Huyện Hòn Đất là đơn vị cấp huyện ven biển phía tây bắc Rạch Giá của tỉnh Kiên Giang. Ngay trước 1/7/2025 huyện có hai thị trấn Hòn Đất, Sóc Sơn và mười hai xã Bình Giang, Bình Sơn, Lình Huỳnh, Mỹ Hiệp Sơn, Mỹ Lâm, Mỹ Phước, Mỹ Thái, Mỹ Thuận, Nam Thái Sơn, Sơn Bình, Sơn Kiên, Thổ Sơn. Nay địa bàn này thuộc tỉnh An Giang, chia thành năm xã Hòn Đất, Mỹ Thuận, Sơn Kiên, Bình Sơn, Bình Giang, riêng xã Mỹ Lâm về phường Vĩnh Thông.
Cái tên Hòn Đất được cả nước biết qua cuốn tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Anh Đức và câu chuyện người con gái tên Sứ. Nhưng Hòn Đất còn là một vựa lúa lớn của tứ giác Long Xuyên, một dải biển nuôi tôm, và một vùng có nhiều ngọn núi nhỏ mọc lên giữa đồng. Bài này kể đủ các mặt ấy.
Những hòn núi giữa đồng bằng
Trên đồng bằng phẳng của Hòn Đất có những ngọn núi nhỏ, người địa phương gọi là hòn: Hòn Đất, Hòn Me, Hòn Sóc và nhiều hòn khác. Đây là phần cuối của những dải núi đá và núi đất kéo từ vùng Bảy Núi của An Giang xuống Kiên Lương, Hà Tiên. Đứng ở đồng nhìn lên, hòn núi như hòn đảo nổi giữa biển lúa.
Tên huyện lấy từ ngọn Hòn Đất, nơi huyện lỵ đặt dưới chân. Thị trấn Sóc Sơn, thị trấn thứ hai của huyện, có tên gắn với chữ sóc của người Khmer, nằm gần các hòn núi phía bắc. Nhiều xã của huyện mang chữ Sơn, như Thổ Sơn, Sơn Kiên, Sơn Bình, Mỹ Hiệp Sơn, Nam Thái Sơn, cho thấy núi là đặc điểm nhận diện của vùng này.
Các hòn núi có hang động, khe đá, từng là nơi trú ẩn của người dân và lực lượng kháng chiến trong chiến tranh. Ngày nay, quanh núi là vườn cây, chùa, miếu, và một số nơi đã thành khu di tích, điểm tham quan.
Vì có núi, đất Hòn Đất không phẳng đều như các huyện nội đồng: có vùng chân núi đất cao, có vùng trũng phèn của tứ giác Long Xuyên, có vùng ven biển thấp. Ba kiểu đất ấy tạo ra ba kiểu nghề trong cùng một huyện.
Chị Sứ, hang Hòn và cuốn tiểu thuyết Hòn Đất
Đầu thập niên 1960, ở hang núi Hòn Đất diễn ra cuộc chiến đấu kéo dài nhiều ngày giữa lực lượng du kích, người dân trú trong hang với quân đội Sài Gòn. Phan Thị Ràng, thường gọi là chị Sứ, một nữ du kích trẻ, bị bắt và hy sinh trong thời gian này. Chị được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
Nhà văn Anh Đức viết tiểu thuyết Hòn Đất, xuất bản giữa thập niên 1960, dựa trên những sự kiện ở vùng này. Nhân vật chị Sứ trong truyện trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ học trò. Câu chuyện sau đó được dựng thành phim, làm tên Hòn Đất được biết đến rộng rãi.
Khu di tích Hòn Đất ở chân núi có đền thờ, tượng chị Sứ, nhà trưng bày và lối lên hang. Hằng năm vào dịp giỗ chị, nhiều đoàn khách, học sinh về dâng hương. Khu di tích là nơi tưởng niệm, khách đến nên giữ trật tự, ăn mặc phù hợp.
Với người Hòn Đất, chị Sứ không chỉ là nhân vật văn học mà là người làng có thật, có họ hàng, có ngôi nhà cũ. Nghe người lớn tuổi kể lại, bạn sẽ thấy câu chuyện trong sách gần gũi hơn nhiều.
Vựa lúa trên đất tứ giác Long Xuyên
Phần đông và bắc Hòn Đất nằm trong tứ giác Long Xuyên, vùng đất trũng phèn được cải tạo từ cuối thế kỷ XX nhờ hệ thống kênh dẫn nước ngọt từ sông Hậu. Từ những đồng cỏ hoang, đất được khai thác thành ruộng lúa hai, ba vụ, đưa Hòn Đất thành một trong những vựa lúa lớn của Kiên Giang cũ.
Những con kênh thẳng tắp, đánh số hoặc mang tên người, chia đồng thành các ô lớn. Người đi khai hoang đến từ nhiều tỉnh, dựng nhà dọc kênh, làm ruộng bằng máy. Mùa gặt, đồng Hòn Đất là biển vàng, máy gặt đập liên hợp chạy suốt ngày đêm.
Đất phèn vẫn là thách thức. Mỗi vụ, người trồng phải dẫn nước rửa phèn, bón vôi, chọn giống chịu phèn. Mùa lũ từ đầu nguồn về, vùng trũng có thể ngập, nên lịch thời vụ được tính để thu hoạch trước lũ.
Ngoài lúa, vùng chân núi có vườn xoài, mít, chuối, rau màu; vùng giáp Rạch Giá có nhiều khu dân cư, cơ sở xay xát, kho lúa. Lúa Hòn Đất được gom về các nhà máy rồi theo kênh, theo đường bộ đi khắp nơi.
Những người đến khai hoang tứ giác Long Xuyên ở Hòn Đất từ cuối thế kỷ XX nay đã là thế hệ ông bà. Con cháu họ lớn lên giữa đồng, nhiều người vẫn giữ giọng quê gốc từ Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp hay miền Trung. Các ấp mới lập vì thế thường mang tên số hoặc tên kênh, ít có đình làng cổ như vùng đất cũ.
Bờ biển Hòn Đất: tôm, nghêu và những bãi nhỏ
Phía tây Hòn Đất là bờ biển dài trên vịnh Rạch Giá, thuộc hai xã Bình Sơn và Bình Giang cũ. Biển ở đây cạn, bãi bùn rộng, ven bờ có rừng phòng hộ. Người dân nuôi tôm trong vuông, nuôi nghêu, sò trên bãi, đánh bắt gần bờ bằng ghe nhỏ.
Quốc lộ 80 chạy gần bờ biển trên đoạn qua Hòn Đất, nhiều đoạn nhìn ra được biển. Ven đường có quán hải sản, bãi tắm nhỏ của người địa phương. Nước không trong như biển đảo nhưng đủ để gia đình ra tắm chiều.
Bờ biển Hòn Đất cũng có những đoạn bị sạt lở, rừng phòng hộ mỏng dần. Địa phương đã trồng lại rừng, làm kè, làm hàng rào giảm sóng ở nhiều nơi. Người nuôi tôm ven biển phải theo dõi triều cường, giữ bờ vuông chắc chắn.
Theo phương án sắp xếp 2025, hai xã ven biển Bình Sơn và Bình Giang giữ nguyên địa giới, mỗi xã thành một xã mới cùng tên. Đây là trường hợp hiếm trên đất Kiên Giang cũ, khi xã cũ không phải gộp với xã nào.
Huyện Hòn Đất cũ nay thuộc đâu
Theo phương án sắp xếp năm 2025, mười bốn đơn vị cấp xã của Hòn Đất về năm xã mới và một phường của tỉnh An Giang:
| Đơn vị mới (tỉnh An Giang) | Gồm các đơn vị cũ của Hòn Đất | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xã Hòn Đất | Thị trấn Hòn Đất, xã Thổ Sơn, Lình Huỳnh, Nam Thái Sơn | Vùng huyện lỵ cũ, khu di tích chị Sứ |
| Xã Mỹ Thuận | Thị trấn Sóc Sơn, xã Mỹ Thuận, Mỹ Phước, Mỹ Hiệp Sơn | Thị trấn Sóc Sơn không thành xã riêng |
| Xã Sơn Kiên | Xã Sơn Kiên, Sơn Bình, Mỹ Thái | Phía bắc, đồng lúa |
| Xã Bình Sơn | Xã Bình Sơn | Ven biển, giữ nguyên |
| Xã Bình Giang | Xã Bình Giang | Ven biển, giữ nguyên |
| Phường Vĩnh Thông | Xã Mỹ Lâm (cùng phường Vĩnh Thông, xã Phi Thông của Rạch Giá cũ) | Về phía đô thị Rạch Giá |
Chỗ dễ nhầm: thị trấn Sóc Sơn cũ không thành xã Sóc Sơn mà về xã Mỹ Thuận. Người có giấy tờ ghi thị trấn Sóc Sơn khai địa chỉ mới là xã Mỹ Thuận, tỉnh An Giang.
Xã Mỹ Lâm cũ giáp Rạch Giá nay là một phần phường Vĩnh Thông. Người Mỹ Lâm làm giấy tờ ở phường Vĩnh Thông, không ở xã Hòn Đất.
Từ 1/7/2025: Hòn Đất trong tỉnh An Giang
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Kiên Giang nhập vào tỉnh An Giang, cấp huyện thôi hoạt động. Năm xã mới của Hòn Đất trực thuộc thẳng tỉnh; xã Mỹ Lâm cũ về phường Vĩnh Thông, gắn với đô thị Rạch Giá.
Hòn Đất giáp vùng Tri Tôn, Thoại Sơn của An Giang cũ ở phía đông bắc. Trước đây đi qua ranh là sang tỉnh khác, nay là đi trong một tỉnh. Những con kênh nối tứ giác Long Xuyên với biển Tây nay nằm trọn trong địa giới tỉnh An Giang mới.
Người dân làm thủ tục ở trung tâm phục vụ hành chính công của xã, việc cấp tỉnh làm ở Rạch Giá, không xa. Nhiều thủ tục có thể nộp qua dịch vụ công trực tuyến.
Giấy tờ cũ ghi xã Thổ Sơn, huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang vẫn có giá trị. Khi khai mới, ghi ấp, xã Hòn Đất, tỉnh An Giang, có thể kèm tên cũ trong ngoặc. Tên ấp phần lớn không đổi.
Đi Hòn Đất: đường, mùa và những nơi nên ghé
Từ Rạch Giá theo quốc lộ 80 về hướng Hà Tiên là vào đất Hòn Đất. Con đường chạy giữa đồng lúa một bên, biển và vuông tôm một bên, xa xa là những hòn núi nhỏ. Xe khách đi Hà Tiên đều qua đây, xe máy đi rất dễ.
Nơi nên ghé là khu di tích Hòn Đất ở chân núi, nơi có đền thờ chị Sứ và lối lên hang. Từ đó có thể đi thêm Hòn Me, Hòn Sóc, những ngọn núi nhỏ có chùa, miếu và cảnh đồng ruộng bao quanh. Nên đi buổi sáng hoặc chiều mát, mang theo nước uống.
Mùa gặt lúa, thường vào khoảng đầu năm và giữa năm, đồng Hòn Đất vàng rực, cảnh đẹp nhất. Mùa mưa, đường đất trong đồng trơn lầy, chỉ nên đi trên các tuyến chính đã trải nhựa, bê tông.
Ven quốc lộ 80 có nhiều quán ăn hải sản, quán cơm bình dân. Người địa phương gợi ý thử các món từ nghêu, sò, ốc của bãi biển Hòn Đất và cá đồng của vùng tứ giác. Hỏi giá trước khi gọi món ở quán hải sản.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hòn Đất cũ gồm những xã nào?
Ngay trước 1/7/2025, Hòn Đất gồm hai thị trấn Hòn Đất, Sóc Sơn và mười hai xã Bình Giang, Bình Sơn, Lình Huỳnh, Mỹ Hiệp Sơn, Mỹ Lâm, Mỹ Phước, Mỹ Thái, Mỹ Thuận, Nam Thái Sơn, Sơn Bình, Sơn Kiên, Thổ Sơn.
Huyện Hòn Đất nay thuộc tỉnh nào?
Hòn Đất nay thuộc tỉnh An Giang, sau khi Kiên Giang nhập vào An Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia thành năm xã Hòn Đất, Mỹ Thuận, Sơn Kiên, Bình Sơn, Bình Giang và một phần phường Vĩnh Thông.
Thị trấn Sóc Sơn nay thuộc xã nào?
Thị trấn Sóc Sơn cùng các xã Mỹ Thuận, Mỹ Phước, Mỹ Hiệp Sơn hợp thành xã Mỹ Thuận của tỉnh An Giang. Không có xã nào mang tên Sóc Sơn trong phương án sắp xếp năm 2025.
Chị Sứ trong tiểu thuyết Hòn Đất là ai?
Chị Sứ là hình tượng văn học dựa trên nữ du kích Phan Thị Ràng, hy sinh trong cuộc chiến đấu ở hang núi Hòn Đất đầu thập niên 1960. Tiểu thuyết Hòn Đất của nhà văn Anh Đức đã làm câu chuyện của chị được nhiều thế hệ biết đến.
Xã Mỹ Lâm cũ của Hòn Đất nay ở đâu?
Xã Mỹ Lâm cũ nay thuộc phường Vĩnh Thông của tỉnh An Giang, cùng với phường Vĩnh Thông và xã Phi Thông của thành phố Rạch Giá cũ. Người Mỹ Lâm làm thủ tục ở phường Vĩnh Thông.
Giấy tờ ghi huyện Hòn Đất có phải đổi không?
Không bắt buộc đổi chỉ vì bỏ cấp huyện. Giấy tờ cấp hợp lệ trước 1/7/2025 vẫn dùng được. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ ghi theo xã hoặc phường mới và tỉnh An Giang.