Huyện Hòa An là huyện bao quanh thành phố Cao Bằng, huyện lỵ là thị trấn Nước Hai. Đây là vùng thung lũng rộng nhất tỉnh, nổi tiếng với những cánh đồng lúa ven sông Bằng và nhiều dấu tích lịch sử từ thời cổ. Từ 1/7/2025, huyện Hòa An cũ không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Với người Cao Bằng, Hòa An gần như là "đất gốc": thành phố mọc lên giữa vùng Hòa An, nhiều dòng họ Tày lâu đời sống ở đây, và nhiều câu chuyện cổ của tỉnh xảy ra trên đất này. Bài này đi qua lịch sử tên gọi, quan hệ giữa Hòa An và tỉnh lỵ, cánh đồng, di tích, đời sống và cách ghi địa chỉ Hòa An cũ.
Từ phủ Hòa An đến huyện Hòa An
Tên Hòa An có từ thời Nguyễn, khi Cao Bằng chia thành các phủ, châu và Hòa An là một phủ ở vùng trung tâm. Vùng đất này rộng, có nhiều ruộng nước, dân cư đông hơn các châu vùng cao, nên từ lâu đã là nơi đặt lỵ sở của cả vùng.
Qua thời Pháp và sau năm 1945, Hòa An trở thành huyện bao quanh thị xã Cao Bằng. Trong suốt thế kỷ XX, ranh giới giữa huyện và thị xã nhiều lần được điều chỉnh: mỗi lần tỉnh lỵ cần thêm đất, một số xã, xóm của Hòa An được chuyển sang thị xã, sau là thành phố.
Vì vậy nhiều gia đình ở các phường, xã ven thành phố Cao Bằng cũ có giấy tờ cũ ghi huyện Hòa An, dù trước năm 2025 họ đã thuộc thành phố. Khi đối chiếu hồ sơ đất đai, gia phả, cần để ý năm cấp giấy để biết vào thời điểm đó xóm mình thuộc đơn vị nào.
Trong đợt nhập huyện năm 2020, Hòa An không bị nhập vào huyện nào. Huyện lỵ Nước Hai giữ nguyên vai trò trung tâm cho tới khi cấp huyện bị bỏ vào tháng 7/2025.
Thị trấn Nước Hai và những xóm ven đường
Thị trấn Nước Hai cũ nằm phía bắc thành phố Cao Bằng, trên trục đường lên Hà Quảng, Pác Bó. Đây là thị trấn nhỏ, có chợ, trường học, trung tâm y tế, cơ quan huyện và những dãy nhà dọc đường chính. Khoảng cách tới thành phố không xa, nên nhiều người ở Nước Hai đi làm, đi học ở thành phố rồi về trong ngày.
Tên Nước Hai được nhiều người giải thích gắn với nguồn nước của vùng, nhưng cách hiểu cụ thể có nhiều dị bản. Người địa phương quen gọi tắt "lên Nước Hai" để chỉ việc đi về trung tâm huyện cũ.
Chợ Nước Hai là nơi người các xã quanh mang rau, gà, vịt, lợn, gạo mới, đồ đan lát đến bán. Ngày phiên, chợ đông từ sáng sớm. Quanh chợ có các quán bánh cuốn, phở, bún phục vụ người đi chợ và khách qua đường lên Pác Bó.
Các xóm ven đường từ thành phố lên Nước Hai đã đô thị hoá khá nhanh: nhà ống, cửa hàng vật liệu, xưởng sửa xe mọc dọc đường. Đi sâu vào trong mới thấy lại cảnh làng Tày với nhà sàn, nhà đất, vườn cây và ruộng lúa.
Cánh đồng lúa ven sông Bằng
Hòa An có những cánh đồng lúa lớn nhất tỉnh Cao Bằng, trải dọc thung lũng sông Bằng và các phụ lưu. Đất phù sa, nước tưới từ sông, suối và các công trình thủy lợi giúp nhiều nơi làm được hai vụ lúa mỗi năm, điều hiếm thấy ở một tỉnh nhiều núi như Cao Bằng.
Từ lâu, Hòa An được coi là vùng lúa gạo của tỉnh. Gạo Hòa An được bán ở chợ thành phố và mang đi làm quà. Ngoài lúa, người dân còn trồng ngô, đậu tương, thuốc lá, rau màu trên đất bãi và chân đồi.
Mùa cấy đầu năm, mùa lúa chín cuối hè và mùa thu là lúc cánh đồng đẹp nhất. Nhìn từ các đồi thấp, những thửa ruộng xếp nối nhau tới tận chân núi đá, xen giữa là các xóm làng và con sông uốn lượn.
Cánh đồng cũng là nơi diễn ra lễ Lồng tồng đầu năm của người Tày, với các trò ném còn, kéo co, đánh quay quanh bãi ruộng. Người già cầu mưa thuận gió hoà, người trẻ đến chơi hội, gặp gỡ bạn bè các xóm.
Dấu tích cổ trên đất Hòa An
Hòa An có nhiều di tích gắn với những câu chuyện xa xưa của Cao Bằng. Theo truyền thuyết và một số nhà nghiên cứu, vùng thành Na Lữ ở Hòa An gắn với Thục Phán, người được cho là đã từ vùng núi phía bắc đi xuống dựng nước Âu Lạc. Dấu vết tường đất, hào cũ vẫn còn ở một số đoạn.
Thế kỷ XI, Nùng Trí Cao, thủ lĩnh người Nùng, hoạt động ở vùng Quảng Nguyên, trong đó có đất Hòa An và lân cận. Một số đền thờ, địa danh quanh thành phố và Hòa An gắn với tên ông và mẹ ông, được người dân tổ chức lễ hội hằng năm.
Cuối thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XVII, nhà Mạc rút lên Cao Bằng và duy trì chính quyền ở đây. Một số dấu tích thành, đền, mộ thời Mạc nằm rải rác ở vùng Hòa An và quanh thành phố, nhiều nơi chỉ còn nền móng hoặc truyền miệng.
Ngoài các di tích cổ, Hòa An còn có nhiều địa điểm gắn với thời kháng chiến chống Pháp, khi vùng này là hậu phương gần của căn cứ Pác Bó và nơi qua lại của các đoàn cán bộ, bộ đội. Nhà truyền thống ở một số xã lưu giữ hiện vật, ảnh cũ do người dân đóng góp.
Những di tích này không đồ sộ, phần lớn nằm giữa ruộng, trên đồi, cạnh làng. Người muốn tìm hiểu nên hỏi người già trong xóm hoặc cán bộ văn hoá, vì biển chỉ dẫn không phải nơi nào cũng có.
Làng Tày, nghề phụ và đời sống ven đô
Người Tày là cộng đồng đông nhất ở Hòa An, sống thành xóm dọc thung lũng, bên cánh đồng. Nhà sàn gỗ, nhà đất mái ngói, vườn cây ăn quả, ao cá là hình ảnh quen thuộc. Người Nùng, Kinh và một số dân tộc khác cùng sinh sống, nhất là gần các trục đường.
Ngoài làm ruộng, nhiều gia đình có nghề phụ: làm bánh, nấu rượu, đan lát, mộc, làm đậu phụ, nuôi lợn, gà bán cho thành phố. Vì ở gần tỉnh lỵ, hàng hoá từ Hòa An dễ bán hơn so với các huyện xa.
Hát then, đàn tính vẫn được gìn giữ trong nhiều xóm, có những câu lạc bộ then của người cao tuổi sinh hoạt định kỳ. Trong các dịp lễ, cưới hỏi, mừng nhà mới, lời then, câu lượn vẫn là phần không thể thiếu.
Đời sống ven đô khiến Hòa An thay đổi nhanh. Đất ruộng gần đường bị chuyển thành đất ở, người trẻ làm việc ở thành phố, nhà sàn dần được thay bằng nhà bê tông. Nhiều gia đình cố giữ lại một gian nhà sàn cũ như chỗ thờ cúng, tiếp khách.
Đi lại và những tuyến đường qua Hòa An
Vì bao quanh thành phố, Hòa An nằm trên hầu hết các ngả đường toả ra từ tỉnh lỵ: lên Hà Quảng, Pác Bó về phía bắc, sang Nguyên Bình, Bảo Lạc về phía tây, sang Quảng Hòa, Trùng Khánh về phía đông. Người đi đâu trong tỉnh cũng thường qua đất Hòa An cũ.
Đường từ thành phố lên Nước Hai ngắn, mặt đường tốt, xe máy, ô tô đi lại dễ dàng. Các đường liên xã trong vùng đồng bằng tương đối phẳng, nhưng vào các xã phía tây, phía bắc thì bắt đầu có dốc, qua đồi và núi.
Xe buýt, xe khách nội tỉnh chạy qua Hòa An theo các tuyến đi huyện. Nhiều người dân dùng xe máy, xe đạp điện để đi chợ, đi làm thành phố. Vào mùa vụ, máy cày, xe chở lúa đi trên đường làng, người đi xe nên chú ý.
Người thích đi bộ hay đạp xe có thể chọn các con đường men cánh đồng, ven sông Bằng, qua các xóm Tày. Đi vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng, mang nước uống, và hỏi đường người địa phương khi gặp ngã ba lạ.
Hòa An cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Cao Bằng giữ nguyên, cấp huyện bị bỏ. Huyện Hòa An cũ không còn là đơn vị hành chính; thị trấn Nước Hai và các xã cũ được nhập lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Cao Bằng. Một số khu vực sát thành phố có thể được sắp xếp gắn với các phường mới của khu đô thị.
Khi ghi địa chỉ, cách rõ ràng là kèm cả tên cũ và mới: "xóm A, xã B, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Tên xã, phường mới nên tra trong danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban cấp xã nơi cư trú.
Với những xóm từng chuyển qua lại giữa Hòa An và thành phố trong các lần điều chỉnh trước đây, giấy tờ có thể ghi lẫn lộn. Đó là chuyện bình thường; khi làm thủ tục mới, mang theo giấy tờ gốc để cán bộ đối chiếu là đủ.
Tên Hòa An vẫn dùng trong đời sống, trong tên trường học, tên đường, tên sản vật. Đây là cách gọi theo vùng, không ảnh hưởng tới giá trị pháp lý của giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hòa An cũ nay thuộc tỉnh nào?
Huyện Hòa An cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính, thị trấn Nước Hai và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện lỵ Hòa An ở đâu?
Huyện lỵ Hòa An trước 7/2025 là thị trấn Nước Hai, nằm phía bắc thành phố Cao Bằng trên đường lên Hà Quảng và Pác Bó. Đây là nơi đặt các cơ quan huyện, chợ, trường học và trung tâm y tế của huyện cũ.
Vì sao giấy tờ ở ven thành phố Cao Bằng lại ghi huyện Hòa An?
Thành phố Cao Bằng mở rộng nhiều lần bằng cách nhận thêm xã, xóm của Hòa An. Vì vậy giấy tờ cấp trước những lần điều chỉnh đó ghi huyện Hòa An, dù sau đó khu vực đã thuộc thành phố. Cả hai cách ghi đều đúng theo thời điểm.
Hòa An có gì nổi tiếng?
Hòa An nổi tiếng với những cánh đồng lúa lớn nhất tỉnh ven sông Bằng, nhiều làng Tày lâu đời và các dấu tích cổ như thành Na Lữ, các di tích thời Nùng Trí Cao và thời Mạc. Đây là vùng lúa gạo quan trọng của Cao Bằng.
Thành Na Lữ ở đâu?
Thành Na Lữ nằm trên địa bàn huyện Hòa An cũ, tỉnh Cao Bằng. Theo truyền thuyết và một số nhà nghiên cứu, thành gắn với Thục Phán. Dấu vết tường đất, hào cũ còn ở một số đoạn, nên hỏi người địa phương để được chỉ đường.
Năm 2020 Hòa An có bị nhập không?
Không. Trong đợt sắp xếp năm 2020 của Cao Bằng, các huyện bị nhập là Thông Nông, Trà Lĩnh, Quảng Uyên và Phục Hòa. Hòa An giữ nguyên tên và huyện lỵ Nước Hai cho tới khi cấp huyện bị bỏ năm 2025.