Huyện Krông Pa nằm ở cực đông nam tỉnh Gia Lai cũ, giáp tỉnh Phú Yên cũ và tỉnh Đắk Lắk cũ, có sông Ba chảy qua trước khi xuống đồng bằng Tuy Hòa. Huyện lỵ là thị trấn Phú Túc, trên quốc lộ 25. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Krông Pa cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Krông Pa là cánh cửa cuối cùng của cao nguyên Gia Lai trước khi đường xuống biển. Đây là vùng thấp, nắng gió, đồng cỏ rộng, đời sống người Jrai và người Kinh lên khai hoang gắn với đàn bò, nương thuốc lá, ruộng ven sông. Bài này nói về tên gọi, vị trí, sông Ba, quốc lộ 25, sinh kế, làng Jrai và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Tên Krông Pa và một huyện tách từ Ayun Pa xưa
Trong tiếng Jrai và Ê Đê, "krông" có nghĩa là sông. Tên Krông Pa vì thế gắn với một dòng sông trong vùng, như nhiều địa danh Tây Nguyên đặt theo sông suối. Phần sau của tên có nhiều cách giải thích, ở đây chỉ nói chắc phần chữ "krông".
Vùng đất Krông Pa trước kia thuộc huyện Ayun Pa rộng lớn, và xa hơn nữa là phần phía đông nam của tỉnh Phú Bổn thời trước 1975. Huyện Krông Pa được lập từ thời tỉnh Gia Lai – Kon Tum, trước cả các lần chia Ayun Pa năm 2003 và 2007.
Huyện lỵ là thị trấn Phú Túc, nằm trên quốc lộ 25. Tên Phú Túc là tên Hán Việt, khác với tên huyện theo tiếng Jrai; người trong vùng quen gọi "xuống Phú Túc" khi nói về trung tâm huyện.
Khi đọc giấy tờ, người Krông Pa sinh sớm có thể gặp tên huyện Ayun Pa hoặc tỉnh Phú Bổn trên giấy của cha mẹ, ông bà. Xem tên xã, tên làng trên giấy gốc là cách xác định đúng nơi.
Cực đông nam: nơi Gia Lai giáp Phú Yên và Đắk Lắk
Krông Pa giáp thị xã Ayun Pa và huyện Ia Pa ở phía tây bắc, huyện Kông Chro ở phía bắc, tỉnh Phú Yên cũ ở phía đông và tỉnh Đắk Lắk cũ ở phía nam. Đây là huyện rộng, dân cư thưa, nhiều vùng đồi núi thấp và đồng cỏ.
Địa hình Krông Pa thấp dần từ tây sang đông, theo dòng sông Ba. Vùng ven sông có đất bằng, ruộng nước; xa sông là đồi thấp, đất xám, cỏ tranh và cây bụi, rừng khộp thưa.
Khí hậu nắng nóng, khô, gió mạnh mùa khô; mùa mưa đến muộn và chịu ảnh hưởng của sườn đông, cuối năm có những đợt mưa lớn. Đi từ Pleiku xuống Krông Pa là đi qua ba kiểu thời tiết: mát cao nguyên, nóng vùng trũng, rồi gió nóng sườn đông.
Vị trí giáp hai tỉnh làm Krông Pa có quan hệ gần với Phú Yên hơn với Pleiku ở một số mặt: người dân xuống Tuy Hòa mua bán, khám bệnh, có họ hàng ở Sơn Hòa, Sông Hinh. Từ 1/7/2025, Phú Yên cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk mới, nên Krông Pa vẫn là vùng giáp ranh giữa hai tỉnh mới.
Sông Ba trên đường xuống biển
Sau khi nhận nước sông Ayun ở Ayun Pa, sông Ba chảy qua Krông Pa theo hướng đông nam rồi sang Phú Yên cũ. Đoạn qua Krông Pa, sông rộng, nhiều bãi cát, dòng chảy thay đổi mạnh theo mùa.
Hai bên sông là ruộng lúa, bãi trồng màu, nương thuốc lá. Ngư dân ven sông đánh cá bằng lưới, chài, bắt tôm cá ở các vũng sâu mùa nước cạn.
Phía hạ lưu, trên đất Phú Yên cũ có các công trình thủy điện, thủy lợi trên sông Ba. Mực nước qua Krông Pa phụ thuộc cả vào các hồ chứa thượng nguồn lẫn mưa trong vùng; mùa lũ có lúc ngập ruộng bãi.
Người dân ven sông quen theo dõi thông báo xả lũ, di chuyển gia súc, lúa gạo lên chỗ cao khi nước lên. Trẻ em được dặn không tắm sông ở chỗ nước sâu, chỗ có xoáy.
Quốc lộ 25 và thị trấn Phú Túc
Quốc lộ 25 từ Chư Sê qua Phú Thiện, Ayun Pa, chạy qua thị trấn Phú Túc rồi xuống Phú Yên cũ, tới Tuy Hòa. Đây là đường ngắn nhất từ vùng phía nam Gia Lai cũ xuống biển, phần lớn theo tuyến tỉnh lộ 7 cũ.
Thị trấn Phú Túc nằm dọc quốc lộ, có chợ, trường học, trung tâm y tế, các cơ quan huyện cũ, cửa hàng vật tư, quán ăn. Xe khách tuyến Pleiku – Tuy Hòa dừng đón trả khách ở đây.
Đoạn quốc lộ 25 qua vùng giáp Phú Yên có nhiều dốc, cua, mùa mưa dễ sạt lở. Xe tải chở nông sản, mía, gỗ chạy thường xuyên; người đi xe máy nên cẩn thận ở các khúc cua khuất.
Từ Phú Túc có đường đi các xã phía bắc, phía nam; nhiều đoạn đường đất qua đồng cỏ, mùa khô bụi, mùa mưa lầy. Một số xã xa cách thị trấn hàng chục cây số.
Đàn bò, nương thuốc lá và mía
Ở nhiều làng, đàn bò được thả theo lối truyền thống: sáng lùa ra đồng cỏ, chiều lùa về chuồng gần nhà. Mùa khô cỏ cạn, người chăn phải đưa bò đi xa hơn, có khi xuống tận bãi sông.
Đồng cỏ rộng làm Krông Pa thành vùng chăn nuôi bò đáng kể của Gia Lai cũ. Đàn bò thả trên đồi, ven sông là cảnh quen; nhiều gia đình Jrai coi bò là tài sản tích lũy, bán khi cần tiền lớn.
Thuốc lá được trồng nhiều trên đất bãi và ruộng vùng thấp, phơi sấy ở các lò trong làng hoặc bán lá cho cơ sở thu mua. Mùa thu hoạch thuốc lá, các lò sấy đỏ lửa suốt đêm.
Mía là cây trồng quan trọng khác, bán cho các nhà máy đường ở Ayun Pa hoặc phía Phú Yên. Ngoài ra có lúa nước ven sông, sắn, ngô, đậu trên đồi.
Đất xám, nắng hạn khiến nông nghiệp ở Krông Pa nhiều rủi ro. Những năm hạn nặng, lúa, mía thiếu nước, cỏ khô cháy, người nuôi bò phải mua thức ăn hoặc chở bò đi chăn xa.
Những năm gần đây, một số vùng đồi trống ở Krông Pa được dùng làm điện mặt trời. Việc này mang lại tiền thuê đất cho một số hộ nhưng cũng làm thu hẹp bãi chăn thả, là chuyện được bàn nhiều trong vùng.
Làng Jrai và những thôn của người lên khai hoang
Người Jrai là cư dân đông nhất ở Krông Pa, sống trong các làng ven sông và ven đồng cỏ. Nhà sàn, nhà mồ, bến nước, cồng chiêng vẫn còn ở nhiều làng; lễ bỏ mả, mừng lúa mới được tổ chức theo mùa.
Người Kinh lên Krông Pa khai hoang sau 1975, nhiều người từ Phú Yên, Bình Định, Quảng Ngãi, sống ở thị trấn và các thôn dọc đường lớn. Một số dân tộc khác từ miền núi phía bắc cũng di cư vào trong các thập niên sau.
Chợ Phú Túc là nơi các cộng đồng gặp nhau: người Jrai bán bò, gà, rau, măng; người Kinh bán hàng tạp hóa, vật tư. Mùa thu hoạch, chợ đông hơn, thương lái từ Phú Yên lên thu mua.
Khi đến làng, nên chào hỏi già làng, xin phép trước khi chụp ảnh, không vào nhà mồ hay chạm vào tượng gỗ. Tôn trọng những phép này là cách đơn giản để được đón tiếp tốt.
Krông Pa cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Phú Túc và các xã của Krông Pa cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Krông Pa, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra trên danh sách chính thức.
Lưu ý: tỉnh Đắk Lắk cũng có huyện Krông Pắc, Krông Bông, Krông Năng, Krông Ana, Krông Búk; đừng nhầm Krông Pa của Gia Lai cũ với các huyện có tên Krông bên Đắk Lắk.
Phía đông Krông Pa là vùng Phú Yên cũ, từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Đắk Lắk mới. Như vậy ranh giới Gia Lai – Phú Yên trước đây nay là ranh giới Gia Lai mới – Đắk Lắk mới, đường ranh không đổi.
Vùng đất xa và chuyện đi lại, học hành
Đường từ Phú Túc lên Ayun Pa ngắn, nên nhiều việc như khám chuyên khoa, mua sắm lớn, người Krông Pa sang Ayun Pa trước khi tính chuyện đi xa hơn.
Krông Pa là một trong những huyện xa Pleiku nhất của Gia Lai cũ. Từ các xã phía đông, lên Pleiku khám bệnh hay làm giấy tờ cấp tỉnh là cả ngày đường; nhiều người chọn xuống Tuy Hòa vì gần hơn và đường dễ đi hơn.
Học sinh trung học phổ thông của Krông Pa học ở thị trấn Phú Túc hoặc trường dân tộc nội trú. Nhiều em từ làng xa phải ở trọ, ở bán trú; cuối tuần mới về nhà. Lên đại học, không ít em chọn học ở Quy Nhơn, Tuy Hòa hay Buôn Ma Thuột thay vì Pleiku.
Trạm y tế xã và trung tâm y tế huyện lo khám chữa bệnh thường ngày. Mùa nắng nóng, các bệnh do nắng, do thiếu nước sạch hay gặp; mùa mưa có sốt rét, sốt xuất huyết ở một số vùng.
Từ 1/7/2025, khi trung tâm hành chính của tỉnh Gia Lai mới đặt ở Quy Nhơn, người Krông Pa có thêm một lựa chọn đường đi làm việc cấp tỉnh: theo quốc lộ 25 xuống Phú Yên cũ rồi ra Quy Nhơn dọc bờ biển, hoặc ngược lên Pleiku rồi theo quốc lộ 19 xuống. Nên hỏi trước việc của mình làm ở đâu để chọn đường hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Krông Pa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Krông Pa cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Phú Túc và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện lỵ Krông Pa tên là gì?
Huyện lỵ Krông Pa là thị trấn Phú Túc, nằm trên quốc lộ 25 đi Phú Yên. Thị trấn có chợ, trường học, trung tâm y tế và các cơ quan của huyện cũ. Người địa phương quen gọi trung tâm huyện là Phú Túc.
Krông Pa giáp những tỉnh nào?
Trước 2025, Krông Pa giáp tỉnh Phú Yên ở phía đông và tỉnh Đắk Lắk ở phía nam. Từ 1/7/2025, cả hai vùng này đều thuộc tỉnh Đắk Lắk mới, nên Krông Pa cũ nằm ở ranh giới giữa tỉnh Gia Lai mới và tỉnh Đắk Lắk mới.
Krông Pa có phải Krông Pắc của Đắk Lắk không?
Không. Krông Pa là huyện cũ của Gia Lai, huyện lỵ Phú Túc. Krông Pắc là huyện cũ của Đắk Lắk, gần Buôn Ma Thuột. Chữ "krông" chỉ sông trong tiếng Jrai và Ê Đê nên nhiều địa danh Tây Nguyên có chữ này.
Từ Pleiku đi Krông Pa theo đường nào?
Thường đi quốc lộ 14 xuống Chư Sê, rẽ quốc lộ 25 qua Phú Thiện, Ayun Pa rồi tới thị trấn Phú Túc. Đi tiếp quốc lộ 25 là xuống Phú Yên cũ. Đoạn giáp Phú Yên có dốc, cua, mùa mưa nên đi chậm.
Krông Pa sống bằng nghề gì là chính?
Chủ yếu là nông nghiệp: chăn nuôi bò trên đồng cỏ, trồng thuốc lá, mía, lúa nước ven sông, sắn, ngô trên đồi. Nắng hạn là rủi ro lớn nhất; những năm hạn nặng, cây trồng và đàn bò đều bị ảnh hưởng.