Huyện Gò Quao, tỉnh Kiên Giang cũ: bờ sông Cái Lớn, tôm càng và phum sóc Khmer

Huyện Gò Quao là đơn vị cấp huyện phía đông nam tỉnh Kiên Giang, nằm hai bên sông Cái Lớn. Ngay trước 1/7/2025 huyện có thị trấn Gò Quao và mười xã Định An, Định Hòa, Thới Quản, Thủy Liễu, Vĩnh Hòa Hưng Bắc, Vĩnh Hòa Hưng Nam, Vĩnh Phước A, Vĩnh Phước B, Vĩnh Thắng, Vĩnh Tuy. Nay địa bàn này thuộc tỉnh An Giang, chia thành bốn xã Gò Quao, Vĩnh Tuy, Định Hòa và Vĩnh Hòa Hưng.

Gò Quao là vùng sông nước điển hình của miền Tây phía nam: con sông lớn uốn khúc, dừa nước hai bên bờ, ruộng lúa xen ao tôm, phum sóc Khmer bên cạnh xóm người Việt. Bài này kể về tên gọi, con sông Cái Lớn, nghề tôm càng trên ruộng lúa, đời sống người Khmer, và địa bàn huyện cũ nay về đâu.

Gò đất có cây quao

Theo cách giải thích quen thuộc, Gò Quao là gò đất mọc nhiều cây quao, một loài cây ven sông nước lợ có hoa trắng, quả dài, rễ chịu ngập. Cây quao từng mọc nhiều ở vùng bờ sông Cái Lớn, người đi ghe lấy đó làm mốc rồi gọi thành tên đất. Như nhiều tên đất miền Tây, chữ gò chỉ một chỗ đất cao giữa vùng trũng.

Vùng Gò Quao được khai phá từ khá sớm theo dòng sông Cái Lớn, với các làng Việt và các sóc Khmer bám theo những giồng, gò ven sông. Thời Pháp và thời Việt Nam Cộng hòa, vùng này thuộc tỉnh Rạch Giá rồi Kiên Giang, có lúc là một quận riêng.

Sau năm 1975, huyện Gò Quao thuộc Kiên Giang, huyện lỵ là thị trấn Gò Quao bên sông. Qua các lần điều chỉnh, huyện có mười xã và một thị trấn ngay trước năm 2025, trong đó nhiều xã mang chữ Vĩnh như Vĩnh Tuy, Vĩnh Thắng, Vĩnh Phước, Vĩnh Hòa Hưng.

Người Gò Quao quen gọi các vùng theo tên sông, tên rạch hơn là theo tên xã: miệt Thới Quản, miệt Thủy Liễu, bên kia sông, bên này sông. Khi hỏi đường, hãy hỏi theo kiểu ấy để người địa phương dễ chỉ.

Sông Cái Lớn: con đường của huyện

Sông Cái Lớn bắt nguồn từ vùng trũng Hậu Giang, chảy theo hướng tây bắc qua Gò Quao rồi đổ ra vịnh Rạch Giá. Đoạn qua Gò Quao sông rộng, nước đục phù sa, nhiều khúc quanh. Hai bên bờ là dừa nước, bần, những xóm nhà sàn quay mặt ra sông.

Trước khi có đường bộ tốt, sông Cái Lớn là đường chính đưa lúa, tôm, cá của Gò Quao về Rạch Giá và đưa hàng hóa từ phố về các xã. Ghe chở lúa, ghe bán hàng tạp hóa, đò ngang đưa người qua sông là cảnh quen hằng ngày. Đến nay vẫn còn những bến đò nối hai bờ.

Sông cũng mang theo nước mặn vào mùa khô. Những năm hạn mặn nặng, nước mặn theo sông Cái Lớn vào sâu, ảnh hưởng ruộng lúa và vườn cây. Hệ thống cống ở vùng cửa sông phía Châu Thành, An Biên giúp kiểm soát mặn cho Gò Quao và các huyện phía trong.

Đi đò dọc sông Cái Lớn lúc chiều là cách hay để thấy Gò Quao: mặt sông ánh vàng, ghe tôm về bến, trẻ con tắm sông, mái chùa Khmer thấp thoáng sau hàng cây. Hỏi người địa phương để thuê đò, và nhớ mặc áo phao.

Ruộng lúa nuôi tôm càng xanh

Gò Quao có nhiều vùng đất ven sông nước ngọt hoặc lợ nhẹ, hợp với mô hình lúa kết hợp tôm càng xanh. Ruộng được đắp bờ bao, đào mương bao quanh; tôm càng thả xuống mương rồi tràn lên ruộng khi lúa đã cứng cây, ăn sâu bọ, rong rêu, cám.

Con tôm càng xanh ở đây là loài nước ngọt, càng dài màu xanh lam, thịt chắc ngọt, khác hẳn tôm sú nước mặn của vùng ven biển. Một vụ tôm kéo dài vài tháng, thu hoạch bằng cách tháo nước, bắt tôm dồn về mương. Thương lái đến tận ruộng mua.

Mô hình này giúp giảm thuốc trừ sâu vì tôm rất nhạy với hóa chất, nhờ vậy lúa sạch hơn, tôm bán được giá. Đổi lại, người làm phải canh nước kỹ, giữ bờ bao chắc để tôm không thoát, và chống trộm vào mùa thu hoạch.

Ngoài lúa – tôm, Gò Quao có ruộng lúa thuần, vườn dừa, vườn khóm nhỏ, ao cá, nghề đặt lờ, đặt lọp bắt cá tự nhiên trên kênh rạch. Mùa nước nổi ít mạnh như vùng đầu nguồn, nhưng vẫn có bông súng, bông điên điển, cá linh nhỏ về theo nước.

Phum sóc Khmer bên sông

Gò Quao là một trong những huyện có tỉ lệ người Khmer khá cao của Kiên Giang cũ, tập trung ở các xã như Vĩnh Hòa Hưng Bắc, Vĩnh Hòa Hưng Nam, Định An. Phum sóc Khmer thường nằm trên những gò cao ven sông, quanh một ngôi chùa có sân rộng, cây cổ thụ.

Chùa Khmer vừa là nơi tu học vừa là trung tâm văn hóa của phum sóc: dạy chữ Khmer, giữ nhạc cụ ngũ âm, tổ chức lễ hội. Lễ Chôl Chnăm Thmây, Sen Dolta và Ok Om Bok là những dịp người Khmer khắp nơi về chùa, đông vui như hội.

Nhiều gia đình Khmer ở Gò Quao làm ruộng, nuôi bò, làm thuê theo mùa. Một số nghề thủ công như đan đát, làm bánh truyền thống vẫn được giữ trong gia đình. Người Khmer nói song ngữ, trẻ em học cả chữ Việt ở trường và chữ Khmer ở chùa vào dịp hè.

Khi đến phum sóc, khách nên chào hỏi người lớn tuổi, ăn mặc lịch sự, xin phép trước khi vào chùa, và không chụp ảnh nhà sư khi chưa được đồng ý. Sự tôn trọng nhỏ ấy sẽ mở ra những cuộc trò chuyện thú vị.

Vào dịp Ok Om Bok, khoảng tháng mười âm lịch, nhiều nơi ở miền Tây có lễ thả đèn nước, đua ghe ngo của người Khmer. Người Gò Quao thường đi xem hội ở các chùa lớn trong vùng hoặc ở Rạch Giá, Sóc Trăng. Muốn biết năm nay hội tổ chức ở đâu, ngày nào, hãy hỏi ở chùa gần nhất, vì lịch thay đổi theo âm lịch Khmer từng năm.

Huyện Gò Quao cũ nay thuộc bốn xã nào

Theo phương án sắp xếp năm 2025, mười một đơn vị cấp xã của Gò Quao gom thành bốn xã của tỉnh An Giang:

Xã Vĩnh Hòa Hưng mới đơn giản là hai xã Bắc và Nam gộp lại, bỏ chữ phương hướng. Người có giấy tờ ghi Vĩnh Hòa Hưng Bắc hay Vĩnh Hòa Hưng Nam đều khai xã Vĩnh Hòa Hưng.

Xã Vĩnh Phước A và Vĩnh Phước B cũ đi về hai xã mới khác nhau: A về Vĩnh Tuy, B về Gò Quao. Đây là chỗ dễ nhầm nhất khi đối chiếu giấy tờ.

Từ 1/7/2025: Gò Quao trong tỉnh An Giang

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Kiên Giang nhập vào tỉnh An Giang, cấp huyện thôi hoạt động. Bốn xã mới của Gò Quao trực thuộc thẳng tỉnh, trung tâm tỉnh đặt ở Rạch Giá.

Gò Quao nằm sát ranh với vùng Hậu Giang cũ, nay thuộc thành phố Cần Thơ mới. Người dân hai bên ranh quen qua lại chợ búa, khám bệnh, học hành. Khi làm thủ tục hành chính, cần làm ở xã thuộc tỉnh An Giang nơi mình cư trú, dù chợ quen ở bên kia ranh.

Các thủ tục như khai sinh, chứng thực, xác nhận cư trú làm ở trung tâm phục vụ hành chính công của xã. Nhiều việc nộp được qua dịch vụ công trực tuyến, đỡ phải qua sông, qua đò.

Giấy tờ cũ ghi thị trấn Gò Quao, huyện Gò Quao, tỉnh Kiên Giang vẫn có giá trị. Khi khai mới, ghi khu phố hoặc ấp, xã Gò Quao, tỉnh An Giang, có thể kèm tên cũ trong ngoặc.

Gò Quao trong mắt người ở xa

Với nhiều người miền Tây, Gò Quao là nơi đi qua trên đường từ Rạch Giá về Vị Thanh, Long Mỹ, hoặc ngược lại. Ít ai dừng lại lâu, nên huyện cũ giữ được vẻ yên của vùng quê sông nước. Đó vừa là điểm thiệt vì ít khách, vừa là điểm quý vì nếp sống ít bị xáo trộn.

Người Gò Quao đi làm xa nhiều, như các huyện nội đồng khác của Kiên Giang cũ. Dịp Tết, lễ Sen Dolta của người Khmer, các bến đò và chợ thị trấn đông hẳn lên vì con cháu trở về. Đó cũng là dịp tốt nhất để người ở xa về gặp lại họ hàng, thăm chùa, thăm mộ.

Món ăn người Gò Quao hay nhắc khi xa quê là tôm càng nướng, cá lóc nướng trui, canh chua bông điên điển, bún nước lèo, bánh ống, bánh gừng của người Khmer. Mỗi mùa có món riêng: mùa nước có cá linh, bông súng; mùa khô có cá đồng tát mương.

Người tìm lại gốc gác ở Gò Quao nên hỏi ở chùa, ở đình và ở các cụ già trong ấp. Giấy tờ đất cũ có thể ghi tên xã trước các lần chia tách, nên cần đối chiếu cẩn thận, nhất là với các xã mang chữ A, B, Bắc, Nam.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Gò Quao cũ gồm những xã nào?

Ngay trước 1/7/2025, Gò Quao gồm thị trấn Gò Quao và mười xã Định An, Định Hòa, Thới Quản, Thủy Liễu, Vĩnh Hòa Hưng Bắc, Vĩnh Hòa Hưng Nam, Vĩnh Phước A, Vĩnh Phước B, Vĩnh Thắng, Vĩnh Tuy.

Huyện Gò Quao nay thuộc tỉnh nào?

Gò Quao nay thuộc tỉnh An Giang, sau khi Kiên Giang nhập vào An Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia thành bốn xã Gò Quao, Vĩnh Tuy, Định Hòa và Vĩnh Hòa Hưng.

Thị trấn Gò Quao nay thuộc xã nào?

Thị trấn Gò Quao cùng hai xã Định An, Vĩnh Phước B hợp thành xã Gò Quao của tỉnh An Giang. Vùng chợ bên sông Cái Lớn vẫn là trung tâm sinh hoạt của xã mới.

Vì sao gọi là Gò Quao?

Theo cách giải thích quen thuộc, đó là gò đất cao ven sông mọc nhiều cây quao, loài cây chịu ngập có hoa trắng ở vùng nước lợ. Người đi ghe lấy gò cây quao làm mốc, lâu dần thành tên đất.

Tôm càng xanh nuôi trong ruộng lúa ở Gò Quao thế nào?

Ruộng được đắp bờ bao và đào mương quanh; tôm thả xuống mương rồi lên ruộng khi lúa đã cứng cây. Tôm ăn sâu bọ, rong rêu, nên người trồng phải hạn chế thuốc trừ sâu. Cuối vụ tháo nước, dồn tôm về mương để bắt.

Giấy tờ ghi huyện Gò Quao có phải đổi không?

Không bắt buộc đổi chỉ vì bỏ cấp huyện. Giấy tờ cấp hợp lệ trước 1/7/2025 vẫn dùng được. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ ghi theo xã mới và tỉnh An Giang.