Huyện Hàm Thuận Bắc nằm ngay phía bắc và tây bắc thành phố Phan Thiết, được lập năm 1983 khi huyện Hàm Thuận chia đôi, huyện lỵ là thị trấn Ma Lâm, ngoài ra còn thị trấn Phú Long. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, chia thành các xã Hàm Thuận, Hàm Thuận Bắc, Hàm Liêm, Hồng Sơn, La Dạ, Đông Giang, phường Hàm Thắng, và một phần vào phường Bình Thuận.
Ai đi qua Hàm Thuận Bắc ban đêm cũng nhớ cảnh hàng nghìn ngọn đèn vàng thắp sáng vườn thanh long. Huyện đi từ ruộng ven Phan Thiết lên tới vùng núi giáp Lâm Đồng cũ, từ đồng bằng nắng gắt lên hồ thủy điện giữa rừng. Phần sau đây đi qua lịch sử tách huyện, ba vùng đất, cây thanh long, người dân và cách các đơn vị cũ gộp lại sau sáp nhập.
Huyện Hàm Thuận chia đôi năm 1983
Trước năm 1983, Hàm Thuận là một huyện lớn của tỉnh Thuận Hải, bao quanh thị xã Phan Thiết từ phía bắc, phía tây đến phía nam. Huyện có cả vùng núi, vùng trung du lẫn vùng ven biển, đi từ đầu này sang đầu kia mất nhiều giờ, việc quản lý rất khó. Tên Hàm Thuận đã có từ thời Nguyễn.
Năm 1983, huyện Hàm Thuận được chia thành hai: Hàm Thuận Bắc ở phía bắc và tây bắc Phan Thiết, Hàm Thuận Nam ở phía tây nam và nam. Hàm Thuận Bắc lấy Ma Lâm làm trung tâm, nơi vốn đã là thị tứ trên đường lên vùng núi. Từ đó, hai cái tên đi riêng, dù người dân vẫn quen gọi chung cả vùng là Hàm Thuận.
Khi Bình Thuận tái lập năm 1992, Hàm Thuận Bắc giữ nguyên. Đến tháng 6/2025, huyện có hai thị trấn Ma Lâm, Phú Long và các xã như Hàm Chính, Hàm Đức, Hàm Hiệp, Hàm Liêm, Hàm Phú, Hàm Thắng, Hàm Trí, Hồng Liêm, Hồng Sơn, La Dạ, Đa Mi, Đông Giang, Đông Tiến, Thuận Hòa, Thuận Minh.
Phú Long và Hàm Thắng nằm sát Phan Thiết, gần như là phần ngoại ô của thành phố. Người ở đây đi làm, đi học ở Phan Thiết hằng ngày, nhưng giấy tờ lại ghi huyện Hàm Thuận Bắc. Điều này cũng giải thích vì sao từ 7/2025 vùng này được đưa vào phường, khác với các xã phía trong.
Ba vùng đất: ven Phan Thiết, trung du thanh long, núi phía bắc
Vùng ven Phan Thiết gồm Phú Long, Hàm Thắng, Hàm Hiệp là đất bằng, dân cư dày, nhà phố xen vườn, nhiều khu dân cư mới. Đây là nơi đô thị Phan Thiết lan dần ra, giá đất thay đổi nhanh theo các con đường mới mở. Ruộng lúa và vườn thanh long ở đây bị thu hẹp từng năm, nhường chỗ cho nhà ở, xưởng nhỏ, kho bãi, nhưng đi sâu vào các xóm vẫn còn nếp làng với đình, giếng và những hàng rào dâm bụt.
Vùng trung du gồm Ma Lâm, Hàm Đức, Thuận Minh, Hàm Phú, Hàm Trí, Thuận Hòa, Hàm Chính, Hàm Liêm, Hồng Sơn, Hồng Liêm là vùng đồi thoải và đồng bằng nhỏ, trồng thanh long, lúa, cây ăn trái. Nước tưới lấy từ các hồ chứa như hồ sông Quao và kênh mương, nhờ đó thanh long phủ kín nhiều cánh đồng trước đây chỉ làm một vụ lúa. Những thôn ở đây đông dân, nhà nào cũng có vài sào vườn, đời sống lên xuống theo giá thanh long từng mùa.
Vùng núi phía bắc gồm La Dạ, Đa Mi, Đông Giang, Đông Tiến, giáp Lâm Đồng cũ và Bắc Bình. Đây là vùng của đồng bào K'Ho, Raglai và một số dân tộc khác, cùng người Kinh đến lập nghiệp. Quốc lộ 28 chạy qua vùng này lên Di Linh, đường đèo nhiều khúc cua, rừng hai bên.
Ba vùng khác nhau rõ về khí hậu: vùng ven Phan Thiết khô, nắng; vùng trung du nóng, mưa vừa; vùng núi mát hơn, mưa nhiều hơn. Từ Ma Lâm đi lên La Dạ, chỉ một đoạn đường đã thấy cây cối, không khí và cách làm nông khác hẳn.
Cây thanh long và những đêm vườn sáng đèn
Thanh long có ở Bình Thuận từ lâu nhưng chỉ thành cây chủ lực từ thập niên 1990, khi nông dân Hàm Thuận Bắc và Hàm Thuận Nam phát hiện cây hợp đất khô, ít nước, và có thể bán ra nước ngoài. Thanh long ruột trắng vỏ đỏ là giống phổ biến nhất, sau đó có thêm ruột đỏ, ruột hồng.
Để có thanh long trái vụ, nông dân thắp đèn cho cây vào ban đêm, kéo dài thời gian chiếu sáng để kích cây ra hoa. Mỗi trụ thanh long được gắn bóng đèn, cả cánh đồng sáng rực trong nhiều đêm liên tiếp. Cảnh này đẹp với người đi đường, nhưng với nông dân đó là tiền điện, công chăm và rủi ro giá.
Thanh long Bình Thuận đã được cấp chỉ dẫn địa lý, nhiều vườn ở Hàm Thuận Bắc đạt chứng nhận VietGAP, có mã số vùng trồng để xuất khẩu. Giá thanh long lên xuống mạnh theo mùa và theo thị trường xuất khẩu, có năm nông dân phải chặt bỏ trụ vì lỗ kéo dài, có năm lại trồng mở rộng.
Quanh thanh long là cả một chuỗi nghề: vựa thu mua, đóng gói, kho lạnh, vận chuyển, bán phân bón, đèn, trụ. Ma Lâm và các xã quanh đó có nhiều vựa lớn, mùa cao điểm xe tải chạy suốt đêm. Người đến mua thanh long làm quà nên mua ở vựa hoặc vườn, chọn trái căng, tai xanh, vỏ bóng.
Hồ Đa Mi, thủy điện và vùng núi La Dạ
Ở vùng núi phía bắc, hệ thống thủy điện Hàm Thuận – Đa Mi được xây dựng trên sông La Ngà, tạo nên hồ Hàm Thuận và hồ Đa Mi giữa rừng. Mặt hồ rộng, nhiều đảo nhỏ, nước trong, là cảnh hiếm thấy ở một tỉnh vốn nổi tiếng khô hạn. Hồ Đa Mi có khu vực đón khách tham quan.
La Dạ, Đa Mi, Đông Giang, Đông Tiến là những xã vùng cao, đồng bào K'Ho, Raglai sống xen với người Kinh. Người dân trồng cà phê, điều, cây ăn trái, làm rẫy và một phần sống nhờ rừng. Đường lên đây theo quốc lộ 28, mùa mưa có đoạn sạt, cần hỏi trước.
Quốc lộ 28 nối Phan Thiết với Di Linh, đi qua Ma Lâm, rồi leo đèo qua vùng La Dạ. Từ 7/2025, khi Bình Thuận và Lâm Đồng thành một tỉnh, con đường này trở thành trục quan trọng nối biển với cao nguyên trong cùng tỉnh. Đường đèo hẹp, nhiều xe tải, nên đi ban ngày, chạy chậm.
Vùng núi Hàm Thuận Bắc mát hơn hẳn đồng bằng, có rừng, suối, thác nhỏ. Một số điểm được giới thiệu cho khách đi dã ngoại, nhưng hạ tầng còn ít. Khi vào rừng, cần đi cùng người địa phương, không đốt lửa mùa khô, không tắm suối khi trời mưa vì nước lên nhanh.
Hàm Thuận Bắc cũ nay là những xã, phường nào
Từ 1/7/2025, huyện Hàm Thuận Bắc không còn là đơn vị hành chính. Theo phương án sắp xếp, xã Hàm Thuận mới gồm thị trấn Ma Lâm và xã Hàm Đức, Thuận Minh cũ. Xã Hàm Thuận Bắc mới gồm Hàm Phú, Hàm Trí, Thuận Hòa. Xã Hồng Sơn mới gồm Hồng Sơn và Hồng Liêm. Xã La Dạ mới gồm La Dạ và Đa Mi. Xã Đông Giang mới gồm Đông Giang và Đông Tiến.
Ở phía nam, sát Phan Thiết, thị trấn Phú Long cùng xã Hàm Thắng và phường Xuân An của Phan Thiết cũ hợp thành phường Hàm Thắng. Xã Hàm Hiệp cũ đi vào phường Bình Thuận, cùng xã Phong Nẫm và phường Phú Tài của thành phố cũ. Xã Hàm Liêm mới nằm ở vùng trung du giữa Ma Lâm và Phan Thiết.
Như vậy, cái tên Hàm Thuận Bắc nay chỉ còn là tên một xã gồm ba xã cũ phía bắc Ma Lâm, không phải cả huyện. Còn trung tâm huyện cũ Ma Lâm lại thuộc xã Hàm Thuận, một cái tên mới gợi lại huyện Hàm Thuận trước năm 1983. Hai cái tên dễ làm người xa quê nhầm khi tra địa chỉ.
Ghi địa chỉ nên theo cách: "khu phố …, xã Hàm Thuận, tỉnh Lâm Đồng (trước là thị trấn Ma Lâm, huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận)". Tên thôn, khu phố cũ phần lớn giữ nguyên. Giấy tờ cũ ghi huyện Hàm Thuận Bắc vẫn hợp lệ, không cần làm lại chỉ vì đổi tên.
Sống và đi lại ở Hàm Thuận Bắc cũ
Hàm Thuận Bắc gần Phan Thiết nên đời sống hằng ngày gắn với thành phố: trẻ em học cấp ba, người lớn khám bệnh, mua sắm lớn đều đi Phan Thiết. Ma Lâm có chợ, trường, trạm y tế, các cơ quan cũ của huyện. Vùng núi xa hơn, nhiều việc vẫn phải xuống Ma Lâm hay Phan Thiết.
Từ Phan Thiết đi Ma Lâm theo quốc lộ 28, đường bằng, ngắn. Từ Ma Lâm lên La Dạ, Đông Giang đi tiếp quốc lộ 28. Từ quốc lộ 1, có thể rẽ vào các xã Hàm Đức, Hồng Sơn. Cao tốc Vĩnh Hảo – Phan Thiết đi qua vùng trung du của huyện, có nút giao giúp đi Nha Trang, Thành phố Hồ Chí Minh nhanh hơn.
Khí hậu vùng đồng bằng nắng nóng, mùa khô kéo dài từ khoảng tháng 11 đến tháng 4, mưa ít. Thiếu nước tưới là nỗi lo của nông dân thanh long vào cuối mùa khô, khi các hồ chứa cạn dần. Vùng núi mưa nhiều hơn, mát hơn, có thể dùng làm chỗ nghỉ ngắn.
Món ăn ở đây là món quê Bình Thuận: bánh căn, bánh xèo, bánh hỏi, cá sông, gà, dê. Các xã vùng núi có món rau rừng, cơm lam, gà nướng của đồng bào. Quà mang về là thanh long, bánh tráng, rượu cần nếu có dịp. Đi mua quà nên ghé vựa hoặc chợ Ma Lâm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hàm Thuận Bắc cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Hàm Thuận Bắc cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, sau khi Bình Thuận nhập vào Lâm Đồng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính; địa bàn chia thành sáu xã, phường Hàm Thắng và một phần phường Bình Thuận.
Thị trấn Ma Lâm nay thuộc xã nào?
Thị trấn Ma Lâm cùng xã Hàm Đức và xã Thuận Minh cũ hợp thành xã Hàm Thuận, tỉnh Lâm Đồng, từ 1/7/2025. Xã Hàm Thuận Bắc mới thì là một xã khác, gồm Hàm Phú, Hàm Trí và Thuận Hòa cũ.
Huyện Hàm Thuận Bắc được lập năm nào?
Huyện Hàm Thuận Bắc được lập năm 1983, khi huyện Hàm Thuận của tỉnh Thuận Hải được chia thành hai huyện Hàm Thuận Bắc và Hàm Thuận Nam. Huyện giữ tên khi Bình Thuận tái lập năm 1992 cho tới ngày 30/6/2025.
Phường Hàm Thắng gồm những đơn vị cũ nào?
Phường Hàm Thắng mới gồm thị trấn Phú Long và xã Hàm Thắng của huyện Hàm Thuận Bắc cũ, cùng phường Xuân An của thành phố Phan Thiết cũ. Đây là vùng đô thị sát Phan Thiết, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Thanh long Hàm Thuận Bắc mùa nào nhiều?
Thanh long chính vụ thường rộ vào khoảng mùa mưa, từ giữa năm. Nhờ thắp đèn kích ra hoa, nông dân có thể cho trái nghịch vụ, nên gần như quanh năm đều có thanh long. Giá thay đổi theo mùa và theo thị trường xuất khẩu.
Đi Hàm Thuận Bắc lên Đà Lạt đi đường nào?
Từ Hàm Thuận Bắc có thể theo quốc lộ 28 qua La Dạ lên Di Linh rồi về Đà Lạt. Đường đèo dốc, nhiều khúc cua, nên đi ban ngày. Từ 7/2025, Hàm Thuận Bắc cũ và Đà Lạt cùng thuộc tỉnh Lâm Đồng.