.
Ẩm thực của Lương Tài là ẩm thực đồng trũng: cá, cua, ốc, tép, rau đồng, các món om, kho, canh chua. Những món này không cầu kỳ, nhưng là thứ người quê đi xa nhắc tới nhiều nhất khi kể về Lương Tài.
Ghi địa chỉ Lương Tài cũ cho đúng
Với người có giấy tờ ở Lương Tài, trình tự đối chiếu như sau:
- Giấy tờ cấp từ 1963 tới 1999 có thể ghi huyện Gia Lương; đó là tên đúng thời ấy, tương ứng với Gia Bình và Lương Tài sau này.
- Giấy tờ từ 1999 tới hết tháng 6/2025 ghi huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh; thị trấn Thứa là huyện lỵ.
- Từ 1/7/2025, ghi thôn, tên xã mới, tỉnh Bắc Ninh; không còn ghi huyện Lương Tài.
- Tra tên xã mới theo tên xã cũ trên danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh, hoặc hỏi tại bộ phận một cửa.
- Với giấy tờ liệt sĩ, người có công ghi huyện Gia Lương, khi làm thủ tục chính sách nên mang thêm giấy xác nhận địa danh cũ – mới nếu được yêu cầu.
Người quê Lương Tài đang ở nước ngoài, khi làm hồ sơ lãnh sự hoặc hộ tịch, nên ghi đúng tên như trên giấy gốc và kèm tên hiện hành nếu biết; cơ quan tiếp nhận sẽ đối chiếu theo danh mục đơn vị hành chính.
Đường về Lương Tài: xa trung tâm nhưng không còn cách trở
Từ khu vực thành phố Bắc Ninh cũ xuống Lương Tài phải qua sông Đuống, rồi đi qua đất Gia Bình hoặc Thuận Thành. Trước đây đây là quãng đường mệt, đường nhỏ, qua phà; nay cầu và đường tỉnh được nâng cấp, thời gian đi lại rút ngắn nhiều.
Từ Hà Nội về Lương Tài có thể đi theo hướng Thuận Thành, hoặc theo các tuyến nối với vùng Hải Dương cũ, Hưng Yên rồi rẽ vào. Người không quen đường nên dùng bản đồ điện thoại, nhưng cũng nên hỏi thêm người địa phương vì nhiều đường làng mới mở chưa kịp cập nhật.
Xe khách tuyến từ Hà Nội và các thành phố lớn về Lương Tài có hoạt động, thường dừng ở khu vực Thứa. Lịch chạy có thể thay đổi theo mùa, nhất là dịp Tết, nên gọi hỏi nhà xe trước khi đi.
Đường liên xã và đường làng phần lớn đã được bê tông hoá, đi xe máy thuận tiện. Mùa mưa, một số đoạn đường thấp ven đồng có thể ngập ngắn ngày; nếu về quê vào mùa mưa lớn, nên hỏi trước người nhà về tình hình đường đi.
Những điều người quê Lương Tài hay thắc mắc
Thắc mắc đầu tiên thường là trụ sở huyện cũ ở Thứa giờ dùng làm gì. Sau khi bỏ cấp huyện, các cơ quan cấp huyện được sắp xếp lại; nhiều trụ sở được giao cho cấp xã mới hoặc dùng vào mục đích khác theo quyết định của tỉnh. Muốn làm thủ tục, hãy tìm đến trụ sở xã mới nơi mình cư trú.
Thắc mắc thứ hai là bằng tốt nghiệp, học bạ ghi huyện Gia Lương hoặc huyện Lương Tài có cần đổi không. Câu trả lời là không; văn bằng, chứng chỉ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp, việc đổi tên đơn vị hành chính không làm mất hiệu lực.
Thắc mắc thứ ba là sổ đỏ đứng tên ông bà, cha mẹ ghi địa chỉ huyện Gia Lương. Khi làm thủ tục thừa kế, sang tên, cán bộ địa chính sẽ đối chiếu sang tên xã hiện hành; giấy tờ cũ không vì thế mà vô hiệu.
Thắc mắc cuối là chuyện tình cảm: con cháu sinh sau 2025 sẽ không còn biết tên Lương Tài. Thực tế tên huyện cũ vẫn sống trong tên làng, trong ký ức, và nhiều nơi dùng lại tên ấy cho trường học, chợ, công trình công cộng.
Một điều nên làm với các gia đình có người già: ghi lại tên xóm, tên đồng, tên ao, tên các ngõ theo cách gọi xưa, kèm vị trí trên bản đồ hiện nay. Những tên đất ấy không nằm trong văn bản hành chính nào, nhưng là thứ giúp con cháu sau này nhận ra quê khi mọi tên xã, tên huyện trên giấy đã đổi khác. Nhiều làng ở Lương Tài đã làm việc này khi biên soạn lại làng chí.
Câu hỏi thường gặp
Lương Tài cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Lương Tài cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hợp từ Bắc Ninh và Bắc Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Lương Tài không còn là cấp huyện; các xã và thị trấn Thứa được gom thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Huyện lỵ Lương Tài ở đâu?
Huyện lỵ Lương Tài trước 7/2025 là thị trấn Thứa. Đây là nơi đặt các cơ quan cấp huyện, chợ và trường học lớn của huyện. Từ 1/7/2025 không còn cấp huyện, khu vực Thứa thuộc một xã mới của tỉnh Bắc Ninh.
Lương Tài và Gia Bình có từng là một huyện không?
Có. Năm 1963, thời tỉnh Hà Bắc, hai huyện hợp thành huyện Gia Lương. Năm 1999 tách lại thành Gia Bình và Lương Tài. Vì vậy nhiều giấy tờ của người Lương Tài sinh trong giai đoạn đó ghi quê huyện Gia Lương.
Lương Tài giáp những đâu?
Lương Tài nằm ở góc đông nam Bắc Ninh cũ, giáp Gia Bình ở phía bắc, Thuận Thành ở phía tây, phía đông có sông Thái Bình làm ranh với đất Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Phía nam cũng là đất Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng.
Lương Tài có lên thị xã trước 2025 không?
Không. Lương Tài giữ là huyện cho tới khi cấp huyện bị bỏ từ 1/7/2025. Huyện là vùng nông thôn đồng trũng, đô thị hoá chậm hơn phía bắc tỉnh, dù đã có khu công nghiệp và đường giao thông được nâng cấp.
Về Lương Tài dịp nào thì vui?
Dịp đầu xuân, khi các làng mở hội với tế lễ, rước kiệu và các cuộc thi dân gian, là lúc vui nhất. Tết và các ngày giỗ họ cũng là dịp người quê đi xa trở về đông đủ. Nên hỏi người địa phương lịch hội của từng làng vì mỗi làng một ngày.