Huyện Hoài Ân, Bình Định cũ: thung lũng sông Kim Sơn và quê Tăng Bạt Hổ

Hoài Ân là huyện trung du ở phía bắc Bình Định cũ, trải dọc thung lũng sông Kim Sơn, phía bắc giáp An Lão, phía đông giáp Hoài Nhơn, phía nam giáp Phù Mỹ, Phù Cát, phía tây giáp Vĩnh Thạnh và vùng núi. Huyện lỵ là thị trấn Tăng Bạt Hổ, mang tên một nhà yêu nước quê ở vùng này. Từ 1/7/2025, huyện thôi là đơn vị hành chính, đất Hoài Ân cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới.

Hoài Ân hay bị nhầm với Hoài Nhơn vì tên gần nhau và nằm sát nhau. Thực ra hai vùng khác hẳn: Hoài Nhơn là đồng bằng ven biển, Hoài Ân là thung lũng kẹp giữa núi, xa biển. Bài viết giới thiệu địa hình, con người, sản vật và những điều cần biết khi đọc địa chỉ Hoài Ân cũ.

Thung lũng sông Kim Sơn: đồng bằng giữa núi

Sông Kim Sơn bắt nguồn từ vùng núi phía tây nam, chảy ngược lên phía bắc qua giữa huyện, khác hướng với phần lớn sông ở Bình Định, rồi đến vùng Bồng Sơn thì hợp với sông An Lão thành sông Lại Giang ra biển. Hai bên sông là dải đồng bằng hẹp mà dài, đủ rộng để làm lúa hai vụ, trồng màu và lập làng đông đúc. Người ngoài nhìn bản đồ sẽ thấy Hoài Ân như một lòng chảo kéo dài bị núi vây ba phía.

Vì kẹp giữa núi, Hoài Ân có khí hậu hơi khác vùng biển: nắng nóng mùa hè, mưa tập trung cuối năm, sương sớm vào mùa đông. Lũ trên sông Kim Sơn lên nhanh khi mưa lớn trên núi, các xã ven sông có năm bị ngập. Đường dọc thung lũng là trục chính, nối với quốc lộ 1 ở vùng Bồng Sơn và với các xã phía tây.

Phía tây và tây bắc huyện là núi cao, nơi có các xã vùng cao như Đak Mang, Bok Tới với người Hrê sinh sống. Hai cái tên này nghe khác hẳn tên các xã người Kinh, giúp người đọc nhận ra ngay đó là vùng núi. Đường lên các xã này dốc và hẹp, mùa mưa dễ sạt lở, nên người đi cần hỏi trước tình hình.

Tăng Bạt Hổ và cái tên của thị trấn

Tăng Bạt Hổ là một nhà yêu nước cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, quê ở vùng Hoài Ân. Ông tham gia phong trào Cần Vương chống Pháp, sau đó bôn ba ra nước ngoài, trong đó có Nhật Bản, và có quan hệ với các nhà yêu nước đầu thế kỷ 20 như Phan Bội Châu trong phong trào Đông Du. Cuộc đời ông là một phần của câu chuyện người Bình Định tham gia các phong trào yêu nước thời đó.

Thị trấn huyện lỵ Hoài Ân được đặt tên Tăng Bạt Hổ để ghi nhớ ông. Đây là trường hợp hiếm ở Bình Định khi thị trấn mang tên người, tương tự thị trấn Ngô Mây ở Phù Cát. Người ngoài tỉnh đọc địa chỉ "thị trấn Tăng Bạt Hổ" thường không biết là ở đâu, nên khi gửi hàng hoặc chỉ đường, nên nói thêm "huyện lỵ Hoài Ân".

Ngoài Tăng Bạt Hổ, vùng Hoài Ân còn có các di tích lịch sử của địa phương gắn với kháng chiến, những ngôi đình làng, nhà thờ họ. Phần lớn là di tích cấp tỉnh hoặc cấp địa phương, không nổi tiếng như Tây Sơn hay An Nhơn, nhưng là nơi người làng giữ ký ức chung. Muốn tìm hiểu, hãy hỏi người lớn tuổi hoặc cán bộ văn hóa xã. Nhiều làng còn giữ lệ cúng đình đầu xuân, giỗ tộc họ cuối năm, là dịp con cháu đi xa trở về đông đủ.

Đời sống và sản vật của vùng thung lũng

Lúa và màu. Đồng bằng ven sông Kim Sơn là vựa lúa của vùng bắc tỉnh. Bên cạnh lúa, người dân trồng đậu phộng, bắp, rau màu trên đất bãi ven sông. Mùa thu hoạch, sân phơi nhà nào cũng kín lúa, kín đậu.

Rừng trồng trên đồi. Đồi núi hai bên thung lũng phần lớn được trồng keo. Gỗ keo bán cho các nhà máy dăm gỗ, ván ép ở vùng ven biển và quanh Quy Nhơn. Xe chở keo là hình ảnh quen thuộc trên đường dọc thung lũng.

Chăn nuôi. Bò, heo, gà được nuôi khắp các xã. Đồng cỏ ven sông và ven đồi thuận cho chăn bò. Một số hộ nuôi theo kiểu trang trại nhỏ, cung cấp thịt cho chợ trong vùng và các chợ đồng bằng.

Chợ và buôn bán nhỏ. Chợ thị trấn Tăng Bạt Hổ là nơi họp chợ chính, nhưng người Hoài Ân cũng hay xuống Bồng Sơn mua bán vì gần quốc lộ. Hàng nông sản đi theo đường thung lũng ra quốc lộ, rồi về các thành phố.

Đi làm xa. Giống nhiều vùng trung du miền Trung, nhiều người trẻ Hoài Ân vào Nam làm việc. Tiền gửi về là nguồn thu đáng kể của nhiều gia đình. Tết và hè là lúc thung lũng đông vui nhất.

Các xã vùng cao và người Hrê ở Hoài Ân

Ở phía tây huyện, các xã vùng cao như Đak Mang và Bok Tới là nơi người Hrê sinh sống, nối liền với vùng người Hrê ở An Lão. Đời sống ở đây gắn với rừng, nương rẫy và những thửa ruộng nhỏ ven suối. Nhiều chương trình hỗ trợ đã được triển khai về đường sá, trường học, điện, nước, nhưng khoảng cách và địa hình vẫn là khó khăn lớn.

Văn hóa Hrê ở Hoài Ân còn giữ cồng chiêng, đan lát, các lễ trong năm. Trẻ em đi học ở trường trong xã, lên cấp học cao hơn thì xuống thị trấn hoặc học trường nội trú. Người lớn vừa làm nương, vừa nhận khoán bảo vệ rừng, vừa đi làm thuê theo mùa ở vùng thấp.

Với người ngoài muốn đến các xã này, nên đi cùng người địa phương, mang theo đủ nước, đồ ăn và kiểm tra xe trước khi lên dốc. Mùa mưa nên hoãn chuyến nếu không cần thiết. Khi vào làng, hỏi phép trước khi chụp ảnh và tôn trọng các kiêng cữ của gia đình.

Phân biệt Hoài Ân và Hoài Nhơn

Hai tên gần nhau nhất của Bình Định cũ, rất dễ nhầm khi đọc nhanh. Bảng so sánh để người ngoài tỉnh nhận ra:

Bảng chỉ tóm những khác biệt dễ thấy nhất, đủ để nhận ra một địa chỉ thuộc vùng nào; các chi tiết khác xem trong bài riêng của từng nơi.

Khi ai đó nói "quê Hoài", hãy hỏi thêm là Hoài Ân hay Hoài Nhơn. Người địa phương thì không bao giờ nhầm, nhưng người ngoài tỉnh và cả hệ thống giao hàng thì nhầm khá thường.

Đi lại: từ thung lũng ra quốc lộ

Hoài Ân không có quốc lộ 1 hay đường sắt đi qua, nên mọi đường ra ngoài đều phải qua vùng Bồng Sơn ở phía đông bắc hoặc qua các đường liên huyện sang Phù Mỹ, Phù Cát. Trục chính chạy dọc thung lũng sông Kim Sơn, hai bên là làng mạc, chợ xã và ruộng lúa. Xe khách nhỏ chạy từ thị trấn ra Bồng Sơn, rồi từ đó nối với các tuyến đường dài.

Cao tốc Bắc – Nam đoạn qua tỉnh có nút giao ở vùng giáp Hoài Nhơn, giúp người Hoài Ân đi Quy Nhơn hay ra Quảng Ngãi bớt thời gian so với trước. Tuy vậy, từ các xã phía tây ra tới đường lớn vẫn mất một quãng dài, nhất là khi đường đèo, đường đồi bị mưa làm hư hại. Người đi xa về thường nhờ người nhà ra đón ở Bồng Sơn.

Trong thung lũng, xe máy là phương tiện chính. Học sinh đạp xe đến trường, nông dân chở lúa bằng xe công nông, xe tải nhỏ vào tận ruộng thu mua. Mùa lũ, một số cầu tràn qua sông Kim Sơn bị ngập, người dân phải chờ nước rút hoặc đi đường vòng. Thông báo về đường ngập thường được chính quyền xã phát qua loa và các nhóm tin nhắn của thôn.

Hoài Ân cũ nay thuộc đâu

Từ 1/7/2025, huyện Hoài Ân không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Tăng Bạt Hổ và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Gia Lai. Một số tên cũ có thể không còn, một số đơn vị mới mang tên khác; để chắc chắn, hãy tra danh sách chính thức trên cổng thông tin tỉnh.

Với giấy tờ, địa chỉ cũ ghi "huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định" vẫn có giá trị. Hồ sơ mới ghi thôn; xã mới; tỉnh Gia Lai. Người làm giấy tờ đất đai, thừa kế ở Hoài Ân nên giữ bản sao các giấy tờ cũ, vì có thể phải đối chiếu tên xã cũ khi làm thủ tục.

Trong đời sống, "Hoài Ân" vẫn là tên người dân dùng để chỉ vùng thung lũng này. Trên các tuyến xe khách, biển báo, tên trường, tên chợ, cái tên vẫn hiện diện. Chỉ có cấp hành chính là thay đổi, còn sông Kim Sơn, đồng lúa và những làng quê vẫn y như cũ. Người Hoài Ân đi làm ăn xa, khi được hỏi quê, vẫn trả lời ngắn gọn "Hoài Ân, Bình Định", và người cùng tỉnh nghe là biết ngay vùng thung lũng phía trên Bồng Sơn.

Câu hỏi thường gặp

Hoài Ân có giáp biển không?

Không. Hoài Ân là huyện thung lũng nằm giữa núi, không có bờ biển. Muốn ra biển, người Hoài Ân đi về phía đông qua vùng Hoài Nhơn hoặc Phù Mỹ. Chính điều này giúp phân biệt Hoài Ân với Hoài Nhơn, vốn là vùng ven biển.

Thị trấn Tăng Bạt Hổ ở đâu?

Đây là thị trấn huyện lỵ của Hoài Ân cũ, nằm trong thung lũng sông Kim Sơn. Tên thị trấn đặt theo nhà yêu nước Tăng Bạt Hổ, quê ở vùng này. Sau 7/2025, khu vực này thuộc tỉnh Gia Lai, theo đơn vị cấp xã được sắp xếp lại.

Từ quốc lộ 1 vào Hoài Ân đi thế nào?

Thường rẽ từ quốc lộ 1 ở vùng Bồng Sơn, đi theo đường dọc sông Kim Sơn vào thung lũng. Đường chính khá dễ đi, các nhánh lên xã vùng cao thì dốc và hẹp. Người lạ đường nên hỏi người địa phương hoặc dùng ứng dụng chỉ đường kết hợp hỏi thêm.

Đak Mang và Bok Tới là xã của tỉnh nào?

Đây là hai xã vùng cao của huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định cũ, có người Hrê sinh sống. Tên nghe giống tên các xã Tây Nguyên nên hay bị nhầm. Sau 7/2025, khu vực này thuộc tỉnh Gia Lai mới theo đơn vị cấp xã sắp xếp lại.

Hoài Ân có lễ hội hay di tích gì đáng biết?

Hoài Ân có di tích gắn với Tăng Bạt Hổ, các di tích kháng chiến, đình làng và nhà thờ họ ở các xã. Những nơi này chủ yếu có ý nghĩa với cộng đồng địa phương. Muốn tìm hiểu, nên hỏi cán bộ văn hóa xã hoặc người lớn tuổi trong làng.

Mùa nào đi Hoài Ân thì đẹp?

Những tháng lúa chín hoặc mùa khô đầu năm thường dễ đi và cảnh thung lũng đẹp. Cuối năm là mùa mưa, sông Kim Sơn có thể lên lũ, đường lên xã vùng cao dễ sạt lở. Nếu về dịp này, nên hỏi người nhà tình hình trước.