Huyện Kiên Lương là đơn vị cấp huyện ven biển phía tây bắc tỉnh Kiên Giang, giữa Hòn Đất và Hà Tiên. Ngay trước 1/7/2025 huyện có thị trấn Kiên Lương và bảy xã Bình An, Bình Trị, Dương Hòa, Hòa Điền, Kiên Bình, Hòn Nghệ, Sơn Hải. Nay địa bàn này thuộc tỉnh An Giang, chia thành bốn xã Kiên Lương, Hòa Điền, Hòn Nghệ, Sơn Hải, riêng xã Dương Hòa về phường Tô Châu.
Kiên Lương là nơi duy nhất của đồng bằng sông Cửu Long có những dãy núi đá vôi chạy ra tận biển. Đá vôi làm nên ngành xi măng, làm nên những hang động, bãi biển Hòn Chông và một hệ sinh thái núi đá hiếm có. Bài này kể vị trí, các lần tách lập huyện, núi đá, xi măng, biển đảo và địa bàn huyện cũ nay về đâu.
Từ huyện Hà Tiên cũ đến huyện Kiên Lương
Trước năm 1998, vùng Kiên Lương là một phần huyện Hà Tiên rộng lớn, trải từ biên giới tới biển và gồm cả vùng nay là Giang Thành. Năm 1998, huyện Hà Tiên được chia: phần nội ô và vùng ven thành thị xã Hà Tiên, phần còn lại lập huyện Kiên Lương.
Năm 2009, phần đất phía bắc Kiên Lương, chủ yếu là đồng phèn biên giới, được tách ra lập huyện Giang Thành. Từ đó Kiên Lương gọn lại thành vùng núi đá, đồng lúa ven núi, dải biển và các đảo gần bờ. Ngay trước năm 2025, huyện có một thị trấn, năm xã đất liền và hai xã có đảo là Hòn Nghệ và Sơn Hải.
Tên Kiên Lương đã được dùng cho một đơn vị hành chính trên vùng này từ trước năm 1975, chữ Kiên gợi tên tỉnh Kiên Giang. Người địa phương vẫn quen gọi theo tên vùng như Ba Hòn, Hòn Chông, Bình An hơn là gọi tên huyện.
Một người sinh ở Kiên Lương trước 1998 có thể có giấy khai sinh ghi huyện Hà Tiên. Một người ở vùng biên giới phía bắc có thể có giấy tờ ghi Kiên Lương rồi Giang Thành. Tất cả đều đúng tại thời điểm cấp, không mâu thuẫn với nhau.
Núi đá vôi: cảnh đẹp, hang động và đa dạng sinh học
Dải núi đá vôi Kiên Lương – Hà Tiên là phần cuối cùng của các khối đá vôi kéo xuống đồng bằng, vách dựng đứng, nhiều hang, nhiều khe. Đứng trên đồng lúa nhìn lên, những khối đá xám mọc thẳng lên trời như những hòn đảo khô giữa biển lúa.
Trong các hang và trên vách đá có nhiều loài động thực vật chỉ sống trên núi đá vôi, trong đó có những loài ốc, loài thằn lằn, loài cây đặc hữu mà giới khoa học mới mô tả trong mấy chục năm gần đây. Núi đá Kiên Lương cũng là nơi sinh sống của các đàn khỉ và một số loài linh trưởng quý hiếm được bảo vệ.
Vùng ven biển Kiên Lương thuộc Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang được UNESCO công nhận năm 2006. Các nhà bảo tồn từ lâu lưu ý rằng núi đá vôi là tài nguyên không tái tạo: một ngọn núi đã khai thác làm xi măng là mất vĩnh viễn, cùng với các loài sống trên đó.
Khi tham quan hang động, bạn nên đi theo lối mở sẵn, không bẻ thạch nhũ, không viết vẽ lên vách, không bắt ốc, bắt bò sát mang về. Mùa mưa vách đá trơn, đường lên hang cần giày bám tốt.
Xi măng: nghề nuôi sống cả một vùng
Đá vôi Kiên Lương là nguyên liệu cho những nhà máy xi măng lớn bậc nhất miền Nam. Các nhà máy đặt ở vùng thị trấn Kiên Lương và vùng Hòn Chông, có cảng riêng để xuất xi măng, clinker đi khắp đồng bằng và ra các tỉnh xa bằng đường thủy.
Nhà máy kéo theo một thị trấn công nghiệp hiếm có ở miền Tây: khu tập thể công nhân, chợ, trường học, bệnh viện, dịch vụ. Nhiều gia đình ở Kiên Lương có người làm ở nhà máy, ở mỏ đá, ở các đội xe, đội ghe chở hàng.
Đổi lại, khai thác đá làm thay đổi cảnh quan, bụi và tiếng ồn ảnh hưởng đến các khu dân cư gần mỏ. Những năm gần đây, chuyện cân bằng giữa khai thác và bảo tồn núi đá, giữa việc làm và môi trường là đề tài người Kiên Lương nói đến nhiều.
Người mua nhà, thuê nhà ở Kiên Lương nên hỏi kỹ khoảng cách tới mỏ đá, tuyến xe chở đá, giờ nổ mìn nếu có. Ở cách mỏ một quãng thì yên hơn nhiều.
Hòn Chông, Hòn Phụ Tử và những bãi biển của người miền Tây
Vùng Hòn Chông thuộc xã Bình An cũ là nơi có bãi biển đẹp nhất trên đất liền Kiên Giang: núi đá vôi đổ ra biển, bãi cát, nước trong hơn hẳn vùng biển bùn phía Rạch Giá. Người miền Tây từ lâu đã coi Hòn Chông là nơi đi tắm biển gần nhất.
Hòn Phụ Tử, hai khối đá đứng giữa biển giống hình cha con, từng là biểu tượng của Hòn Chông. Khối đá lớn, hòn cha, sụp đổ năm 2006 sau nhiều năm bị sóng biển bào mòn chân. Hòn con vẫn còn đứng đó, người ta vẫn gọi tên cũ để nhớ.
Quanh Hòn Chông có Chùa Hang nằm trong một hang đá xuyên ra biển, bãi Dương với những tảng đá lớn, và những hang đá mà người địa phương gắn với các truyền thuyết thời Nguyễn Ánh. Mùa khô, các bãi ở đây đông khách cuối tuần, có quán ăn hải sản, chỗ nghỉ đơn giản.
Mùa gió tây nam, biển Hòn Chông động, sóng đánh vào đá mạnh. Đi tắm nên chọn bãi có người trông coi, không ra xa, không leo lên các mỏm đá trơn khi sóng lớn.
Quần đảo Bà Lụa, xã đảo Hòn Nghệ và biển Kiên Lương
Ngoài khơi Kiên Lương có quần đảo Bà Lụa, gồm nhiều hòn nhỏ gần bờ, thuộc xã Sơn Hải. Người dân sống bằng nghề nuôi cá lồng, đánh bắt gần bờ và làm du lịch nhỏ. Xa hơn là xã đảo Hòn Nghệ, một đảo đồi núi có xóm chài và những bãi đá.
Đời sống ở hai xã có đảo phụ thuộc nhiều vào thời tiết và ghe tàu. Nước ngọt mùa khô hạn chế, rau quả phải chở từ đất liền ra. Học sinh lên cấp cao hơn thường vào thị trấn Kiên Lương hoặc Hà Tiên ở trọ.
Vùng biển giữa Kiên Lương, Hà Tiên và các đảo là ngư trường quen của ghe nhỏ: ghẹ, mực, cá. Nghề nuôi nghêu, sò trên bãi bồi gần bờ cũng phát triển. Người đi ghe ra các hòn nên hỏi kỹ lịch nước, mang áo phao.
Theo phương án sắp xếp 2025, hai xã Hòn Nghệ và Sơn Hải giữ nguyên địa giới, mỗi xã thành một xã mới cùng tên của tỉnh An Giang, không nhập vào đặc khu Kiên Hải hay đặc khu Phú Quốc.
Huyện Kiên Lương cũ nay thuộc đâu
Theo phương án sắp xếp năm 2025, tám đơn vị cấp xã của Kiên Lương về bốn xã mới và một phường của tỉnh An Giang:
| Đơn vị mới (tỉnh An Giang) | Gồm các đơn vị cũ của Kiên Lương | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xã Kiên Lương | Thị trấn Kiên Lương, xã Bình An, xã Bình Trị | Có vùng nhà máy và Hòn Chông |
| Xã Hòa Điền | Xã Hòa Điền, xã Kiên Bình | Đồng lúa phía bắc, giáp Giang Thành |
| Xã Hòn Nghệ | Xã Hòn Nghệ | Xã đảo, giữ nguyên |
| Xã Sơn Hải | Xã Sơn Hải | Có quần đảo Bà Lụa, giữ nguyên |
| Phường Tô Châu | Xã Dương Hòa (cùng phường Tô Châu, xã Thuận Yên của Hà Tiên cũ) | Về phía đô thị Hà Tiên |
Người ở xã Dương Hòa cũ, trước làm giấy tờ ở huyện Kiên Lương, nay làm ở phường Tô Châu cùng người Hà Tiên. Đây là chỗ hay nhầm khi khai địa chỉ mới.
Hòn Chông nằm trên đất xã Bình An cũ, nay thuộc xã Kiên Lương. Khi đặt chỗ ở, gửi hàng tới vùng Hòn Chông, ghi xã Kiên Lương, tỉnh An Giang kèm tên ấp.
Từ 1/7/2025: Kiên Lương trong tỉnh An Giang
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Kiên Giang nhập vào tỉnh An Giang, cấp huyện thôi hoạt động. Bốn xã mới trên đất Kiên Lương trực thuộc thẳng tỉnh; trung tâm tỉnh ở Rạch Giá, cách Kiên Lương một đoạn quốc lộ 80.
Với người dân, thủ tục hằng ngày làm ở trung tâm phục vụ hành chính công của xã. Người ở xã đảo Hòn Nghệ, Sơn Hải làm thủ tục ngay tại xã mình, không phải vào đất liền như khi còn huyện.
Giấy tờ cũ ghi thị trấn Kiên Lương, huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang vẫn có giá trị. Khi khai mới, ghi khu phố hoặc ấp, xã Kiên Lương, tỉnh An Giang. Doanh nghiệp, nhà máy ở vùng này cũng cập nhật địa chỉ trụ sở theo xã mới khi làm thủ tục.
Khi tìm thông tin về Kiên Lương trên mạng, bạn nên tìm cả tên huyện cũ lẫn tên xã mới, vì nhiều tài liệu về xi măng, núi đá, Hòn Chông vẫn dùng tên huyện.
Đồng lúa ven núi và vùng Hòa Điền
Không phải cả Kiên Lương là núi đá và biển. Phía bắc và đông huyện cũ, quanh các xã Hòa Điền, Kiên Bình, là đồng lúa trên đất phèn của tứ giác Long Xuyên, được cải tạo nhờ kênh dẫn nước ngọt. Người dân làm lúa hai vụ, nuôi cá, trồng tràm ở những nơi phèn nặng.
Những con kênh như kênh Rạch Giá – Hà Tiên chạy dọc quốc lộ 80 là đường thủy chở lúa, chở đá, chở xi măng. Dọc kênh có nhiều xóm nhà, chợ nhỏ, bến ghe.
Theo phương án 2025, hai xã Hòa Điền và Kiên Bình hợp thành xã Hòa Điền. Đây là vùng thuần nông nhất của Kiên Lương cũ, khác hẳn không khí công nghiệp ở thị trấn và vùng mỏ đá.
Mùa nước nổi, đồng Hòa Điền nhận nước từ phía Giang Thành, Tri Tôn đổ về, cá linh, cá rô theo nước vào ruộng. Người dân vừa làm lúa vừa giăng lưới, đặt lờ, có thêm nguồn thu trong mấy tháng nước lên.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Kiên Lương cũ gồm những xã nào?
Ngay trước 1/7/2025, Kiên Lương gồm thị trấn Kiên Lương và bảy xã Bình An, Bình Trị, Dương Hòa, Hòa Điền, Kiên Bình, Hòn Nghệ, Sơn Hải. Huyện được lập năm 1998 từ huyện Hà Tiên cũ, năm 2009 tách phía bắc lập Giang Thành.
Huyện Kiên Lương nay thuộc tỉnh nào?
Kiên Lương nay thuộc tỉnh An Giang, sau khi Kiên Giang nhập vào An Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia thành bốn xã Kiên Lương, Hòa Điền, Hòn Nghệ, Sơn Hải và một phần phường Tô Châu.
Hòn Chông nay thuộc xã nào?
Hòn Chông nằm trên đất xã Bình An cũ của huyện Kiên Lương. Theo phương án sắp xếp năm 2025, xã Bình An cùng thị trấn Kiên Lương và xã Bình Trị hợp thành xã Kiên Lương của tỉnh An Giang.
Hòn Phụ Tử còn không?
Hòn cha của cụm Hòn Phụ Tử ở Hòn Chông đã sụp đổ năm 2006 sau nhiều năm bị sóng biển bào mòn. Hòn con nhỏ hơn vẫn còn đứng giữa biển, người địa phương vẫn giữ tên gọi cũ.
Xã Dương Hòa cũ nay ở đâu?
Xã Dương Hòa cũ của Kiên Lương nay thuộc phường Tô Châu, tỉnh An Giang, cùng với phường Tô Châu và xã Thuận Yên của thành phố Hà Tiên cũ. Người Dương Hòa làm thủ tục ở phường Tô Châu.
Quần đảo Bà Lụa thuộc đâu?
Quần đảo Bà Lụa thuộc xã Sơn Hải của huyện Kiên Lương cũ. Theo phương án sắp xếp năm 2025, xã Sơn Hải giữ nguyên thành xã Sơn Hải của tỉnh An Giang, không nhập vào đặc khu nào.