Huyện Hướng Hóa là huyện miền núi ở cực tây tỉnh Quảng Trị cũ, nằm trên vùng cao nguyên giáp Lào, có sông Sê Pôn làm một đoạn biên giới. Huyện lỵ là thị trấn Khe Sanh trên quốc lộ 9; huyện còn có thị trấn Lao Bảo bên cửa khẩu quốc tế sang Lào. Năm 1996, phần phía đông nam của huyện được tách ra lập huyện Đa Krông. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Hướng Hóa cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới.
Hướng Hóa là nơi khí hậu khác hẳn đồng bằng Quảng Trị: mát hơn, nhiều sương, mùa mưa lệch so với vùng ven biển. Ở đây có cà phê, chuối, điện gió, những trận đánh nổi tiếng thế giới năm 1968 và dòng người, hàng hoá qua lại cửa khẩu suốt ngày đêm. Phần dưới đi qua từng lớp ấy.
Một huyện núi rộng ở biên giới phía tây
Tên Hướng Hóa đã được dùng từ lâu cho vùng miền núi phía tây Quảng Trị, nơi người Bru – Vân Kiều và người Pa Kô sinh sống từ nhiều đời. Thời Pháp thuộc, người Pháp mở đồn, lập đồn điền và làm đường 9 lên Lào, đưa thêm người Kinh từ đồng bằng lên làm ăn, sinh sống quanh Khe Sanh và Lao Bảo.
Trước năm 1996, Hướng Hóa là huyện rất rộng, chiếm gần hết vùng núi phía tây tỉnh. Năm 1996, phần phía đông nam được tách ra lập huyện Đa Krông, Hướng Hóa thu gọn lại quanh vùng cao nguyên Khe Sanh, Lao Bảo và dải đất dọc biên giới phía tây bắc.
Hướng Hóa giáp Lào ở phía tây và tây nam, giáp Đa Krông ở phía đông, giáp vùng Vĩnh Linh, Gio Linh ở phía đông bắc và giáp Quảng Bình cũ ở phía bắc. Phần lớn địa hình là đồi núi, xen những thung lũng và cao nguyên nhỏ, có độ cao vừa phải nên khí hậu mát hơn hẳn vùng đồng bằng.
Do nằm ở sườn tây Trường Sơn, Hướng Hóa chịu ảnh hưởng của cả khí hậu phía Lào. Mùa hè ở đây ít bị gió Lào khô nóng như đồng bằng, mùa đông lạnh và nhiều sương. Người đồng bằng lên Khe Sanh thường bất ngờ vì phải mặc áo ấm vào buổi sáng ngay giữa những tháng cuối năm.
Cà phê Khe Sanh và cây trồng trên cao nguyên
Cà phê được người Pháp đưa lên vùng Khe Sanh từ đầu thế kỷ 20, lập những đồn điền đầu tiên trên đất đỏ bazan. Sau nhiều biến động, cây cà phê vẫn bám đất này và trở thành sản vật gắn với tên Khe Sanh. Ở đây trồng chủ yếu cà phê chè, loại cần khí hậu mát, khác với cà phê vối phổ biến ở Tây Nguyên.
Mùa thu hoạch cà phê thường vào khoảng cuối năm, khi trời bắt đầu khô hơn. Quả chín đỏ được hái, phơi hoặc sơ chế ướt, rồi bán cho các cơ sở thu mua, rang xay. Cà phê Khe Sanh được nhiều người Quảng Trị dùng làm quà mang đi xa, cùng với hồ tiêu đồng bằng.
Ngoài cà phê, Hướng Hóa trồng chuối, sắn, cây ăn quả và rừng trồng. Chuối ở vùng Lao Bảo, Hướng Hóa từng được trồng thành vùng lớn để bán sang các tỉnh và xuất khẩu. Người Vân Kiều, Pa Kô trồng lúa rẫy, ngô, sắn trên đồi, chăn nuôi gia súc, khai thác lâm sản.
Khi mua cà phê làm quà, nên hỏi rõ là hạt rang hay bột, rang mộc hay có tẩm, loại chè hay pha trộn. Hạt rang giữ hương lâu hơn bột. Trang này không giới thiệu thương hiệu cụ thể, chỉ khuyên đọc kỹ thông tin trên bao bì và hỏi người bán về vụ thu hoạch.
Khe Sanh, Tà Cơn và làng Vây năm 1968
Gần thị trấn Khe Sanh là căn cứ Tà Cơn, nơi có sân bay quân sự do quân đội Mỹ xây dựng. Từ đầu năm 1968, căn cứ này bị bao vây và tấn công kéo dài nhiều tháng, trở thành một trong những trận đánh được báo chí thế giới nhắc đến nhiều nhất trong chiến tranh Việt Nam.
Cũng năm 1968, trận làng Vây gần Lao Bảo được ghi nhận là trận đầu tiên quân giải phóng dùng xe tăng trên chiến trường miền Nam. Sau những trận đánh ấy, quân đội Mỹ rút khỏi căn cứ Tà Cơn vào giữa năm 1968, đường 9 dần thông về phía tây.
Ngày nay, khu di tích sân bay Tà Cơn có nhà trưng bày, máy bay, xe quân sự và một phần đường băng cũ. Khu làng Vây có bia tưởng niệm và xe tăng trưng bày. Nhiều cựu binh, cả người Việt lẫn người nước ngoài, quay lại Khe Sanh để tìm lại nơi họ từng chiến đấu.
Vùng Khe Sanh và dọc đường 9 vẫn còn bom mìn, vật nổ ở những vùng đồi chưa được rà phá hết. Khi tham quan, nên đi theo lối có sẵn, không vào rẫy, đồi vắng một mình, không nhặt các mảnh kim loại. Nếu thấy vật lạ, báo ngay cho chính quyền địa phương.
Lao Bảo: nhà đày cũ và cửa khẩu quốc tế
Thị trấn Lao Bảo nằm sát biên giới, bên bờ sông Sê Pôn, đối diện Đen Sa Vẳn của tỉnh Savannakhet, Lào. Đầu thế kỷ 20, người Pháp lập nhà đày Lao Bảo ở đây để giam giữ tù chính trị. Nhiều nhà yêu nước đã bị giam, nhiều người chết vì sốt rét và khổ sai. Nhà đày nay là di tích, còn lại tường, nền móng và khu trưng bày.
Cửa khẩu quốc tế Lao Bảo là điểm cuối của quốc lộ 9 phía Việt Nam, nằm trên hành lang kinh tế Đông – Tây nối Việt Nam với Lào, Thái Lan và Myanmar. Hàng hoá, xe tải, khách du lịch qua lại suốt ngày. Quanh cửa khẩu là khu kinh tế – thương mại với chợ, kho hàng, khách sạn, dịch vụ đổi tiền.
Chợ ở Lao Bảo là nơi người hai bên biên giới mua bán, có hàng tiêu dùng, nông sản, đồ khô. Khách du lịch hay ghé mua vài món làm quà. Khi mua, nên hỏi giá rõ ràng, kiểm tra nguồn gốc, hạn dùng, và không mua hàng cấm hoặc hàng không rõ xuất xứ để mang qua lại biên giới.
Người muốn qua cửa khẩu cần có giấy tờ xuất nhập cảnh hợp lệ. Quy định có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên hỏi trước ở cơ quan xuất nhập cảnh hoặc đơn vị lữ hành. Xe khách từ Đông Hà, Huế có tuyến sang Savannakhet, đi qua Lao Bảo.
Điện gió và những đổi thay trên đồi
Khoảng mười năm trở lại đây, nhiều nhà máy điện gió được xây dựng ở vùng đồi Hướng Hóa, nơi có gió ổn định thổi từ phía Lào sang. Những cột tua bin trắng nối nhau trên các dãy đồi đã thay đổi hẳn cảnh quan vùng cao nguyên, trở thành hình ảnh quen khi đi đường 9.
Điện gió mang lại nguồn thu, đường sá và việc làm cho một số nơi, nhưng cũng làm thay đổi đất rẫy, đường mòn của người dân. Một số bản phải điều chỉnh đất canh tác, đường vào rẫy. Đây là vấn đề người địa phương vẫn bàn nhiều, nhất là chuyện đền bù và sinh kế lâu dài.
Với khách đi đường, những cánh đồng tua bin là điểm dừng chụp ảnh. Tuy vậy, nhiều khu là đất của nhà máy hoặc rẫy của dân, nên không tự ý đi vào, không trèo rào, không bay thiết bị bay không người lái khi chưa được phép.
Ngoài điện gió, Hướng Hóa còn có các dự án thuỷ điện nhỏ, trồng rừng, chăn nuôi. Thị trấn Khe Sanh, Lao Bảo ngày càng đông đúc, có thêm nhà hàng, khách sạn, cửa hàng. Nhịp sống ở đây nhanh hơn nhiều so với các bản xa phía bắc huyện.
Hướng Hóa sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Hướng Hóa không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Khe Sanh, thị trấn Lao Bảo và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Trị. Vùng biên giới thuộc các xã biên giới của tỉnh, tiếp tục do lực lượng biên phòng và chính quyền xã cùng quản lý.
Bài này không liệt kê từng xã mới để tránh sai sót. Muốn biết một bản, một xã cũ nay thuộc xã nào, nên tra nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Quảng Trị hoặc hỏi bộ phận một cửa. Khi ghi địa chỉ mới, bỏ tầng "huyện Hướng Hóa".
Từ Hướng Hóa, đường lên trụ sở tỉnh ở Đồng Hới dài hơn nhiều so với Đông Hà. Một số tuyến đường nối vùng tây Quảng Trị cũ với vùng tây Quảng Bình cũ đang được quan tâm, nhưng hiện phần lớn người dân vẫn đi xuống Đông Hà rồi theo quốc lộ 1 hoặc cao tốc ra bắc.
Các tên Khe Sanh, Lao Bảo, Tà Cơn, làng Vây vẫn còn nguyên trong đời sống và trong ký ức của rất nhiều người. Với khách ngoài tỉnh, "lên Khe Sanh" vẫn là cách nói quen để chỉ chuyến đi lên cao nguyên phía tây của Quảng Trị.
Đi Hướng Hóa: vài điều thực tế
Đường đi. Từ Đông Hà theo quốc lộ 9 qua Cam Lộ, Đa Krông lên Khe Sanh, đường đèo dốc ở đoạn giữa, có nhiều xe tải lớn. Nên đi ban ngày, giữ khoảng cách, không vượt ở khúc cua khuất. Xe khách chạy đều trong ngày.
Thời tiết. Khe Sanh mát hơn đồng bằng, nhất là sáng sớm và đêm. Mùa mưa có sương mù dày trên đèo, tầm nhìn kém. Mang theo áo ấm, áo mưa, bật đèn khi đi trong sương.
Thời gian. Đi Tà Cơn, làng Vây, Lao Bảo và ghé vườn cà phê mất trọn một ngày từ Đông Hà. Muốn đi chậm, nghỉ lại một đêm ở Khe Sanh hoặc Lao Bảo để xem chợ biên giới buổi sáng.
Ứng xử. Khi vào bản người Vân Kiều, Pa Kô, xin phép trước khi chụp ảnh, không vào nhà khi chủ chưa mời, mua bán sòng phẳng. Ở khu vực biên giới, mang theo giấy tờ tuỳ thân và tuân theo hướng dẫn của biên phòng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hướng Hóa nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Hướng Hóa không còn; địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới, hình thành từ việc hợp nhất Quảng Bình và Quảng Trị. Tên xã cụ thể nên tra theo nghị quyết sắp xếp cấp xã của tỉnh.
Khe Sanh thuộc huyện nào?
Thị trấn Khe Sanh là huyện lỵ của huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị cũ, nằm trên quốc lộ 9. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, vùng Khe Sanh thuộc một xã mới của tỉnh Quảng Trị.
Cà phê Khe Sanh là loại gì?
Vùng Khe Sanh trồng chủ yếu cà phê chè, loại hợp khí hậu mát của cao nguyên, do người Pháp đưa lên từ đầu thế kỷ 20. Mùa thu hoạch thường vào cuối năm. Khi mua nên hỏi rõ loại hạt, cách rang và vụ thu hoạch.
Cửa khẩu Lao Bảo nối với đâu?
Cửa khẩu quốc tế Lao Bảo ở thị trấn Lao Bảo cũ, đối diện Đen Sa Vẳn của tỉnh Savannakhet, Lào. Đây là điểm cuối quốc lộ 9 phía Việt Nam, nằm trên hành lang kinh tế Đông – Tây nối với Lào, Thái Lan, Myanmar.
Huyện Đa Krông có phải tách từ Hướng Hóa không?
Đúng. Năm 1996, phần phía đông nam của huyện Hướng Hóa rộng lớn trước đó được tách ra lập huyện Đa Krông, huyện lỵ ở Krông Klang. Từ đó Hướng Hóa thu gọn quanh vùng Khe Sanh, Lao Bảo và dải biên giới phía tây bắc.
Sân bay Tà Cơn nay còn gì?
Khu di tích sân bay Tà Cơn gần Khe Sanh có nhà trưng bày, máy bay, xe quân sự và một phần đường băng cũ. Đây là nơi gắn với trận Khe Sanh năm 1968, được nhiều cựu binh và khách tìm hiểu lịch sử ghé thăm.