Huyện Hồng Dân là huyện ở góc bắc của tỉnh Bạc Liêu cho tới ngày 30/6/2025, huyện lỵ là thị trấn Ngan Dừa. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ thuộc tỉnh Cà Mau, chia thành bốn xã: Hồng Dân, Ninh Quới, Ninh Thạnh Lợi và Vĩnh Lộc.
Hồng Dân là vùng ngọt, xa biển nhất của Bạc Liêu cũ, nơi kênh rạch chằng chịt, ruộng lúa xen ruộng tôm và người Khmer sống thành sóc quanh những ngôi chùa. Huyện cũng là gốc của huyện Phước Long, được tách ra khoảng đầu những năm 2000. Bài này kể lịch sử tên huyện, mô hình tôm – lúa, sản vật, văn hoá và cách huyện cũ chia về bốn xã mới.
Hồng Dân trên bản đồ: góc bắc giáp ba tỉnh cũ
Hồng Dân nằm ở phía bắc tỉnh Bạc Liêu cũ, xa quốc lộ 1 và xa biển. Huyện tiếp giáp vùng đất của các tỉnh cũ ở phía bắc và tây bắc, nay thuộc Cần Thơ và An Giang sau sáp nhập. Đây là vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng lúa của Hậu Giang, Sóc Trăng cũ và vùng mặn ven biển.
Hồng Dân là một trong ba huyện có từ lúc tái lập tỉnh Bạc Liêu năm 1997, cùng Vĩnh Lợi và Giá Rai, và đã có tên trên giấy tờ thời Minh Hải. Khi ấy huyện rộng hơn nhiều, gồm cả vùng Phước Long ở phía tây nam.
Khoảng đầu những năm 2000, phần phía tây nam được tách ra lập huyện Phước Long. Huyện Hồng Dân còn lại thị trấn Ngan Dừa và các xã Lộc Ninh, Ninh Hòa, Ninh Quới, Ninh Quới A, Ninh Thạnh Lợi, Ninh Thạnh Lợi A, Vĩnh Lộc, Vĩnh Lộc A. Danh sách này giữ tới tháng 6/2025.
Tên Ngan Dừa chưa có lời giải chắc. Phần "dừa" dễ hiểu vì dừa nước mọc dày ven kênh rạch vùng này; phần "ngan" có người cho là đọc trại, có người tìm gốc Khmer. Người địa phương thì không bận tâm nhiều, Ngan Dừa với họ là chợ huyện, là món bánh tằm, là bến xe về quê.
Từ ngọt hoá tới tôm – lúa: một cách sống với nước
Cuối thập niên 1990, hệ thống cống ngăn mặn ở phía bắc Bạc Liêu đưa nước ngọt về, giúp vùng Hồng Dân làm lúa hai vụ. Nhưng khi con tôm cho lợi nhuận cao hơn hẳn cây lúa, đầu những năm 2000 nhiều hộ muốn đưa nước mặn vào ruộng. Chủ trương chuyển đổi cho phép một phần vùng này nuôi tôm.
Từ đó hình thành mô hình tôm – lúa: mùa khô, khi nước lợ, ruộng được dùng để nuôi tôm; mùa mưa, nước ngọt rửa mặn, nông dân cấy lúa trên chính mảnh ruộng ấy. Một năm hai vụ khác nhau, đất được nghỉ ngơi luân phiên, ít phải dùng phân thuốc hơn.
Mô hình này đòi hỏi tính lịch rất kỹ. Rửa mặn không đủ thì lúa chết, thả tôm quá sớm hay quá muộn thì tôm kém. Những năm mưa ít, hạn mặn kéo dài, nông dân phải lùi lịch xuống giống. Người làm tôm – lúa ở Hồng Dân nói chuyện con nước, độ mặn như nói chuyện thời tiết hằng ngày.
Ruộng tôm – lúa cho hạt gạo được người tiêu dùng đánh giá cao vì ít hoá chất. Nhiều hợp tác xã ở vùng này đã xây dựng thương hiệu gạo riêng, liên kết với doanh nghiệp để bao tiêu, giúp nông dân yên tâm hơn với đầu ra.
Gạo Một bụi đỏ và bánh tằm Ngan Dừa
Một bụi đỏ là giống lúa mùa địa phương, cây cao, hợp với ruộng tôm – lúa vì chịu được mặn nhẹ và nước sâu. Gạo hạt dài, màu hơi đỏ ở vỏ lụa, nấu cơm mềm, thơm nhẹ. Gạo Một bụi đỏ Hồng Dân đã trở thành sản vật được nhắc tới mỗi khi nói về vùng này.
Vì là lúa mùa, mỗi năm chỉ một vụ, sản lượng không lớn, nên gạo thật thường không rẻ. Khi mua, nên chọn nơi có nguồn gốc rõ, hỏi hợp tác xã hoặc người quen ở địa phương, vì gạo mang tên vùng nổi tiếng thường bị trà trộn.
Bánh tằm Ngan Dừa là món sáng quen thuộc ở chợ thị trấn: sợi bánh làm từ bột gạo, to hơn sợi bún, ăn với nước cốt dừa, rau sống, đồ chua và nước mắm pha. Mỗi quán có cách làm riêng, nhưng vị béo của dừa và vị ngọt mặn của nước mắm là điểm chung.
Ngoài hai món ấy, vùng ngọt Hồng Dân còn có cá đồng, cá lóc, lươn, rau đồng theo mùa, các món Khmer như bún nước lèo, cốm dẹp vào mùa lúa mới. Chợ sáng ở Ngan Dừa và các chợ xã là nơi dễ tìm thấy đủ các món ấy nhất.
Người Khmer, chùa và sóc ở Hồng Dân
Hồng Dân có cộng đồng người Khmer khá đông, sống thành sóc quanh những ngôi chùa Nam tông. Chùa không chỉ là nơi lễ bái mà còn là trường học chữ Khmer, nơi hội họp, nơi giữ sách vở, nhạc cụ của cả sóc. Mái chùa nhọn nhiều tầng là cột mốc dễ nhận khi đi giữa đồng.
Các dịp lễ lớn của người Khmer như Tết Chôl Chnăm Thmây khoảng giữa tháng tư dương lịch, lễ Sene Dolta, lễ Ok Om Bok là dịp sóc đông vui nhất. Người Kinh trong vùng cũng đến dự, góp vui, ăn cốm dẹp, xem múa, nghe nhạc ngũ âm.
Khi vào chùa Khmer, nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép trước khi vào chánh điện, không chạm vào đầu các chú tiểu, không ngồi chĩa chân về phía tượng. Xin phép trước khi chụp ảnh sư sãi hay người đang làm lễ.
Sự đan xen Kinh, Khmer, Hoa ở Hồng Dân thể hiện cả trong ngôn ngữ: nhiều từ Khmer đi vào tiếng nói hằng ngày, nhiều tên ấp có cả tên Việt lẫn tên Khmer. Người lớn tuổi trong sóc là nguồn hiểu biết đáng quý về lịch sử vùng.
Vùng căn cứ kháng chiến và những ký ức chiến tranh
Nằm sâu giữa kênh rạch, xa đường lớn, vùng Hồng Dân trong các cuộc kháng chiến là nơi thuận lợi để đóng căn cứ. Lịch sử địa phương nhắc tới vùng Ninh Thạnh Lợi như một vùng căn cứ, có khu di tích căn cứ của Tỉnh ủy Bạc Liêu được giới thiệu cho khách tìm hiểu.
Những khu di tích như vậy thường có nhà tưởng niệm, mô hình hầm, công sự, nhà làm việc dựng lại theo lối cũ. Không gian giữa rừng tràm hoặc đồng ruộng, khá yên tĩnh. Nếu muốn đến, nên hỏi trước chính quyền xã về giờ mở cửa và đường đi.
Ngoài di tích, ký ức chiến tranh còn nằm trong lời kể của người lớn tuổi: những năm đi lại bằng xuồng ban đêm, những gia đình có người hy sinh, những ngôi nhà bị cháy rồi dựng lại. Ghi lại những câu chuyện ấy là việc đáng làm với người trẻ trong vùng.
Khi viết hay kể về các sự kiện thời chiến ở Hồng Dân, nên dựa vào sách lịch sử địa phương và hồ sơ di tích, tách bạch phần chắc chắn với phần lời kể. Số liệu, ngày tháng cụ thể cần đối chiếu nhiều nguồn, tránh truyền đi những chi tiết sai lệch.
Hồng Dân cũ nay là bốn xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Hồng Dân không còn là đơn vị hành chính. Xã Hồng Dân mới gồm thị trấn Ngan Dừa cùng hai xã Lộc Ninh và Ninh Hòa cũ. Ba xã còn lại giữ tên riêng, mỗi xã gộp với xã cùng tên có chữ A: xã Ninh Quới, xã Ninh Thạnh Lợi và xã Vĩnh Lộc.
Như vậy, nói "ở Hồng Dân" theo nghĩa cũ có thể chỉ bất cứ đâu trong bốn xã; còn xã Hồng Dân mới chỉ là vùng quanh Ngan Dừa. Người ở Ninh Quới, Vĩnh Lộc hay Ninh Thạnh Lợi cũ nay ghi đúng tên xã mình, không ghi xã Hồng Dân.
Vì trung tâm tỉnh mới ở Cà Mau, đường từ Hồng Dân đi làm các việc cấp tỉnh xa hơn trước. Nhiều thủ tục có thể nộp trực tuyến hoặc nộp tại xã. Với hồ sơ đất đai, hãy mang theo giấy tờ cũ ghi huyện Hồng Dân để cán bộ đối chiếu.
Cách ghi địa chỉ dễ hiểu là "xã Ninh Quới, tỉnh Cà Mau (trước là xã Ninh Quới A, huyện Hồng Dân, tỉnh Bạc Liêu)". Kiểm lại trên ứng dụng định danh điện tử nếu không chắc, nhất là ở các ấp giáp ranh giữa hai xã mới.
Đi Ngan Dừa và sống ở vùng ngọt phía bắc
Từ thành phố Bạc Liêu đi Ngan Dừa theo các tuyến đường tỉnh lên phía bắc, qua vùng Vĩnh Lợi cũ, hai bên là ruộng lúa, ruộng tôm và kênh. Xe khách tuyến dài chạy thẳng tới Hồng Dân ít hơn so với trục quốc lộ 1, nên nhiều người đi xe tới Bạc Liêu rồi nhờ người nhà đón.
Ở các xã sâu như Ninh Thạnh Lợi, Vĩnh Lộc, đường bê tông đã tới ấp nhưng còn hẹp, nhiều cầu nhỏ. Học sinh đi học xa, người già đi khám bệnh tuyến trên phải đi một chặng dài. Đây là điều người định về sống, làm việc ở vùng này nên tính trước.
Bù lại, vùng ngọt Hồng Dân yên tĩnh, không khí trong, mùa lúa đồng xanh tới chân trời. Nhiều người con xa quê về hưu chọn quay lại dựng nhà, làm vườn, nuôi cá, sống chậm bên kênh.
Mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 11 là mùa lúa, mùa khô là mùa tôm. Người muốn xem cảnh ruộng tôm – lúa nên đến vào đầu mùa mưa, khi nông dân rửa mặn, cấy lúa, hoặc cuối mùa khô, khi thu hoạch tôm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hồng Dân cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Hồng Dân cũ thuộc tỉnh Cà Mau, sau khi Bạc Liêu nhập vào Cà Mau theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; địa bàn nay là bốn xã Hồng Dân, Ninh Quới, Ninh Thạnh Lợi và Vĩnh Lộc.
Thị trấn Ngan Dừa nay thuộc xã nào?
Thị trấn Ngan Dừa cùng hai xã Lộc Ninh và Ninh Hòa cũ nay hợp thành xã Hồng Dân, tỉnh Cà Mau. Tên Ngan Dừa không còn là tên đơn vị hành chính nhưng vẫn là tên chợ, tên gọi quen của người dân.
Huyện Phước Long có phải tách từ Hồng Dân không?
Đúng. Huyện Phước Long được lập vào khoảng đầu những năm 2000 trên phần đất phía tây nam của huyện Hồng Dân. Vì vậy giấy tờ cũ của người vùng Phước Long có thể ghi huyện Hồng Dân.
Mô hình tôm – lúa ở Hồng Dân là gì?
Đó là cách luân canh trên cùng một mảnh ruộng: mùa khô nuôi tôm bằng nước lợ, mùa mưa rửa mặn rồi cấy lúa. Mô hình này hình thành từ đầu những năm 2000, cho gạo ít hoá chất và giảm rủi ro so với độc canh.
Gạo Một bụi đỏ là gì?
Một bụi đỏ là giống lúa mùa địa phương được trồng nhiều trên ruộng tôm – lúa ở Hồng Dân, hạt dài, vỏ lụa hơi đỏ, cơm mềm thơm nhẹ. Mỗi năm chỉ một vụ, nên nên mua ở nơi có nguồn gốc rõ để tránh hàng trà trộn.
Đến chùa Khmer ở Hồng Dân cần lưu ý gì?
Nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép trước khi vào chánh điện, không chạm vào đầu các chú tiểu và xin phép trước khi chụp ảnh. Dịp Tết Chôl Chnăm Thmây khoảng giữa tháng tư là lúc sóc đông vui nhất.