Huyện Kbang nằm ở phía đông bắc tỉnh Gia Lai cũ, vùng núi cao giáp Kon Tum cũ và vùng núi Bình Định cũ. Huyện lỵ là thị trấn Kbang. Ở đây có Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, làng Stơr quê anh hùng Núp và vùng đầu nguồn sông Ba. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Kbang cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Kbang là huyện của rừng: rừng già trên núi cao, rừng trồng trên đồi thấp, và những làng Bahnar ở giữa. Đây cũng là nơi có một trong những câu chuyện kháng chiến được kể nhiều nhất của Tây Nguyên. Bài này đi qua tên gọi, vị trí, Kon Ka Kinh, làng Stơr, sông Ba, đời sống người Bahnar và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Tên Kbang và vị trí vùng núi đông bắc
Kbang là tên theo tiếng Bahnar, có lúc được viết là KBang trong các văn bản. Huyện có từ thời tỉnh Gia Lai – Kon Tum, trải trên một vùng núi rộng ở phía bắc An Khê, từ đầu nguồn sông Ba tới vùng giáp Kon Tum.
Kbang giáp Kon Tum cũ ở phía bắc, vùng núi Bình Định cũ ở phía đông, thị xã An Khê và huyện Đăk Pơ ở phía nam, các huyện Mang Yang, Đăk Đoa ở phía tây. Đây là huyện có độ che phủ rừng cao của Gia Lai cũ.
Thị trấn Kbang nằm ở phía nam huyện, cách An Khê một quãng đường không xa. Từ thị trấn có đường ngược lên phía bắc vào vùng núi, nơi có các xã giáp Kon Tum.
Địa hình Kbang là núi cao xen thung lũng hẹp, nhiều đỉnh núi trên dưới một nghìn mét ở vùng Kon Ka Kinh. Khí hậu mát, mùa mưa dài, sương mù nhiều ở vùng núi cao.
Vườn quốc gia Kon Ka Kinh và Kon Chư Răng
Vườn quốc gia Kon Ka Kinh nằm trên địa bàn một số huyện cũ phía đông bắc Gia Lai, trong đó phần lớn thuộc Kbang. Đây là vùng rừng già trên núi cao, có rừng lá kim với những cây pơ mu lớn, nhiều loài động thực vật quý. Kon Ka Kinh được công nhận là vườn di sản ASEAN.
Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng nằm ở phía bắc huyện, giáp vùng núi Bình Định cũ, cũng là khu rừng quan trọng với nhiều loài động vật hoang dã. Hai khu rừng này cùng với rừng phòng hộ đầu nguồn làm nên "lá phổi" của cả vùng phía đông tỉnh.
Vào rừng đặc dụng phải theo quy định của ban quản lý: có giấy phép, đi theo tuyến được phép, có người dẫn đường. Không săn bắt, không hái lượm, không đốt lửa trong rừng. Mùa mưa đường mòn rất trơn, có vắt.
Các làng Bahnar ven rừng nhận khoán bảo vệ rừng, tham gia tuần tra cùng kiểm lâm. Rừng còn là nơi họ hái măng, rau rừng, lấy mật ong theo phong tục và theo quy định.
Làng Stơr và câu chuyện anh hùng Núp
Làng Stơr của người Bahnar ở Kbang là quê của Núp, người được phong anh hùng lực lượng vũ trang trong kháng chiến chống Pháp. Câu chuyện Núp lãnh đạo dân làng Stơr đánh Pháp bằng vũ khí thô sơ được nhà văn Nguyên Ngọc viết thành tiểu thuyết "Đất nước đứng lên", rất quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh.
Ở làng có khu lưu niệm về anh hùng Núp, nhà rông, và những không gian gắn với các sự kiện trong truyện. Khu này được dùng trong giáo dục truyền thống, đón học sinh, đoàn khách đến tham quan.
Với người làng Stơr, câu chuyện của Núp vừa là niềm tự hào, vừa là ký ức của cả cộng đồng: những năm làm chông, hầm, bẫy để giữ làng. Người già trong làng vẫn kể lại chuyện xưa trong các dịp lễ.
Khi đến làng, nên liên hệ trước với chính quyền xã hoặc ban quản lý khu di tích, đi theo hướng dẫn, giữ trật tự ở khu lưu niệm và nhà rông.
Đầu nguồn sông Ba và hồ thủy điện
Sông Ba, con sông dài nhất chảy qua Tây Nguyên ra biển miền Trung, bắt nguồn từ vùng núi Kbang. Những dòng suối đầu nguồn chảy qua rừng già, gom lại thành sông, xuôi về phía nam qua An Khê, Kông Chro, Ayun Pa, Krông Pa rồi xuống Phú Yên.
Trên thượng nguồn sông Ba ở Kbang và giáp An Khê có công trình thủy điện An Khê – Ka Nak, tạo nên hồ chứa lớn giữa núi. Một phần nước hồ được chuyển sang lưu vực sông Kôn phía Bình Định, phục vụ phát điện và tưới.
Hồ Ka Nak có cảnh đẹp, nhất là sáng sớm có sương. Nhưng đây là khu vực công trình, mực nước thay đổi khi vận hành; không bơi lội, không đi thuyền khi chưa được phép.
Giữ rừng đầu nguồn ở Kbang ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn nước của cả lưu vực sông Ba phía dưới, từ An Khê tới Tuy Hòa. Vì vậy việc bảo vệ rừng ở đây được nhắc tới trong nhiều chương trình của tỉnh.
Người Bahnar, nương rẫy và rừng trồng
Ở nhiều làng Bahnar, quyền dùng đất rẫy, đất rừng trước kia do làng quyết theo luật tục, già làng đứng ra phân xử. Khi rừng được giao cho các ban quản lý, công ty lâm nghiệp và hộ gia đình theo luật hiện đại, cách dùng đất của làng thay đổi, và những tranh chấp nhỏ về ranh rẫy, ranh rừng là chuyện chính quyền xã vẫn phải giải quyết.
Người Bahnar là cư dân đông nhất ở Kbang, sống trong các làng có nhà rông mái cao, nhà sàn, bến nước. Lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước, cồng chiêng, múa xoang vẫn được giữ.
Ngoài rừng tự nhiên, nhiều đồi thấp được trồng keo, bạch đàn. Rừng trồng là nguồn thu đáng kể của nhiều hộ; cứ vài năm một lần khai thác, bán gỗ cho xưởng chế biến.
Lúa nước trong thung lũng, lúa rẫy, ngô, sắn, mía trên đồi là nguồn lương thực, thu nhập. Một số xã trồng cà phê, tiêu ở vùng thấp, nhưng không nhiều như các huyện phía tây.
Người Kinh sống chủ yếu ở thị trấn và một số xã dọc đường, có gốc Bình Định, Quảng Ngãi và các tỉnh khác. Chợ Kbang là nơi giao thương giữa người Kinh và người Bahnar các làng.
Đường vào Kbang và những điều nên biết
Xe khách từ An Khê, Pleiku, Quy Nhơn có tuyến đi Kbang, nhưng số chuyến không nhiều. Người đi tự túc thường dùng xe máy hoặc ô tô riêng; vào các xã phía bắc nên dùng xe gầm cao nếu đi mùa mưa.
Từ An Khê đi thị trấn Kbang theo đường về phía bắc, không quá xa. Từ thị trấn ngược lên các xã phía bắc là đường núi, nhiều dốc, cua. Một số đường nối sang Kon Tum và vùng núi Bình Định cũ đã được mở.
Mùa mưa, đường núi dễ sạt lở, suối lên nhanh. Không lội qua ngầm, tràn khi nước chảy xiết. Trước khi vào vùng núi, nên hỏi chính quyền xã hoặc kiểm lâm về tình trạng đường.
Sóng điện thoại ở vùng rừng có lúc không có. Nên tải bản đồ trước, mang nước, đồ ăn, áo mưa, báo lịch trình cho người quen.
Đi vào rừng đặc dụng phải có giấy phép, người dẫn đường. Không tự ý dựng trại, đốt lửa; mùa khô nguy cơ cháy rừng cao.
Kbang cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Kbang và các xã của huyện cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Kbang, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra danh sách chính thức.
Người sinh trước 1991 có giấy tờ ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Tên huyện có khi viết Kbang, có khi KBang hoặc K'Bang trong các văn bản cũ; đều chỉ cùng một nơi.
Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, khu bảo tồn Kon Chư Răng, khu lưu niệm anh hùng Núp vẫn giữ tên như cũ. Từ 1/7/2025, vùng núi Kbang và vùng núi phía tây Bình Định cũ, hai bên dãy núi, cùng thuộc một tỉnh.
Kbang và dãy núi chung với Bình Định cũ
Phía đông Kbang là dãy núi ngăn cao nguyên với vùng núi phía tây Bình Định cũ. Hai bên dãy núi là đất của người Bahnar, có những làng họ hàng với nhau, trước kia đi lại theo đường mòn qua núi.
Thời kháng chiến, những đường mòn này là đường liên lạc giữa cao nguyên và đồng bằng, nối căn cứ trên núi với vùng giáp Bình Định, Quảng Ngãi. Nhiều câu chuyện của người Bahnar Kbang gắn với những chuyến tải gạo, tải thương qua núi.
Ngày nay đã có đường ô tô nối Kbang với các huyện miền núi Bình Định cũ, rút ngắn đường đi so với vòng qua An Khê. Từ 1/7/2025, hai bên dãy núi cùng nằm trong một tỉnh Gia Lai mới, nên những tuyến đường này có thể được chú ý hơn.
Với người làm nghiên cứu văn hóa, vùng núi hai bên Kbang và Bình Định cũ là nơi thú vị để so sánh: cùng tộc người Bahnar, nhưng ảnh hưởng của đồng bằng phía đông và cao nguyên phía tây đã tạo nên những khác biệt nhỏ trong cách làm nhà, cách nói, món ăn.
Thị trấn Kbang và nhịp sống một huyện núi
Thị trấn Kbang nhỏ, yên tĩnh, nằm trong thung lũng giữa núi. Buổi sáng chợ đông người Bahnar từ các làng mang măng, rau rừng, chuối, gà ra bán; người Kinh bán hàng tạp hóa, vải, đồ dùng. Đến trưa chợ thưa dần.
Thị trấn có trường trung học phổ thông, trường dân tộc nội trú, trung tâm y tế. Học sinh các xã xa thường ở bán trú hoặc nội trú; cuối tuần mới về làng. Ca bệnh nặng phải chuyển xuống An Khê hoặc đi xa hơn.
Tối xuống, thị trấn vắng sớm, trời se lạnh vì ở giữa núi. Mùa mưa có những ngày mưa liên tục, đường đất trong các xóm lầy lội.
Với người làm việc ở Kbang, như giáo viên, y bác sĩ, kiểm lâm, cái khó lớn nhất là khoảng cách: từ thị trấn vào làng xa có khi mất nửa ngày đường núi, mùa mưa còn lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Kbang cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Kbang cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Kbang và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Vườn quốc gia Kon Ka Kinh ở đâu?
Vườn quốc gia Kon Ka Kinh nằm ở vùng núi đông bắc Gia Lai cũ, trên địa bàn một số huyện, phần lớn thuộc Kbang. Đây là vùng rừng già có rừng lá kim, nhiều loài quý, được công nhận là vườn di sản ASEAN.
Làng Stơr nổi tiếng vì sao?
Làng Stơr của người Bahnar ở Kbang là quê của anh hùng Núp, người lãnh đạo dân làng đánh Pháp trong kháng chiến. Câu chuyện được nhà văn Nguyên Ngọc viết thành tiểu thuyết "Đất nước đứng lên". Làng có khu lưu niệm anh hùng Núp.
Sông Ba bắt nguồn từ đâu?
Sông Ba bắt nguồn từ vùng núi Kbang ở đông bắc Gia Lai cũ, chảy về phía nam qua An Khê, Kông Chro, Ayun Pa, Krông Pa rồi xuống Phú Yên cũ, đổ ra biển ở vùng Tuy Hòa.
Kbang, KBang và K'Bang có phải một nơi?
Đúng. Đó là các cách viết khác nhau của cùng một địa danh, xuất hiện trong các văn bản qua nhiều thời kỳ. Khi đối chiếu giấy tờ, chỉ cần xem tên xã và tỉnh để xác định đúng nơi.
Vào rừng Kon Ka Kinh cần chuẩn bị gì?
Cần liên hệ ban quản lý vườn quốc gia để có giấy phép và người dẫn đường, đi theo tuyến được phép. Mang giày bám tốt, áo mưa, nước, đồ chống vắt. Không săn bắt, hái lượm hay đốt lửa trong rừng.