Huyện Hàm Thuận Nam nằm phía tây nam thành phố Phan Thiết, giữa Phan Thiết và La Gi, được lập năm 1983 khi huyện Hàm Thuận chia đôi, huyện lỵ là thị trấn Thuận Nam. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, chia thành một số xã, trong đó có xã Hàm Thuận Nam, Tân Thành, Hàm Thạnh, Hàm Kiệm, Tân Lập.
Hàm Thuận Nam có những thứ mà người đi xe qua quốc lộ 1 hay thấy: núi Tà Cú sừng sững bên đường, những cánh đồng thanh long chạy dài, ga Mương Mán nơi tàu hoả dừng đón khách đi Phan Thiết. Xuống phía biển có mũi Kê Gà với ngọn hải đăng cổ và những làng chài nhỏ. Phần sau đây đi qua lịch sử, các vùng đất, điểm đến, đời sống và cách tra đơn vị mới.
Từ nửa nam của huyện Hàm Thuận đến huyện riêng
Hàm Thuận Nam là nửa phía tây nam của huyện Hàm Thuận cũ, tách ra năm 1983 trong thời tỉnh Thuận Hải. Khi đó, vùng này còn thưa dân, nhiều đất đồi, rừng thưa và những làng ven biển nhỏ. Trung tâm huyện được chọn ở khu vực về sau thành thị trấn Thuận Nam, bên quốc lộ 1.
Sau năm 1975 và trong những năm đầu lập huyện, vùng đất này đón nhiều đợt di dân xây dựng vùng kinh tế mới từ các tỉnh phía Bắc, miền Trung. Họ khai hoang, trồng lúa, mì, điều, rồi chuyển dần sang thanh long khi cây này cho thu nhập tốt. Nhiều thôn mang dấu vết của quê gốc trong giọng nói, món ăn.
Đến tháng 6/2025, huyện có thị trấn Thuận Nam và các xã Hàm Minh, Hàm Kiệm, Hàm Cường, Hàm Mỹ, Mương Mán, Hàm Thạnh, Hàm Cần, Mỹ Thạnh, Tân Lập, Tân Thuận, Tân Thành, Thuận Quý. Phần phía tây giáp Tánh Linh và La Gi, phía đông giáp Phan Thiết, phía nam giáp biển.
Tên các xã chia hai nhóm: nhóm chữ Hàm gợi lại huyện Hàm Thuận xưa, nhóm chữ Tân, Thuận đặt cho các xã lập mới ven biển. Khi đọc văn bản cũ, nên chú ý: "xã Hàm Thuận Nam" trước 7/2025 không tồn tại, còn từ 7/2025 là một xã gồm thị trấn Thuận Nam và xã Hàm Minh cũ.
Núi Tà Cú và vùng đồi giữa
Núi Tà Cú nằm bên quốc lộ 1, thuộc vùng Tân Lập, Thuận Nam cũ, là ngọn núi nổi bật nhất trên đoạn đường từ Phan Thiết vào Thành phố Hồ Chí Minh. Trên núi có chùa Linh Sơn Trường Thọ, được dựng từ thế kỷ 19, nổi tiếng với tượng Phật nằm lớn. Khách lên núi bằng cáp treo hoặc đi bộ theo đường mòn qua rừng.
Quanh Tà Cú là khu rừng được bảo vệ, có nhiều loài cây, chim, khỉ. Đi bộ lên núi mất một khoảng thời gian tuỳ sức, đường dốc, nhiều bậc đá, nên đi sáng sớm, mang nước và giày bám. Từ trên cao nhìn xuống thấy cánh đồng thanh long, quốc lộ và xa xa là biển. Dịp rằm, lễ lớn, khách hành hương đông, cáp treo phải xếp hàng; ngày thường vắng hơn, hợp với người muốn đi bộ chậm. Khi vào chùa, nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng và không xả rác dọc đường mòn trong rừng.
Vùng đồi giữa huyện, quanh Hàm Kiệm, Hàm Cường, Hàm Mỹ, Hàm Minh, là vùng thanh long trọng điểm, nối liền với vùng thanh long Hàm Thuận Bắc. Đêm thắp đèn, cả vùng sáng rực. Khu công nghiệp Hàm Kiệm cũng nằm ở đây, gần quốc lộ 1, có các nhà máy chế biến, thu hút lao động địa phương.
Phía tây, vùng Hàm Thạnh, Hàm Cần, Mỹ Thạnh là đất đồi xa hơn, giáp Tánh Linh, trồng điều, cao su, cây ăn trái. Dân cư thưa hơn, có đồng bào dân tộc thiểu số sống xen. Đường vào những xã này nhiều đoạn qua đồi trọc, rừng trồng, mùa mưa trơn.
Kê Gà và những làng biển Thuận Quý, Tân Thành
Mũi Kê Gà nhô ra biển ở vùng Tân Thành cũ. Ngoài khơi gần bờ là hòn đảo nhỏ có ngọn hải đăng Kê Gà, do người Pháp xây cuối thế kỷ 19 bằng đá, được xem là một trong những hải đăng cổ và cao nhất Việt Nam. Hải đăng vẫn hoạt động, khách có thể ra thăm theo hướng dẫn của địa phương.
Bờ biển từ Tiến Thành của Phan Thiết vào Thuận Quý, Tân Thành có bãi cát dài, đá ghềnh và những làng chài. Ngư dân đánh bắt gần bờ, giữ tục thờ cá Ông với các vạn và lăng thờ riêng. Lễ cầu ngư đầu mùa biển là dịp cả làng tụ họp, có hát bội, đua thuyền.
Mấy năm gần đây, đường ven biển Phan Thiết – Kê Gà – La Gi mở ra, kéo theo nhiều dự án nghỉ dưỡng ở vùng Thuận Quý, Tân Thành. Một số đã hoạt động, nhiều dự án còn dở dang. Bãi biển ở đây vắng hơn Mũi Né, hợp người muốn yên tĩnh. Đổi lại, hàng quán, chợ, chỗ thuê đồ tắm biển ít, nhiều đoạn chỉ có rừng dương và bãi cát trống. Người ở lâu thường mua đồ ăn ở chợ Thuận Nam hoặc vào Phan Thiết mua sắm, rồi mới ra biển.
Khi ra Kê Gà, nên hỏi trước giờ con nước nếu muốn lội ra đảo hải đăng, vì nước lên rất nhanh. Ở những bãi đá, sóng có thể mạnh và bất ngờ. Đừng để trẻ nhỏ leo trèo đá ướt, không tắm ở những đoạn có dòng chảy xa bờ.
Ga Mương Mán và con đường sắt về Phan Thiết
Ga Mương Mán nằm trên tuyến đường sắt Bắc – Nam, thuộc vùng xã Mương Mán cũ. Đây là ga chính cho hành khách đi Phan Thiết, vì tuyến chính không đi qua thành phố. Từ Mương Mán có nhánh đường sắt nối vào ga Phan Thiết, có những chuyến tàu chạy thẳng tới thành phố.
Nhiều du khách từ Thành phố Hồ Chí Minh đi tàu xuống Mương Mán rồi bắt xe vào Phan Thiết hoặc Mũi Né. Lịch tàu và giá vé thay đổi theo mùa, nên kiểm tra trực tiếp với ngành đường sắt trước khi đi. Quanh ga có xe ôm, taxi và một số quán ăn nhỏ phục vụ người đi tàu.
Quốc lộ 1 chạy xuyên huyện, qua Thuận Nam, Hàm Minh, Hàm Kiệm, rồi sang Hàm Thuận Bắc và Phan Thiết. Cao tốc Phan Thiết – Dầu Giây cũng đi qua vùng đồi của huyện. Người Hàm Thuận Nam đi Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai bằng cao tốc nhanh hơn nhiều so với trước.
Đường từ Thuận Nam xuống biển Thuận Quý, Tân Thành đi theo các tuyến liên xã, nối vào đường ven biển. Đường tốt, nhưng xa thị trấn hàng quán thưa. Ai đi xe máy nên đổ đầy xăng, mang nước và kiểm tra thời tiết vì vùng này gió mạnh mùa khô.
Hàm Thuận Nam cũ nay là những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Hàm Thuận Nam không còn là đơn vị hành chính. Theo phương án sắp xếp, xã Hàm Thuận Nam mới gồm thị trấn Thuận Nam và xã Hàm Minh cũ. Xã Tân Thành mới gồm Tân Thành, Tân Thuận, Thuận Quý cũ, tức toàn bộ dải ven biển. Xã Hàm Thạnh mới gồm Hàm Thạnh, Hàm Cần, Mỹ Thạnh cũ ở phía tây.
Các xã Hàm Kiệm, Tân Lập cũng có tên trong danh sách xã mới của vùng này, mỗi xã gồm một vài xã cũ ở vùng đồi giữa và vùng quanh núi Tà Cú. Bài này không liệt kê chi tiết những xã còn lại như Hàm Cường, Hàm Mỹ, Mương Mán đi vào đơn vị nào, để tránh sai; hãy tra trên ứng dụng định danh điện tử.
Cần chú ý tên xã Hàm Thuận Nam mới chỉ là một phần nhỏ của huyện Hàm Thuận Nam cũ, quanh trung tâm Thuận Nam. Khi đọc báo sau tháng 7/2025 thấy "xã Hàm Thuận Nam", đó là xã, không phải huyện. Hai khái niệm này rất dễ lẫn trong tin tức và văn bản.
Ghi địa chỉ nên theo dạng: "thôn …, xã Tân Thành, tỉnh Lâm Đồng (trước là xã Thuận Quý, huyện Hàm Thuận Nam, tỉnh Bình Thuận)". Tên thôn cũ phần lớn giữ nguyên. Giấy tờ cấp trước tháng 7/2025 ghi huyện Hàm Thuận Nam vẫn có giá trị, không cần làm lại.
Sống ở Hàm Thuận Nam cũ: nắng, thanh long và gần Phan Thiết
Khí hậu Hàm Thuận Nam khô, nắng nhiều, mùa mưa ngắn, giống vùng ven biển Phan Thiết. Mùa khô thiếu nước tưới là nỗi lo của nông dân thanh long, nhiều vườn phải khoan giếng, làm ao trữ nước. Vùng ven biển gió mạnh vào mùa khô, cát bay.
Kinh tế dựa vào thanh long, chăn nuôi, nghề cá ven biển, khu công nghiệp Hàm Kiệm và du lịch quanh Tà Cú, Kê Gà. Nhiều người trẻ làm ở Phan Thiết, khu công nghiệp hoặc đi xa. Giá đất ven biển và gần cao tốc tăng mạnh theo các đợt sốt đất, nên người mua cần kiểm tra quy hoạch kỹ.
Từ Thuận Nam vào Phan Thiết chỉ một đoạn ngắn theo quốc lộ 1, nên đời sống gắn với thành phố: khám bệnh, học hành, mua sắm lớn. Thị trấn Thuận Nam cũ có chợ, trường, trạm y tế và các cơ quan cũ của huyện, đủ cho nhu cầu hằng ngày.
Món ăn quen thuộc là bánh căn, bánh xèo nhỏ, cá biển kho, gỏi cá, cùng các món từ thanh long như sinh tố, mứt. Quà mang về là thanh long, nước mắm vùng biển, cá khô. Mua ở vựa, chợ hoặc cơ sở rõ nguồn gốc, hỏi kỹ cách bảo quản khi đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hàm Thuận Nam cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Hàm Thuận Nam cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, sau khi Bình Thuận nhập vào Lâm Đồng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính; địa bàn chia thành một số xã, trong đó có xã Hàm Thuận Nam, Tân Thành, Hàm Thạnh.
Xã Hàm Thuận Nam mới gồm những đơn vị nào?
Xã Hàm Thuận Nam mới gồm thị trấn Thuận Nam và xã Hàm Minh của huyện Hàm Thuận Nam cũ. Đây chỉ là một phần nhỏ của huyện cũ, quanh trung tâm huyện, không phải toàn bộ huyện Hàm Thuận Nam trước tháng 7/2025.
Hải đăng Kê Gà thuộc xã nào?
Hải đăng Kê Gà nằm trên đảo nhỏ ở mũi Kê Gà, trước đây thuộc xã Tân Thành, huyện Hàm Thuận Nam. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc xã Tân Thành mới, tỉnh Lâm Đồng, gồm Tân Thành, Tân Thuận và Thuận Quý cũ.
Núi Tà Cú ở đâu?
Núi Tà Cú nằm bên quốc lộ 1, thuộc vùng Tân Lập và Thuận Nam của huyện Hàm Thuận Nam cũ. Trên núi có chùa Linh Sơn Trường Thọ với tượng Phật nằm lớn. Có thể lên núi bằng cáp treo hoặc đi bộ theo đường mòn.
Đi tàu đến Phan Thiết xuống ga nào?
Tàu Bắc – Nam dừng ở ga Mương Mán thuộc Hàm Thuận Nam cũ, từ đây đi xe vào Phan Thiết hoặc đi nhánh đường sắt vào ga Phan Thiết. Có những chuyến tàu chạy thẳng tới ga Phan Thiết. Lịch tàu nên tra trực tiếp trước khi đi.
Hàm Thuận Nam được lập năm nào?
Huyện Hàm Thuận Nam được lập năm 1983, khi huyện Hàm Thuận của tỉnh Thuận Hải được chia thành hai huyện Hàm Thuận Bắc và Hàm Thuận Nam. Thị trấn Thuận Nam là huyện lỵ cho tới ngày 30/6/2025.