Huyện Lai Vung của Đồng Tháp cũ nằm ở vùng đất giữa sông Tiền và sông Hậu, phía tây nam tỉnh, trung tâm là thị trấn Lai Vung. Theo các tư liệu địa chí, huyện được lập cuối thập niên 1980 khi huyện Thạnh Hưng chia làm Lai Vung và Lấp Vò. Lai Vung nổi tiếng với quýt hồng và nem. Từ 1/7/2025 đất huyện cũ thuộc một số xã của tỉnh Đồng Tháp mới.
Bài này nói về những điều người ta hay hỏi khi nhắc tới Lai Vung: huyện từ đâu ra, vì sao quýt hồng lại gắn với Tết, nem Lai Vung làm thế nào, đi xem vườn quýt mùa nào, và đọc địa chỉ cũ ra sao sau ngày tỉnh hợp nhất.
Từ huyện Thạnh Hưng đến huyện Lai Vung
Sau năm 1975, vùng đất phía tây nam Sa Đéc, giữa sông Tiền và sông Hậu, thuộc một huyện có tên Thạnh Hưng. Huyện rộng, nhiều xã, đi lại khó khăn vì kênh rạch chằng chịt. Theo các tư liệu địa chí, cuối thập niên 1980 Thạnh Hưng được chia làm hai: phần phía tây giáp sông Hậu thành huyện Lấp Vò, phần phía đông giáp Sa Đéc thành huyện Lai Vung.
Tên Lai Vung vốn là tên một vùng, một chợ đã có từ trước, nay được chọn làm tên huyện. Thị trấn Lai Vung là trung tâm hành chính, nằm trên trục đường nối Sa Đéc với các xã phía nam. Quanh thị trấn là các xã mang những tên như Tân Thành, Long Hậu, Tân Phước, Vĩnh Thới, Hòa Long, Long Thắng, Hòa Thành, Tân Hòa, Định Hòa, Phong Hòa, Tân Dương; danh sách này có thể từng điều chỉnh nhỏ qua các thời kỳ.
Ngày nay, người lớn tuổi đôi khi vẫn nhắc tên Thạnh Hưng khi kể chuyện cũ, và một số giấy tờ của người sinh trước khi chia huyện còn ghi tên ấy. Khi tra cứu, nên đối chiếu tên xã ghi trên giấy với danh sách xã của Lai Vung hay Lấp Vò để biết đang nói về vùng nào.
Vị trí: đất vườn giữa hai sông
Lai Vung nằm sâu trong dải đất giữa sông Tiền và sông Hậu, giáp thành phố Sa Đéc, huyện Châu Thành, huyện Lấp Vò và đất tỉnh lân cận ở phía nam. Đất ở đây là phù sa ngọt, cao ráo, kênh rạch dày đặc, rất hợp làm vườn. Đi trong huyện, gần như đường nào cũng chạy dọc một con rạch, hai bên là vườn cây xanh mướt.
Vị trí giữa hai sông khiến Lai Vung ít chịu lũ lớn như các huyện bắc sông Tiền, nhưng vẫn có mùa nước lên. Người làm vườn đắp đê bao, lên liếp, đào mương để giữ vườn khỏi ngập úng. Nước sông Hậu, sông Tiền theo kênh vào tận vườn, giữ cho cây quýt, cây ăn trái đủ nước quanh năm.
Trục giao thông chính đi qua huyện nối Sa Đéc với Lấp Vò và vùng sông Hậu, nay càng thuận hơn từ khi có cầu Cao Lãnh, cầu Vàm Cống ở phía tây. Nhiều đường liên xã đã được trải nhựa, bê tông, xe tải vào được tận vườn để chở quýt, trái cây đi các nơi.
Quýt hồng Lai Vung: cây của mùa Tết
Quýt hồng là cây làm nên tên tuổi Lai Vung. Trái quýt hồng to, vỏ mỏng, khi chín có màu cam đỏ tươi, vị ngọt thanh, ít hạt. Cây quýt được trồng trên liếp đất cao, chăm kỹ, xử lý để trái chín đúng dịp cuối năm âm lịch. Tháng Chạp là mùa quýt hồng chín rộ, cả vùng vườn đỏ rực, thương lái từ khắp nơi đổ về.
Ngoài quýt bán trái, nhiều nhà vườn còn làm quýt kiểng: trồng cây trong chậu hoặc bứng cả gốc, giữ nguyên trái trên cây để bán chưng Tết. Cây quýt kiểng sai trái, đều màu được bán cho các đô thị lớn, có năm chở ra tận các tỉnh phía Bắc. Việc chăm quýt kiểng tốn công hơn trồng quýt trái, nhưng giá cũng cao hơn.
Quýt hồng không dễ trồng. Cây kén đất, sợ úng, dễ bị sâu bệnh; có những đợt bệnh vàng lá làm nhiều vườn phải đốn bỏ, trồng lại từ đầu. Giá quýt mỗi năm mỗi khác, có năm trúng giá, có năm rớt giá vì thời tiết làm trái chín sớm hay muộn so với Tết. Người trồng quýt Lai Vung vì thế rất coi trọng kinh nghiệm truyền từ đời trước.
Nem Lai Vung: nghề nhà và món quà
Nem Lai Vung là món nem chua làm từ thịt heo nạc xay, trộn bì, tỏi, ớt, gói trong lá chùm ruột hoặc lá vông, bọc thêm lá chuối, rồi để lên men vài ngày cho chua. Nghề làm nem có ở Lai Vung từ lâu, nhiều nhà làm theo cách truyền thống, nhiều cơ sở mở rộng thành xưởng có thương hiệu, bao bì.
Một bó nem Lai Vung thường gồm nhiều chiếc nem nhỏ cột lại, cầm theo dễ dàng, nên rất được ưa làm quà khi đi ngang qua. Nem ăn kèm tỏi, ớt, lá chùm ruột, có thể nướng, chiên hay ăn sống tùy khẩu vị. Ngoài nem còn có nem nướng, chả, các món chế biến từ thịt heo của các cơ sở trong vùng.
Vì là món lên men từ thịt sống, nem cần được làm và bảo quản đúng cách. Nên mua ở cơ sở có địa chỉ rõ ràng, ghi ngày sản xuất, hạn dùng; để nem nơi thoáng mát hoặc ngăn mát tủ lạnh, ăn trong thời gian khuyến cáo. Người có bệnh về tiêu hóa, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên thận trọng khi ăn nem sống.
Giữ vườn quýt: đất, nước và chuyện trồng lại
Người trồng quýt ở Lai Vung hay nói cây quýt khó tính hơn nhiều cây ăn trái khác. Rễ quýt sợ úng, nên liếp phải cao, mương phải thoát nước tốt; mùa mưa mà nước đọng vài ngày là cây vàng lá, rụng trái. Mùa khô thì phải tưới đều, giữ ẩm gốc bằng rơm, lá khô, tránh để đất nứt. Mỗi nhà vườn có lịch bón phân, tỉa cành riêng, truyền miệng từ cha ông và học thêm từ cán bộ khuyến nông.
Sau nhiều năm trồng liên tục, đất vườn bị bạc màu, sâu bệnh tích tụ, năng suất giảm. Những đợt bệnh vàng lá gân xanh từng khiến nhiều hộ phải đốn cả vườn, cải tạo đất, rồi trồng lại bằng cây giống sạch bệnh. Từ lúc trồng tới khi cho trái ổn định mất vài năm, nên mỗi lần trồng lại là một lần gồng gánh chi phí, có hộ phải trồng xen cây ngắn ngày để có thu nhập trong lúc chờ.
Một số nhà vườn thử nghiệm canh tác theo hướng an toàn hơn: giảm thuốc hóa học, dùng phân hữu cơ, ghi chép nhật ký vườn để bán cho các kênh đòi hỏi truy xuất nguồn gốc. Cách làm này tốn công hơn nhưng giúp trái quýt Lai Vung đi được xa hơn, giữ được tên tuổi. Khách mua quýt có thể hỏi người bán về cách trồng, đó cũng là cách ủng hộ những vườn làm ăn tử tế.
Chợ quýt cuối năm và nhịp sống ven rạch
Những tuần trước Tết là thời điểm Lai Vung nhộn nhịp nhất. Ghe, xe tải chờ ở bến, đầu vườn; người làm thuê hái quýt, phân loại, đóng thùng, chất lên xe chở đi suốt ngày đêm. Ven đường, các sạp bán quýt hồng, quýt kiểng mọc lên, khách đi ngang dừng lại mua vài ký làm quà.
Ngoài mùa Tết, đời sống Lai Vung bình lặng hơn: sáng chợ họp ở thị trấn, ở các xã, người làm vườn ra vườn từ sớm, trưa nghỉ dưới bóng cây, chiều tưới cây, làm cỏ. Nhiều gia đình vừa trồng quýt vừa trồng xen cây ăn trái khác như xoài, nhãn, ổi, chanh để có thu nhập rải rác trong năm.
Đình làng, chùa, miếu ở các xã vẫn giữ lễ cúng hằng năm, là dịp bà con tụ họp, góp tiền tổ chức. Những dịp đó có đờn ca tài tử, hát bội, có khi chiếu phim ngoài trời. Người Lai Vung chuộng sống chậm, hiếu khách, mời khách ăn trái ngay tại vườn là chuyện bình thường.
Đi Lai Vung: mùa, đường và cách mua quýt
Mùa đẹp nhất để đến Lai Vung là khoảng tháng 10 tới tháng Chạp âm lịch, khi quýt hồng bắt đầu chín và chín rộ. Đi sớm trong mùa thì vườn còn đẹp, ít đông; càng gần Tết thì đường đông xe, vườn bận rộn, giá cũng biến động. Nên hỏi trước nhà vườn có cho khách vào tham quan không, có thu phí không.
Từ Sa Đéc sang Lai Vung chỉ mất một quãng ngắn theo đường bộ; từ Cao Lãnh thì qua cầu Cao Lãnh xuống Lấp Vò rồi rẽ sang Lai Vung. Từ Cần Thơ đi qua cầu Vàm Cống là tiện. Đường vào vườn thường nhỏ, nên gửi ô tô ở chỗ rộng rồi đi bộ hoặc xe máy vào trong.
Khi mua quýt, chọn trái vỏ căng, màu đều, cầm nặng tay, cuống còn tươi. Quýt kiểng thì xem gốc, rễ, độ chắc của chậu và hỏi cách chăm để trái không rụng trước Tết. Mua số lượng lớn nên thỏa thuận rõ giá, loại trái, cách đóng gói và chi phí vận chuyển.
Từ 1/7/2025: huyện Lai Vung cũ nay thuộc đâu
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Đồng Tháp hợp nhất với Tiền Giang thành tỉnh Đồng Tháp mới, trung tâm hành chính ở khu vực Mỹ Tho. Huyện Lai Vung không còn là đơn vị hành chính từ 1/7/2025; thị trấn Lai Vung và các xã cũ được ghép thành một số xã mới thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Tên Lai Vung vẫn sống trong đời thường qua quýt hồng Lai Vung, nem Lai Vung, những thương hiệu đã quen với người tiêu dùng. Một xã mới có thể giữ tên Lai Vung hay mang tên khác, ranh giới cũng không trùng hẳn với ranh giới cũ; khi tra cứu cần dựa vào tên xã, ấp cũ trên giấy tờ.
Giấy tờ ghi "huyện Thạnh Hưng" là trước khi chia huyện; ghi "huyện Lai Vung" là từ đó tới 30/6/2025. Theo nguyên tắc chung, giấy tờ đã cấp vẫn còn giá trị; khi làm thủ tục mới thì ghi theo xã mới, cần xác nhận thì hỏi bộ phận một cửa nơi cư trú.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Lai Vung có từ khi nào?
Theo các tư liệu địa chí, huyện Lai Vung được lập cuối thập niên 1980 khi huyện Thạnh Hưng của Đồng Tháp chia làm hai huyện Lai Vung và Lấp Vò. Huyện tồn tại tới 30/6/2025, trung tâm là thị trấn Lai Vung.
Quýt hồng Lai Vung chín vào tháng mấy?
Quýt hồng thường được chăm để chín vào dịp cuối năm âm lịch, rộ nhất trong tháng Chạp phục vụ Tết Nguyên đán. Từ khoảng tháng 10 âm lịch đã có vườn bắt đầu cho trái chín, tùy cách xử lý của từng nhà.
Nem Lai Vung để được bao lâu?
Nem Lai Vung là món lên men từ thịt sống, thời gian dùng phụ thuộc cách làm và bảo quản. Nên xem hạn dùng ghi trên bao bì, để ngăn mát tủ lạnh và ăn trong thời gian cơ sở sản xuất khuyến cáo.
Huyện Thạnh Hưng nay ở đâu?
Thạnh Hưng là huyện cũ của Đồng Tháp ở vùng giữa sông Tiền và sông Hậu, được chia thành Lai Vung và Lấp Vò vào cuối thập niên 1980. Từ 1/7/2025 đất hai huyện đó thuộc các xã của tỉnh Đồng Tháp mới.
Lai Vung nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, đất huyện Lai Vung cũ thuộc tỉnh Đồng Tháp mới, gồm Đồng Tháp cũ và Tiền Giang cũ. Thị trấn và các xã cũ được ghép thành một số xã mới.
Đi vườn quýt Lai Vung cần lưu ý gì?
Nên hỏi trước nhà vườn có đón khách không, có thu phí không; đi theo lối chính, không tự hái trái, không leo lên liếp. Gần Tết vườn rất bận, nên đi sớm trong mùa để thong thả hơn và tránh kẹt xe.