Huyện Hải Hà là huyện ở miền đông tỉnh Quảng Ninh ngay trước 1/7/2025, nằm giữa Đầm Hà và Móng Cái, phía bắc giáp Trung Quốc, phía nam giáp biển. Huyện được lập năm 2001 khi huyện Quảng Hà chia đôi, huyện lỵ là thị trấn Quảng Hà. Từ 1/7/2025, cấp huyện bỏ, địa bàn Hải Hà cũ chia thành một số xã mới, vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh.
Hải Hà có đủ núi, đồng, biển và đảo. Ở phía bắc là đồi chè, rừng và cửa khẩu Bắc Phong Sinh; ở giữa là đồng ruộng, thị trấn và quốc lộ 18; ở phía nam là bãi triều, cảng biển, khu công nghiệp và đảo Cái Chiên. Bài này đi qua các vùng ấy, kể chuyện tên gọi Hà Cối, Quảng Hà, Hải Hà và chỉ cách đọc địa chỉ sau tháng 7/2025.
Hà Cối, Quảng Hà, Hải Hà: ba tên một vùng đất
Thời tỉnh Hải Ninh, vùng đất này thường được gọi theo tên Hà Cối, một trung tâm buôn bán nhỏ trên đường từ Tiên Yên đi Móng Cái. Hà Cối có chợ, có bến sông, nơi người vùng cao xuống bán lâm sản, người vùng biển mang cá, muối lên đổi. Tên Hà Cối nay vẫn còn trong lời nói của người già.
Sau khi lập tỉnh Quảng Ninh, vùng Hà Cối và vùng Đầm Hà có thời gian được gộp thành một huyện mang tên Quảng Hà. Huyện lỵ đặt ở thị trấn Quảng Hà. Huyện kéo dài dọc quốc lộ, có cả vùng núi biên giới lẫn vùng biển, việc quản lý khá khó khăn vì khoảng cách xa.
Năm 2001, Chính phủ chia huyện Quảng Hà thành hai huyện Đầm Hà và Hải Hà. Phần phía đông, gồm vùng Hà Cối cũ, mang tên Hải Hà; thị trấn Quảng Hà tiếp tục là huyện lỵ. Từ đó, cái tên Quảng Hà chỉ còn là tên một thị trấn.
Ngay trước tháng 7/2025, Hải Hà có thị trấn Quảng Hà cùng nhiều xã, trong đó có các xã vùng biên như Quảng Đức, Quảng Sơn, các xã đồi chè như Đường Hoa, các xã ven biển và xã đảo Cái Chiên. Một số xã đã được gộp lại trong các đợt sắp xếp trước năm 2025.
Đồi chè Đường Hoa và nghề trồng chè
Chè là cây gắn với tên Hải Hà nhiều nhất. Vùng chè lớn nhất nằm ở xã Đường Hoa và các xã lân cận, trên những quả đồi thấp, đất đỏ, khí hậu ẩm. Nghề chè ở đây có từ nhiều chục năm trước, từng có nông trường chè quy mô lớn.
Chè Hải Hà được chế biến chủ yếu thành chè xanh sao khô, nước xanh vàng, vị chát dịu, hậu ngọt. Nhiều hộ dân tự trồng, hái, sao chè thủ công, một số hợp tác xã đầu tư máy móc, đóng gói, xây dựng nhãn hiệu sản phẩm địa phương.
Mùa hái chè chính kéo dài từ mùa xuân đến cuối thu. Sáng sớm, người hái chè đội nón, đeo gùi, đi dọc các luống chè còn đọng sương. Đồi chè Đường Hoa cũng là nơi chụp ảnh đẹp, nhưng nên xin phép chủ vườn trước khi vào.
Mua chè nên chọn búp đều, cánh xoăn, màu xanh đen, mùi thơm cốm, không có mùi khét hay mùi lạ. Bảo quản chè trong túi kín, nơi khô ráo, tránh ánh nắng. Chè ngon pha nước sôi để nguội bớt, không pha nước quá sôi.
Cửa khẩu Bắc Phong Sinh và vùng biên phía bắc
Cửa khẩu Bắc Phong Sinh nằm ở xã Quảng Đức, phía bắc huyện, đối diện một cửa khẩu nhỏ bên phía Trung Quốc. Đây là cửa khẩu nhỏ hơn Móng Cái, chủ yếu phục vụ trao đổi hàng hoá, nông sản giữa hai bên, hoạt động theo các quy định từng thời kỳ.
Vùng biên phía bắc Hải Hà là đồi núi, rừng, các bản người Dao, Sán Chỉ, Tày. Người dân trồng chè, quế, keo, lúa nước trong thung lũng, chăn nuôi gia súc. Đường lên các bản đã được làm bê tông, nhưng nhiều đoạn dốc và hẹp.
Ở vùng biên có đồn biên phòng, cột mốc và khu vực hạn chế đi lại. Người đến cần mang giấy tờ tùy thân, chấp hành hướng dẫn của bộ đội biên phòng, không tự ý đến sát đường biên, không chụp ảnh ở khu vực cấm.
Đồng bào vùng biên giữ nhiều phong tục truyền thống: lễ cấp sắc của người Dao, hát soóng cọ của người Sán Chỉ, các lễ hội đầu xuân. Khi đến bản, nên tôn trọng phong tục, hỏi trước khi chụp ảnh, không tự ý vào nơi thờ cúng trong nhà.
Thị trấn Quảng Hà và đồng ruộng ven quốc lộ
Thị trấn Quảng Hà nằm trên quốc lộ 18, là trung tâm hành chính, kinh tế của huyện cũ. Ở đây có chợ, trường học, trung tâm y tế, ngân hàng, cửa hàng, nhà nghỉ. Chợ Quảng Hà họp hằng ngày, đông nhất vào buổi sáng.
Quanh thị trấn là đồng ruộng, vườn cây, ao cá. Người dân trồng lúa, ngô, khoai, rau, cây ăn quả. Đồng ruộng Hải Hà khá bằng phẳng so với nhiều huyện miền núi khác của tỉnh, nhờ phù sa của các con sông nhỏ chảy từ núi xuống biển.
Dọc quốc lộ, người dân mở quán ăn, cửa hàng, dịch vụ sửa xe phục vụ người đi đường. Xe khách tuyến Hạ Long – Móng Cái đều qua Quảng Hà. Tuyến cao tốc Vân Đồn – Móng Cái chạy qua địa bàn, có nút giao vào khu trung tâm.
Nhịp sống ở Quảng Hà vẫn khá chậm, yên tĩnh. Buổi tối, người dân ra quảng trường, sân vận động đi dạo, tập thể dục. Mùa đông lạnh, ẩm, mùa hè nóng, có bão; nhà cửa cần chống ẩm, chống gió.
Cảng biển, khu công nghiệp và đảo Cái Chiên
Ở phía nam Hải Hà, vùng ven biển được quy hoạch thành khu công nghiệp và cảng biển, gọi chung là khu công nghiệp cảng biển Hải Hà. Đã có nhà máy dệt sợi lớn đầu tư ở đây, thu hút nhiều lao động từ các huyện miền đông và các tỉnh khác.
Sự xuất hiện của khu công nghiệp làm thay đổi đời sống ven biển: đường sá mở rộng, khu nhà ở công nhân, cửa hàng, quán ăn mọc lên. Người dân có thêm việc làm, thu nhập ổn định hơn nghề nông, nhưng cũng phải thích nghi với giao thông đông hơn.
Đảo Cái Chiên nằm ngoài khơi phía nam, là một xã đảo của Hải Hà cũ. Đảo có làng, ruộng, rừng, bãi biển cát trắng còn hoang sơ, ít khách. Người dân sống bằng nghề biển, trồng trọt, chăn nuôi; một số nhà làm dịch vụ đón khách vào mùa hè.
Muốn ra Cái Chiên cần đi thuyền từ bến trên đất liền, chỉ nên đi khi biển êm, có thuyền được phép chở khách. Trên đảo dịch vụ còn ít, nên mang theo nước, đồ ăn, thuốc men. Giữ vệ sinh bãi biển, không để lại rác.
Sông nhỏ, bãi triều và rừng ngập mặn ven biển
Hải Hà có nhiều con sông ngắn chảy từ vùng núi biên giới xuống biển, như sông Hà Cối và các nhánh suối đổ về đồng bằng. Mùa khô, lòng sông cạn, nước trong; mùa mưa, nước lũ về nhanh, có lúc tràn vào ruộng thấp. Người dân quen đắp bờ, nạo vét mương để giữ nước tưới cho lúa và rau màu.
Nơi sông gặp biển là vùng bãi triều rộng, có rừng ngập mặn với sú, vẹt, mắm. Bãi triều là nơi người dân đi bắt ngao, ốc, cua, đào sá sùng khi nước rút. Một số vùng đã thành đầm nuôi tôm, cá, nhưng nhiều nơi vẫn giữ rừng ngập mặn để chắn sóng, giữ đất.
Mùa bão, rừng ngập mặn và đê biển là lớp bảo vệ đầu tiên của các xã ven biển. Những năm có bão lớn, người dân phải chằng chống nhà cửa, đưa thuyền vào nơi neo đậu an toàn, theo dõi thông báo của chính quyền và biên phòng.
Đi dạo bãi triều nên hỏi giờ nước lên xuống, không đi quá xa bờ khi nước bắt đầu lên, mang giày lội bùn. Không chặt cây ngập mặn, không bắt sinh vật non. Những thói quen nhỏ ấy giúp nguồn lợi ven biển còn lâu dài cho người địa phương.
Món ăn và sản vật của Hải Hà
Ẩm thực Hải Hà là sự kết hợp giữa biển và núi. Từ biển có sá sùng, ngán, cua, ghẹ, tôm, cá; từ núi có gà đồi, lợn bản, măng, rau rừng. Chè Đường Hoa là thức uống không thể thiếu khi tiếp khách.
Sá sùng phơi khô là đặc sản quý của các vùng ven biển miền đông Quảng Ninh, trong đó có Hải Hà. Sá sùng dùng nấu nước dùng phở, bún, xào, nướng, có vị ngọt đậm. Giá trị cao nên dễ có hàng pha, khi mua nên hỏi kỹ nguồn gốc.
Ngoài ra, người Hải Hà còn làm bánh gio, bánh chưng gù, bánh ngải của người vùng cao, các món cá kho, mắm của người vùng biển. Mùa Tết, nhà nhà gói bánh, nấu rượu, chuẩn bị đón con cháu đi làm xa về.
Khi mua chè, sá sùng, hải sản khô làm quà, nên mua ở cơ sở có địa chỉ, có tem nhãn, hỏi cách bảo quản. Hàng tươi sống nên mua gần ngày về để tránh hư hỏng dọc đường.
Hải Hà cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Hải Hà thôi là đơn vị hành chính. Thị trấn Quảng Hà và các xã cũ được gộp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Khu công nghiệp, cửa khẩu Bắc Phong Sinh, đảo Cái Chiên vẫn hoạt động, chỉ thay đổi tên đơn vị hành chính bao quanh.
Một xã mới có thể gộp nhiều xã cũ, từ vùng đồi đến ven biển. Người dân nên hỏi nơi đặt trụ sở, điểm tiếp nhận hồ sơ; doanh nghiệp trong khu công nghiệp nên cập nhật địa chỉ khi đến kỳ thay đổi đăng ký.
Ghi địa chỉ nên theo dạng: "thôn X, xã mới, tỉnh Quảng Ninh (trước là xã Đường Hoa, huyện Hải Hà)". Với giấy tờ trước 2001, có thể ghi thêm "huyện Quảng Hà" để người đối chiếu hiểu đúng.
Tên Hải Hà, Quảng Hà, Đường Hoa vẫn được dùng hằng ngày; nhãn chè, nhãn sản vật mang tên địa phương không bắt buộc phải đổi theo tên xã mới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hải Hà được lập năm nào?
Huyện Hải Hà được lập năm 2001, khi huyện Quảng Hà của tỉnh Quảng Ninh chia thành hai huyện Đầm Hà và Hải Hà. Phần phía đông, gồm vùng Hà Cối cũ, mang tên Hải Hà, huyện lỵ là thị trấn Quảng Hà.
Huyện Hải Hà cũ nay thuộc đâu?
Vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, vì Quảng Ninh không sáp nhập năm 2025. Từ 1/7/2025, cấp huyện bỏ, thị trấn Quảng Hà và các xã cũ của Hải Hà được gộp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Chè Đường Hoa có gì đặc biệt?
Chè Đường Hoa trồng trên đồi đất đỏ ở xã Đường Hoa và lân cận, chế biến thành chè xanh sao khô, nước xanh vàng, vị chát dịu, hậu ngọt. Đây là sản vật gắn nhiều nhất với tên Hải Hà.
Cửa khẩu Bắc Phong Sinh ở đâu?
Cửa khẩu Bắc Phong Sinh nằm ở xã Quảng Đức, phía bắc huyện Hải Hà cũ, sát đường biên với Trung Quốc. Cửa khẩu chủ yếu phục vụ trao đổi hàng hoá, nông sản, hoạt động theo quy định từng thời kỳ.
Đảo Cái Chiên có gì?
Cái Chiên là xã đảo của Hải Hà cũ, có làng, ruộng, rừng và bãi biển cát trắng còn hoang sơ. Muốn ra đảo cần đi thuyền từ bến trên đất liền khi biển êm; dịch vụ trên đảo còn ít, nên chuẩn bị nước, đồ ăn.