Huyện Giồng Trôm nằm ở giữa cù lao Bảo của Bến Tre cũ, kẹp giữa sông Ba Lai phía bắc và sông Hàm Luông phía nam, phía tây giáp thành phố Bến Tre và Châu Thành, phía đông giáp Ba Tri. Huyện nổi tiếng với bánh phồng Sơn Đốc, đình Phong Nẫm và là quê của nữ tướng Nguyễn Thị Định. Từ 1/7/2025, huyện Giồng Trôm cũ không còn; đất đai thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Giồng Trôm không giáp biển, không có cầu lớn hay khu công nghiệp nổi bật, nhưng là nơi giữ được nhiều nét làng quê Nam Bộ: đình làng cổ, làng nghề bánh, vườn dừa trên giồng cát. Bài này đi qua những nét ấy và giải thích cách đọc địa chỉ cũ.
Đất giồng và cái tên Giồng Trôm
Chữ "giồng" ở miền Tây chỉ những dải đất cát cao, thường chạy song song với bờ biển cổ, nổi lên giữa vùng ruộng trũng. Giồng là nơi người xưa chọn lập làng vì cao ráo, ít ngập, đào giếng có nước ngọt, trồng được hoa màu và cây lâu năm. Giồng Trôm có nhiều dải giồng như vậy, làng xóm nằm dọc theo giồng, ruộng lúa trải ở vùng trũng giữa các giồng.
Tên Giồng Trôm, theo cách giải thích phổ biến trong dân, đến từ những cây trôm mọc trên giồng cát thời khai hoang. Cây trôm cho nhựa, hạt, là loại cây quen ở vùng đất cát ven biển. Đây là cách lý giải dân gian, phù hợp với kiểu đặt tên theo cây cỏ rất thường gặp ở Nam Bộ như Giồng Trôm, Giồng Gạch, Giồng Keo.
Thị trấn Giồng Trôm là trung tâm huyện cũ, nằm trên đường tỉnh nối thành phố Bến Tre với Ba Tri. Đi dọc tuyến này, bạn sẽ đi ngang qua gần như cả chiều dài huyện, thấy rõ sự xen kẽ giữa giồng cao trồng dừa, cây ăn trái và vùng trũng trồng lúa, nuôi tôm càng, nuôi cá.
Bánh phồng Sơn Đốc: làng nghề của xã Hưng Nhượng
Bánh phồng Sơn Đốc là đặc sản nổi tiếng nhất Giồng Trôm, gắn với vùng Sơn Đốc thuộc xã Hưng Nhượng cũ. Bánh làm từ nếp, có nơi thêm nước cốt dừa, đường, mè, khoai mì hoặc sữa; nếp nấu chín, quết nhuyễn, cán mỏng thành từng tấm tròn rồi phơi nắng. Khi ăn, bánh được nướng trên than hoặc chiên, phồng to, giòn, thơm mùi nếp và dừa.
Mùa làm bánh rộ nhất là những tháng cuối năm, trước Tết. Sáng sớm, tiếng chày quết bột vang khắp xóm; nắng lên, sân nhà nào cũng phơi đầy những tấm bánh trắng trên vỉ tre. Ngày nay, nhiều cơ sở đã dùng máy quết, máy cán để đỡ sức, nhưng khâu phơi vẫn phụ thuộc nắng, gặp trời mưa nhiều là bánh không đạt.
Khi mua bánh phồng, nên chọn bánh khô đều, không có đốm mốc, có ghi cơ sở sản xuất. Bánh sống để được lâu nếu giữ khô, đựng kín; mang xa thì gói kỹ để không vỡ. Một số cơ sở cho khách xem quy trình làm bánh, nên hỏi trước và đến vào buổi sáng khi đang làm.
Đình Phong Nẫm và nếp làng xưa
Đình Phong Nẫm ở xã Phong Nẫm cũ là một trong những ngôi đình được biết đến nhiều nhất Bến Tre cũ, nổi bật với kiến trúc gỗ, chạm khắc công phu và những hoành phi, liễn đối cổ. Đình được xây dựng từ cuối thế kỷ 19, gắn với công khai hoang lập làng của cư dân địa phương. Ngôi đình đã được công nhận di tích, là nơi người làng tổ chức lễ cúng đình hằng năm.
Đình làng Nam Bộ không chỉ là nơi thờ thành hoàng mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng: họp làng, giải quyết việc chung, tổ chức hát bội trong ngày lễ. Đình Phong Nẫm giữ được không gian ấy với sân rộng, cây cổ thụ, nhà võ ca. Đến xem đình, bạn sẽ thấy dấu tích của cách tổ chức làng xã xưa ở vùng giồng.
Khi ghé đình, nên xin phép người giữ đình, ăn mặc gọn gàng, không ngồi lên bàn thờ hay hiện vật. Ngày lễ cúng đình thường rất đông, người làng đi xa cũng về; nếu muốn tham dự, hãy hỏi lịch cụ thể ở địa phương.
Quê nữ tướng Nguyễn Thị Định và ký ức chiến tranh
Bà Nguyễn Thị Định sinh năm 1920 tại vùng Lương Hòa, Giồng Trôm. Bà tham gia cách mạng từ trẻ, là một trong những người lãnh đạo phong trào Đồng Khởi năm 1960 ở Bến Tre, sau làm Phó Tư lệnh lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam, là nữ tướng đầu tiên của quân đội Việt Nam. Người Bến Tre gọi bà thân mật là "cô Ba Định".
Ở Giồng Trôm có khu tưởng niệm dành cho nữ tướng, là điểm tham quan của học sinh và đoàn thể. Ngoài ra, huyện có nhiều di tích chiến tranh nhỏ hơn: căn cứ, địa đạo, bia tưởng niệm ở các xã. Những câu chuyện về thời chiến vẫn được người lớn tuổi kể lại trong các dịp lễ, giỗ.
Với người đi tìm hiểu lịch sử, nên đi cùng người địa phương hoặc hỏi ban quản lý di tích, vì một số điểm nhỏ nằm sâu trong xóm, đường đất hẹp. Ghé các khu tưởng niệm nên giữ không khí trang nghiêm.
Vườn dừa, ca cao và đời sống nông thôn
Như phần lớn Bến Tre cũ, Giồng Trôm phủ kín dừa. Dừa trồng trên giồng, ven kênh, quanh nhà; trái dừa bán cho thương lái hoặc cơ sở chế biến, cơm dừa, nước dừa, chỉ xơ dừa đi khắp nơi. Một số nhà vườn trồng xen ca cao dưới tán dừa, tận dụng bóng mát; mô hình này từng được khuyến khích ở Bến Tre, quy mô tùy theo giá cả từng thời kỳ.
Vùng trũng giữa các giồng trồng lúa, nhưng diện tích lúa giảm dần do mặn và do chuyển sang cây trồng khác. Ven sông Hàm Luông và Ba Lai có hộ nuôi tôm càng xanh, nuôi cá trong mương vườn. Nhiều gia đình làm thêm nghề phụ như bánh tráng, đan lát, làm hàng dừa.
Giồng Trôm gần thành phố Bến Tre cũ nên người dân đi làm, đi học ở thành phố khá thuận. Đường tỉnh, đường huyện đã được nâng cấp nhiều, nhưng đường ấp vẫn có đoạn nhỏ, rợp bóng dừa, mùa mưa trơn.
Nhiều gia đình ở Giồng Trôm có người đi làm xa, gửi tiền về sửa nhà, nuôi con ăn học, còn ông bà ở lại giữ vườn. Những năm gần đây, một số người trẻ trở về làm vườn theo cách mới: trồng dừa hữu cơ, làm sản phẩm từ dừa bán qua mạng, mở quán cà phê vườn. Quy mô còn nhỏ, nhưng cho thấy đất giồng vẫn giữ chân được người.
Đi Giồng Trôm: đường, chợ và mùa nên ghé
Từ thành phố Bến Tre cũ, đi theo đường tỉnh về hướng Ba Tri là vào đất Giồng Trôm, chỉ một quãng ngắn đã thấy vườn dừa hai bên đường dày lên. Thị trấn Giồng Trôm nằm giữa tuyến, có chợ, trạm xăng, quán ăn, là nơi dừng chân tiện cho người đi tiếp xuống các xã. Các đường huyện tỏa ra hai phía, một phía về sông Ba Lai, một phía về sông Hàm Luông.
Muốn xem làng bánh phồng, nên đến những tháng cuối năm, khi sân phơi kín bánh và tiếng quết bột còn vang. Muốn xem đình Phong Nẫm, ngày thường yên tĩnh, dễ ngắm kiến trúc; ngày lễ cúng đình thì đông vui nhưng chật. Mùa khô đường sá khô ráo, thuận đi xe máy vào các ấp; mùa mưa, đường đất trong xóm trơn, nên đi chậm.
Chợ thị trấn Giồng Trôm họp sáng sớm, bán rau, cá đồng, tôm càng, trái cây và đồ khô. Đây là nơi tốt để mua bánh phồng, bánh tráng, kẹo dừa với giá của người địa phương. Hỏi đường, người dân ở đây rất sẵn lòng chỉ, nhưng thường chỉ theo tên ấp, tên rạch và các mốc như đình, chợ, trường học, nên ghi lại những tên đó khi được chỉ.
Ẩm thực đất giồng: từ bánh dân gian tới món nhà vườn
Ngoài bánh phồng, Giồng Trôm có nhiều món bánh dân gian làm từ gạo, nếp và dừa: bánh tráng nướng, bánh ít lá gai, bánh tét nhân chuối, bánh bò, bánh da lợn. Mỗi dịp giỗ, Tết, các nhà trong xóm thường làm bánh, chia nhau, giữ nếp sinh hoạt cũ của làng quê Nam Bộ.
Món nhà vườn hằng ngày là cá đồng kho, canh chua, gỏi củ hũ dừa, tôm càng nướng, rau vườn luộc chấm mắm kho. Nước cốt dừa có mặt trong rất nhiều món, từ cà ri, gà nấu tới chè. Trái cây theo mùa như chôm chôm, nhãn, bưởi, mãng cầu thường được hái ngay sau nhà đãi khách.
Khách mua bánh, mứt làm quà nên chọn cơ sở có ghi tên, địa chỉ và hạn dùng; với bánh làm thủ công không bao bì, hỏi kỹ cách bảo quản. Mang về xa, bánh phồng và bánh tráng nên đựng thùng giấy cứng để khỏi vỡ, tránh ẩm.
Từ 1/7/2025: Giồng Trôm cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Giồng Trôm cũ không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn và các xã của huyện được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, mỗi xã mới gồm vài xã cũ liền kề. Các tên như Phong Nẫm, Hưng Nhượng, Lương Hòa trên giấy tờ cũ là manh mối để tra xã mới.
Với làng nghề bánh phồng, việc đổi tên đơn vị hành chính không làm thay đổi tên sản phẩm: "bánh phồng Sơn Đốc" vẫn là tên gọi quen thuộc. Cơ sở sản xuất cần cập nhật địa chỉ mới trên bao bì, giấy phép khi làm thủ tục, theo hướng dẫn của cơ quan quản lý.
Người cần làm thủ tục hành chính đến trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã nơi cư trú. Giấy tờ cũ ghi Giồng Trôm, Bến Tre vẫn có giá trị cho tới khi cần cấp mới hoặc điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Giồng Trôm nằm ở đâu?
Giồng Trôm nằm giữa cù lao Bảo của Bến Tre cũ, giữa sông Ba Lai phía bắc và sông Hàm Luông phía nam, phía tây giáp thành phố Bến Tre và Châu Thành, phía đông giáp Ba Tri. Thị trấn Giồng Trôm là trung tâm huyện cũ.
Bánh phồng Sơn Đốc ở đâu?
Bánh phồng Sơn Đốc gắn với vùng Sơn Đốc thuộc xã Hưng Nhượng cũ của huyện Giồng Trôm. Mùa làm bánh rộ nhất vào những tháng cuối năm trước Tết, khi cả xóm quết bột, cán bánh và phơi trên vỉ tre.
Giồng Trôm nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Giồng Trôm cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, hợp từ Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh cũ. Huyện được chia thành một số xã; tra theo tên xã cũ trên giấy tờ để biết thuộc xã nào.
Đình Phong Nẫm có gì đặc biệt?
Đình Phong Nẫm nổi bật với kiến trúc gỗ, chạm khắc công phu và hoành phi, liễn đối cổ, xây từ cuối thế kỷ 19. Đình đã được công nhận di tích và là nơi người làng tổ chức lễ cúng đình hằng năm.
Nữ tướng Nguyễn Thị Định quê ở đâu?
Bà Nguyễn Thị Định sinh năm 1920 tại vùng Lương Hòa, huyện Giồng Trôm, Bến Tre cũ. Bà là một trong những người lãnh đạo phong trào Đồng Khởi năm 1960 và là nữ tướng đầu tiên của quân đội Việt Nam.
Tên Giồng Trôm có nghĩa là gì?
Theo cách giải thích phổ biến, "giồng" là dải đất cát cao, còn "trôm" là loại cây mọc nhiều trên giồng thời khai hoang. Đây là lý giải dân gian, hợp với kiểu đặt tên theo cây cỏ thường gặp ở Nam Bộ.