Huyện Kiên Hải là huyện đảo của tỉnh Kiên Giang, nằm giữa vịnh Thái Lan, ngoài khơi Rạch Giá. Ngay trước 1/7/2025 huyện có bốn xã Hòn Tre, Lại Sơn, An Sơn và Nam Du, không có thị trấn. Từ 1/7/2025, cả bốn xã hợp thành đặc khu Kiên Hải thuộc tỉnh An Giang.
Kiên Hải là một chuỗi đảo nhỏ, không có đảo lớn như Phú Quốc, nơi người dân sống chủ yếu bằng biển. Mười năm gần đây, các đảo Nam Du, Hòn Sơn trở thành điểm đến quen của dân du lịch bụi. Bài này kể vị trí từng cụm đảo, đời sống nghề cá, du lịch, và chuyện đổi từ huyện đảo sang đặc khu.
Bốn xã, ba cụm đảo
Xã Hòn Tre là nơi đặt trung tâm huyện cũ, gồm đảo Hòn Tre và các hòn nhỏ chung quanh, gần bờ Rạch Giá nhất. Đảo có núi ở giữa, làng chài ở chân núi, bến tàu, trường học, trạm y tế. Từ Rạch Giá ra Hòn Tre đi tàu cao tốc không lâu.
Xã Lại Sơn gồm đảo Hòn Sơn, người địa phương quen gọi Hòn Sơn Rái, cùng các hòn quanh đó. Hòn Sơn có ngọn núi cao, bãi biển, xóm chài, và là một trong những đảo khách du lịch hay tìm đến. Tên xã Lại Sơn và tên đảo Hòn Sơn dùng song song, nên đọc giấy tờ cần biết đó là một nơi.
Hai xã An Sơn và Nam Du nằm trên quần đảo Nam Du, xa bờ hơn về phía tây nam. Quần đảo gồm nhiều hòn lớn nhỏ, đảo chính thường gọi là Hòn Lớn hay Củ Tron. Nam Du có những bãi cát trắng, nước trong, xóm chài, và một ngọn hải đăng trên núi.
Ba cụm đảo cách nhau một quãng biển, mỗi cụm có đời sống riêng. Người Hòn Tre gần đất liền hơn, buôn bán với Rạch Giá nhiều; người Nam Du xa hơn, tự chủ hơn về nhu yếu phẩm, gắn với ghe cá đi xa.
Từ đảo thuộc đất liền đến huyện đảo riêng
Trước năm 1975, các đảo này thuộc quyền quản lý của các quận ven biển tỉnh Kiên Giang, dân cư thưa, chủ yếu là ngư dân. Sau năm 1975, Nhà nước lập huyện đảo Kiên Hải để quản lý riêng vùng đảo giữa vịnh, gần Rạch Giá. Tên Kiên Hải ghép chữ Kiên của Kiên Giang với chữ Hải là biển.
Huyện đảo không có thị trấn, trung tâm hành chính đặt ở xã Hòn Tre. Với người dân các đảo xa như Nam Du, đi huyện cũng là đi biển, tốn thời gian và phụ thuộc thời tiết. Nhiều việc lớn người dân vẫn vào thẳng Rạch Giá.
Qua nhiều năm, điện lưới, nước ngọt, trường học, trạm y tế dần đến các đảo. Điện từ đất liền và các nguồn điện tại chỗ thay cho máy phát chạy dầu ở nhiều nơi. Nước ngọt mùa khô vẫn là chuyện lo của người đảo, nhiều nhà trữ nước mưa trong bồn lớn.
Người có giấy tờ cũ ghi các đảo thuộc huyện Kiên Hải nên biết rằng trong một số giai đoạn trước, vùng đảo từng thuộc quyền quản lý của huyện khác; nếu giấy tờ ghi khác, hãy xem năm cấp để đối chiếu.
Nghề cá, nuôi biển và chợ đảo
Nghề chính của Kiên Hải là đánh bắt hải sản. Ghe lưới, ghe câu, ghe lặn đi biển quanh các đảo và xa hơn ngoài vịnh. Mực, cá, ghẹ, nhum, ốc là những sản vật quen. Mùa gió chướng hay gió tây nam mạnh, ghe nằm bến nhiều ngày.
Nuôi cá lồng bè ven đảo phát triển ở nhiều nơi: cá mú, cá bớp, tôm hùm được nuôi trong các lồng trên vịnh kín gió. Nghề này cần vốn, kỹ thuật và chịu rủi ro thời tiết, dịch bệnh. Một số hộ kết hợp cho khách tham quan lồng bè, ăn hải sản tại chỗ.
Chợ đảo nhỏ, họp sớm, bán hải sản tươi, rau từ đất liền chở ra, hàng tạp hóa. Rau xanh, trái cây trên đảo đắt hơn đất liền vì phải chở bằng tàu. Khô mực, khô cá, mắm, nước mắm là quà người đảo hay gửi vào bờ.
Người mua hải sản ở đảo nên hỏi giá trước, cân trước mặt, và tránh mua các loài được bảo vệ như rùa biển, một số loài san hô, ốc quý. Mua đúng là cách giữ biển cho người đảo lâu dài.
Tàu khách và tàu hàng nối Kiên Hải với Rạch Giá là mạch sống của các đảo. Mỗi chuyến tàu chở ra gạo, rau, nước đá, xăng dầu, vật liệu xây dựng; chiều về chở hải sản, khô, người đi khám bệnh, học sinh. Những ngày biển động tàu nghỉ, giá rau, giá hàng trên đảo tăng ngay.
Du lịch đảo: Nam Du, Hòn Sơn và vài lưu ý
Khoảng mười năm gần đây, Nam Du và Hòn Sơn được giới trẻ biết đến như những điểm đến còn hoang sơ: biển trong, bãi cát, núi đồi, xóm chài. Nhà nghỉ, homestay nhỏ mọc lên, nhiều người địa phương chuyển sang làm du lịch bên cạnh nghề biển.
Đường ra đảo là tàu cao tốc từ Rạch Giá, đi Hòn Tre, Hòn Sơn, Nam Du. Lịch tàu thay đổi theo mùa và theo thời tiết; mùa gió tây nam, khoảng từ tháng năm đến tháng mười, biển động, tàu có thể nghỉ. Mùa khô là mùa đẹp nhất, nhưng dịp lễ thì đông, nên đặt chỗ ở trước.
Trên đảo đi lại chủ yếu bằng xe máy thuê, đường nhỏ, dốc, có đoạn hẹp. Đi cẩn thận, đội mũ bảo hiểm. Ra các hòn nhỏ chung quanh đi bằng ghe của người dân, nên hỏi giá rõ và yêu cầu áo phao.
Đảo nhỏ nên rác thải là chuyện lớn. Khách nên mang rác về nơi tập kết, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, không bẻ san hô, không bắt sinh vật biển khi lặn ngắm. Nước ngọt trên đảo quý, dùng tiết kiệm.
Từ 1/7/2025: đặc khu Kiên Hải
Theo phương án sắp xếp năm 2025, cả bốn xã Hòn Tre, Lại Sơn, An Sơn, Nam Du hợp thành đặc khu Kiên Hải, đơn vị hành chính ngang cấp xã, trực thuộc tỉnh An Giang. Huyện Kiên Hải không còn, cũng không có xã nào bên dưới đặc khu.
Trên đất An Giang mới có ba đặc khu: Phú Quốc, Thổ Châu và Kiên Hải, đều trên đất Kiên Giang cũ. Đặc khu Kiên Hải nhỏ nhất về dân số nhưng gồm nhiều cụm đảo cách xa nhau, nên việc tổ chức phục vụ người dân phải tính đến khoảng cách biển.
Người dân các đảo làm thủ tục tại chính quyền đặc khu. Với các cụm đảo xa trung tâm, nhiều thủ tục có thể nộp trực tuyến hoặc tại điểm tiếp nhận trên từng đảo; nên hỏi cán bộ khu dân cư để biết nơi gần nhất.
Khi ghi địa chỉ mới, người đảo ghi ấp hoặc khu dân cư, đặc khu Kiên Hải, tỉnh An Giang. Giấy tờ cũ ghi xã Lại Sơn, huyện Kiên Hải, tỉnh Kiên Giang vẫn có giá trị; tên ấp, tên đảo là manh mối tốt để đối chiếu.
Sống trên đảo nhỏ: những điều người ở xa nên biết
Người có quê ở Kiên Hải đi làm xa thường về vào dịp Tết hoặc lễ cúng đình, cúng biển. Mùa ấy tàu đông, nên đặt vé sớm. Nếu về vào mùa gió, hãy chuẩn bị tinh thần ở lại đảo lâu hơn dự tính vì tàu có thể nghỉ.
Khám chữa bệnh trên đảo chủ yếu ở trạm y tế, ca nặng phải chuyển vào Rạch Giá bằng tàu, ca nô. Người lớn tuổi, có bệnh mạn tính nên mang đủ thuốc khi về đảo, nhất là mùa biển động.
Trẻ em học tiểu học, trung học cơ sở trên đảo; lên cấp cao hơn, nhiều em phải vào đất liền ở trọ. Đây là một trong những lý do nhiều gia đình đảo có người thân sống ở Rạch Giá.
Đất đai trên đảo hạn chế, giá đất ở những nơi có du lịch tăng nhanh. Người tính mua đất ở Nam Du, Hòn Sơn nên xem kỹ quy hoạch, loại đất, và giấy tờ tại cơ quan có thẩm quyền, không chỉ nghe môi giới.
Dù vậy, người đảo vẫn nói sống ở đây thong thả hơn đất liền: không kẹt xe, không khói bụi, hàng xóm biết mặt nhau, trẻ con chạy chơi trên bãi. Nhiều người đi làm xa vài năm rồi trở về, mở quán nhỏ, nhà nghỉ, hoặc quay lại với chiếc ghe của cha ông.
Biển quanh Kiên Hải: rạn san hô, ghe lưới và mùa gió
Vùng biển quanh các đảo Kiên Hải có những rạn san hô, thảm cỏ biển, là nơi sinh sản của cá, mực, ghẹ. Đây là lý do nghề cá ở đây sống được qua nhiều đời. Những năm gần đây, khai thác quá mức và rác thải làm nhiều rạn suy giảm, chính quyền và người dân đã lập các vùng bảo vệ, hạn chế đánh bắt gần rạn.
Ghe lưới của Kiên Hải đi theo mùa cá: mùa cá cơm, mùa mực, mùa ghẹ. Ngư dân quen đọc gió, đọc nước, biết khi nào nên ra khơi, khi nào nên nằm bến. Mỗi lần có bão hay áp thấp trên vịnh, các vịnh kín gió quanh đảo kín ghe vào tránh.
Mùa gió đông bắc, khoảng cuối năm đến đầu năm sau, biển phía tây các đảo êm, ghe đi được xa. Mùa gió tây nam, khoảng giữa năm, sóng lớn, nhiều ghe nghỉ, người đảo chuyển sang vá lưới, sửa ghe, làm việc trên bờ.
Người ở xa có ý định đầu tư nuôi biển, làm du lịch lặn ngắm ở Kiên Hải nên tìm hiểu quy định về vùng biển được giao, khu bảo vệ, và học hỏi kinh nghiệm của người đảo về mùa gió trước khi bỏ vốn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Kiên Hải cũ gồm những xã nào?
Ngay trước 1/7/2025, huyện đảo Kiên Hải gồm bốn xã Hòn Tre, Lại Sơn, An Sơn và Nam Du, không có thị trấn. Trung tâm hành chính huyện đặt ở xã Hòn Tre, gần bờ Rạch Giá nhất.
Huyện Kiên Hải nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cả bốn xã của Kiên Hải hợp thành đặc khu Kiên Hải thuộc tỉnh An Giang. Việc này theo Nghị quyết 202/2025/QH15 nhập Kiên Giang vào An Giang và phương án sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025.
Hòn Sơn và xã Lại Sơn là một hay hai nơi?
Là một nơi. Đảo Hòn Sơn, người địa phương gọi Hòn Sơn Rái, là đảo chính của xã Lại Sơn cũ. Tên đảo và tên xã được dùng song song, nay đều thuộc đặc khu Kiên Hải.
Quần đảo Nam Du thuộc xã nào?
Quần đảo Nam Du thuộc hai xã cũ An Sơn và Nam Du của huyện Kiên Hải. Từ 1/7/2025 cả hai xã nằm trong đặc khu Kiên Hải, tỉnh An Giang. Ra Nam Du bằng tàu cao tốc từ Rạch Giá.
Đặc khu Kiên Hải khác huyện Kiên Hải thế nào?
Huyện Kiên Hải là đơn vị cấp huyện có bốn xã bên dưới. Đặc khu Kiên Hải là đơn vị ngang cấp xã, trực thuộc tỉnh, không có xã bên trong, chính quyền đặc khu làm việc trực tiếp với người dân các đảo.
Đi Nam Du, Hòn Sơn mùa nào là hợp?
Mùa khô, khoảng từ tháng mười một đến tháng tư năm sau, biển êm, tàu chạy đều. Mùa gió tây nam biển động, tàu có thể nghỉ nhiều ngày. Dịp lễ, Tết nên đặt vé tàu và chỗ ở trước.