Huyện Hà Quảng là huyện biên giới ở phía bắc tỉnh Cao Bằng, huyện lỵ là thị trấn Xuân Hòa. Từ đầu năm 2020, huyện Thông Nông nhập vào Hà Quảng, giữ tên Hà Quảng. Từ 1/7/2025, huyện Hà Quảng cũ không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Cao Bằng.
Hà Quảng được cả nước biết đến qua khu di tích Pác Bó, nơi lãnh tụ Hồ Chí Minh về nước năm 1941, và quê hương của anh Kim Đồng. Bài này đi qua hai lớp tên Hà Quảng và Thông Nông, các di tích, cảnh quan, đời sống người Nùng, Tày, Mông, Dao, và cách ghi địa chỉ sau năm 2025.
Hà Quảng và Thông Nông: hai huyện thành một
Trước năm 2020, phía bắc Cao Bằng có hai huyện kề nhau: Hà Quảng với huyện lỵ Xuân Hòa và Thông Nông với huyện lỵ là thị trấn Thông Nông. Thông Nông là huyện nhỏ, ít dân, nằm ở phía tây Hà Quảng, nhiều núi cao, nhiều xã đặc biệt khó khăn.
Theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, từ đầu năm 2020, toàn bộ huyện Thông Nông nhập vào huyện Hà Quảng. Huyện sau khi nhập giữ tên Hà Quảng, huyện lỵ vẫn ở Xuân Hòa. Thị trấn Thông Nông trở thành một thị trấn của huyện Hà Quảng.
Hệ quả là một người sinh ở Thông Nông có thể có ba cách ghi nơi sinh tuỳ thời điểm làm giấy tờ: huyện Thông Nông trước 2020, huyện Hà Quảng từ 2020 đến giữa 2025, và từ tháng 7/2025 là xã mới của tỉnh Cao Bằng. Cả ba đều đúng với thời điểm của nó.
Tên Thông Nông vẫn được dùng hằng ngày, nhất là khi nói về vùng phía tây Hà Quảng cũ. Người dân nói "về Thông Nông" thay vì "về Hà Quảng" khi muốn chỉ đúng vùng đó.
Pác Bó: hang Cốc Bó, suối Lê-nin và núi Các Mác
Pác Bó nằm ở vùng giáp biên phía bắc Hà Quảng cũ, thuộc xã Trường Hà trước sáp nhập. Ngày 28/1/1941, lãnh tụ Hồ Chí Minh về nước tại đây sau ba mươi năm ở nước ngoài, ở và làm việc trong hang Cốc Bó, chuẩn bị cho cuộc vận động giành độc lập.
Trước hang là dòng suối nước trong xanh được Người đặt tên là suối Lê-nin, ngọn núi bên cạnh được đặt tên là núi Các Mác. Khu di tích còn có bàn đá bên suối, lán Khuổi Nặm và một số điểm khác gắn với những năm 1941–1945.
Khu di tích Pác Bó là di tích quốc gia đặc biệt, đón khách tham quan quanh năm, đông nhất vào dịp đầu xuân và những ngày lễ lớn. Đường từ thành phố Cao Bằng lên Pác Bó đi về phía bắc, qua Xuân Hòa, đường đã được mở rộng.
Khi tham quan, nên ăn mặc lịch sự, đi giày dễ đi vì có đoạn đường đá, bậc lên xuống. Mùa mưa, đường quanh suối có thể trơn. Người đi theo đoàn nên nghe thuyết minh của cán bộ khu di tích để hiểu đúng từng điểm.
Nà Mạ, quê anh Kim Đồng
Anh Kim Đồng, tên thật là Nông Văn Dền, người dân tộc Nùng, sinh ra ở bản Nà Mạ, xã Trường Hà, huyện Hà Quảng. Anh là đội trưởng đầu tiên của tổ chức thiếu nhi cứu quốc ở địa phương, hy sinh năm 1943 khi còn rất trẻ.
Tên Kim Đồng sau này được đặt cho nhiều trường học, đường phố, nhà xuất bản dành cho thiếu nhi trên cả nước. Ở quê anh có khu tưởng niệm, mộ và nhà lưu niệm, là nơi nhiều đoàn học sinh tìm về.
Bản Nà Mạ nằm không xa khu di tích Pác Bó, nên nhiều đoàn khách đi cả hai nơi trong một ngày. Đường vào bản là đường núi, qua những thửa ruộng nhỏ và nhà sàn của người Nùng, người Tày.
Người dân trong bản vẫn sống bằng nghề làm ruộng, trồng ngô, chăn nuôi, một số hộ mở dịch vụ nhỏ phục vụ khách tham quan. Khi đến, nên giữ trật tự, không xả rác và hỏi người dân trước khi vào khu vực nhà riêng.
Núi đá, sông Bằng và vùng biên phía bắc
Hà Quảng là vùng núi đá vôi xen núi đất, nhiều thung lũng hẹp. Sông Bằng chảy từ phía Trung Quốc vào qua địa bàn Hà Quảng rồi xuôi về thành phố Cao Bằng. Thông Nông cũ ở phía tây nhiều núi cao hơn, có những xóm của người Mông, Dao trên sườn núi.
Huyện có đường biên giới với Trung Quốc, trên địa bàn có cửa khẩu Sóc Giang. Việc buôn bán qua cửa khẩu và các lối mở mang lại thu nhập cho một số hộ, đồng thời đặt ra yêu cầu quản lý biên giới chặt chẽ.
Một phần Hà Quảng nằm trong Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, với những điểm núi đá, hang động, khe suối được giới thiệu cho khách tham quan. Cảnh núi đá dựng quanh các thung lũng lúa ở Hà Quảng không kém các vùng nổi tiếng hơn ở phía đông tỉnh.
Mùa đông Hà Quảng lạnh, có năm xuất hiện băng giá trên các đỉnh núi cao vùng Thông Nông cũ. Mùa hè mưa nhiều, đường đèo dễ sạt. Người đi lại nên theo dõi dự báo thời tiết và hỏi người địa phương về đường.
Người Nùng, Tày, Mông, Dao và chợ phiên Xuân Hòa
Người Nùng và người Tày đông nhất ở Hà Quảng, sống ở các thung lũng, làm ruộng nước, trồng ngô, nuôi lợn, gà. Người Mông, Dao sống ở vùng cao, nhất là phía Thông Nông cũ. Mỗi dân tộc giữ trang phục, tiếng nói, nhà cửa riêng.
Chợ phiên ở Xuân Hòa và Thông Nông là nơi người các xã gặp nhau. Hàng hoá gồm nông sản, gia súc, gia cầm, đồ đan lát, thổ cẩm, nông cụ rèn. Chợ cũng là nơi hẹn hò, gặp bạn bè, uống bát rượu ngô, ăn bát phở chua hay bát bánh cuốn canh.
Hát then, hát lượn của người Tày, Nùng, khèn của người Mông vẫn có mặt trong các dịp lễ, cưới hỏi. Một số xóm còn giữ các nghề như rèn, đan lát, làm giấy bản. Những nghề này chủ yếu phục vụ trong nhà, ít bán ra ngoài.
Nhiều thanh niên Hà Quảng đi làm ăn xa, nhưng du lịch quanh Pác Bó cũng tạo thêm việc tại chỗ: bán hàng, nấu ăn, mở nhà nghỉ, dẫn đường. Nghề này theo mùa, đông khách nhất vào mùa xuân.
Thị trấn Xuân Hòa và vùng Thông Nông cũ
Thị trấn Xuân Hòa cũ nằm trên trục đường từ thành phố Cao Bằng lên Pác Bó, là trung tâm hành chính của Hà Quảng nhiều thập kỷ. Thị trấn có chợ, trường học, trung tâm y tế, các cơ quan huyện và dãy phố buôn bán dọc đường chính. Khách đi Pác Bó thường dừng ở đây ăn trưa, đổ xăng.
Thị trấn Thông Nông cũ là huyện lỵ của huyện Thông Nông trước năm 2020, nằm ở phía tây, giữa vùng núi cao hơn. Sau khi nhập vào Hà Quảng, các cơ quan huyện tập trung về Xuân Hòa, Thông Nông trở thành thị trấn của huyện, buôn bán vẫn diễn ra quanh chợ và trục đường chính.
Đường nối Xuân Hòa và Thông Nông đi qua những đoạn đèo và thung lũng, mất khá nhiều thời gian dù khoảng cách trên bản đồ không xa. Từ Thông Nông có đường đi tiếp sang vùng Nguyên Bình, Bảo Lạc, nhiều đoạn dốc, hẹp, chỉ nên đi ban ngày.
Vùng Thông Nông cũ có nhiều xã đặc biệt khó khăn, nhiều người Mông, Dao, đời sống dựa vào ngô và chăn nuôi. Các chương trình hỗ trợ làm đường, làm nhà, đưa điện về xóm trong hai thập kỷ qua đã thay đổi đáng kể diện mạo, nhưng khoảng cách với vùng thấp vẫn còn rõ.
Người mua sản vật ở đây thường tìm thịt bò, lợn đen, mật ong, măng khô, rượu ngô. Hàng làm tại nhà, số lượng ít, nên hỏi rõ người bán và cách bảo quản khi mang đi xa.
Đến Hà Quảng: lịch trình và những điều cần biết
Đa số khách đến Hà Quảng từ thành phố Cao Bằng, đi về trong ngày để tham quan Pác Bó và Nà Mạ. Người muốn đi chậm có thể nghỉ lại một đêm ở homestay trong vùng, sáng sớm ra bờ suối khi sương còn trên mặt nước, ít người, không khí rất trong.
Mùa xuân là mùa đông khách nhất, nhất là những ngày đầu năm và các dịp kỷ niệm. Mùa thu nắng nhẹ, ruộng lúa chín trong các thung lũng, thời tiết dễ chịu cho người đi bộ. Mùa đông lạnh, sương mù dày, nên mang áo ấm, găng tay khi đi xe máy.
Đồ ăn ở khu vực quanh di tích chủ yếu là cơm bình dân, món địa phương như gà đồi, cá suối, rau rừng, bánh cuốn canh buổi sáng. Nếu đi đoàn đông nên đặt cơm trước, vì quán nhỏ không chuẩn bị sẵn nhiều suất.
Ở các xã giáp biên, nên mang giấy tờ tùy thân, không tự ý đi vào khu vực có biển cấm. Nếu định đi bộ đường dài trong núi, nên thuê người dẫn đường địa phương, báo lịch trình cho chỗ nghỉ và chuẩn bị đủ nước, đồ ăn nhẹ.
Hà Quảng cũ từ 1/7/2025: thuộc đâu, ghi thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Cao Bằng không phải sáp nhập, nhưng cấp huyện bị bỏ. Huyện Hà Quảng cũ, kể cả vùng Thông Nông đã nhập năm 2020, không còn là cấp hành chính; các thị trấn, xã cũ được nhập lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Cao Bằng.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi cả hai lớp: "xóm A, xã B, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Cao Bằng". Với người ở vùng Thông Nông cũ có giấy tờ trước 2020, có thể ghi thêm "huyện Thông Nông cũ" để người đọc dễ đối chiếu.
Tên xã mới nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã. Ranh giới xã mới không trùng hẳn với xã cũ, nên đừng đoán chỉ dựa theo tên quen hay khoảng cách.
Khu di tích Pác Bó không thay đổi gì vì việc bỏ cấp huyện; khách tham quan vẫn đi theo đường cũ, chỉ có tên xã trên giấy tờ và biển chỉ dẫn hành chính có thể thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hà Quảng cũ nay thuộc tỉnh nào?
Huyện Hà Quảng cũ vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng, vì tỉnh không phải sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính, các thị trấn và xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới.
Huyện Thông Nông nhập vào đâu?
Từ đầu năm 2020, huyện Thông Nông nhập vào huyện Hà Quảng, huyện sau khi nhập giữ tên Hà Quảng, huyện lỵ ở Xuân Hòa. Từ 1/7/2025, vùng Thông Nông cũ thuộc các xã mới của tỉnh Cao Bằng.
Khu di tích Pác Bó ở đâu?
Pác Bó nằm ở vùng giáp biên phía bắc huyện Hà Quảng cũ, thuộc xã Trường Hà trước sáp nhập, nay vẫn thuộc tỉnh Cao Bằng. Đây là nơi lãnh tụ Hồ Chí Minh về nước ngày 28/1/1941, có hang Cốc Bó, suối Lê-nin, núi Các Mác.
Quê anh Kim Đồng ở đâu?
Anh Kim Đồng, tên thật Nông Văn Dền, người Nùng, quê ở bản Nà Mạ, xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Bản Nà Mạ không xa khu di tích Pác Bó, nhiều đoàn khách đi cả hai nơi trong một ngày.
Huyện lỵ Hà Quảng ở đâu?
Huyện lỵ Hà Quảng trước 7/2025 là thị trấn Xuân Hòa. Sau khi Thông Nông nhập vào năm 2020, huyện có thêm thị trấn Thông Nông, nhưng huyện lỵ vẫn đặt ở Xuân Hòa.
Người sinh ở Thông Nông ghi nơi sinh thế nào?
Người sinh trước năm 2020 thường có giấy khai sinh ghi huyện Thông Nông. Khi khai quê quán theo giấy gốc, bạn giữ nguyên cách ghi đó; nơi cư trú hiện tại thì ghi theo xã mới của tỉnh Cao Bằng.