Huyện Gia Bình là một trong tám đơn vị cấp huyện của tỉnh Bắc Ninh cũ, nằm ở phía đông nam tỉnh, giữa sông Đuống và sông Thái Bình. Từ 1/7/2025, Gia Bình không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành một số xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Gia Bình là vùng đất khoa bảng và làng nghề: quê của Lê Văn Thịnh, người đỗ đầu khoa thi đầu tiên của nước Đại Việt, quê của làng đúc đồng Đại Bái. Đây cũng là huyện từng gộp với Lương Tài thành huyện Gia Lương thời Hà Bắc. Bài viết dành cho người quê Gia Bình, người đang sống ở đây và ai cần làm giấy tờ.
Huyện Gia Bình, huyện Gia Lương và lần tách 1999
Gia Bình là tên huyện có từ thời phong kiến, thuộc phủ Thuận An của trấn Kinh Bắc. Vùng đất này nằm ở bờ nam sông Đuống, phía đông giáp sông Thái Bình, đối diện bên kia sông là đất Hải Dương cũ. Địa thế sông nước khiến Gia Bình từ xưa đã là vùng giao thương bằng thuyền và là vùng đồng trũng phải đắp đê giữ ruộng.
Thời tỉnh Hà Bắc, năm 1963, Gia Bình và Lương Tài hợp thành huyện Gia Lương. Gần bốn mươi năm, người hai huyện chung một huyện lỵ, chung giấy tờ ghi huyện Gia Lương. Năm 1999, sau khi tỉnh Bắc Ninh tái lập, Gia Lương tách lại thành Gia Bình và Lương Tài. Huyện lỵ Gia Bình đặt ở thị trấn Gia Bình.
Không như Quế Võ hay Thuận Thành, Gia Bình không lên thị xã trước năm 2025. Huyện giữ dáng một vùng nông thôn ven sông, đô thị hoá chậm hơn vùng phía bắc tỉnh, nhưng những năm gần đây đã có thêm khu công nghiệp, đường lớn và các dự án hạ tầng mở về.
Từ 1/7/2025, cấp huyện bỏ hẳn. Các xã và thị trấn của Gia Bình được gom thành một số xã mới của tỉnh Bắc Ninh. Ai có giấy tờ ghi huyện Gia Lương, huyện Gia Bình hay tên xã mới đều đúng, tuỳ năm cấp.
Lê Văn Thịnh và truyền thống khoa bảng
Năm 1075, triều Lý mở khoa thi Nho học đầu tiên, gọi là khoa Minh kinh bác học. Người đỗ đầu là Lê Văn Thịnh, quê ở vùng Đông Cứu thuộc Gia Bình. Ông về sau làm tới chức Thái sư, được coi là người đỗ đầu đầu tiên trong lịch sử khoa cử Việt Nam. Ở quê ông có đền thờ, là nơi nhiều người tìm đến vào mùa thi.
Gia Bình còn gắn với Cao Lỗ, vị tướng thời An Dương Vương mà truyền thuyết kể là người chế ra nỏ thần. Dân gian nhiều làng ở vùng Cao Đức thờ ông, tôn là Cao Lỗ Vương. Câu chuyện nỏ thần và thành Cổ Loa vì thế có một nhánh gắn với đất Gia Bình.
Kinh Bắc vốn là vùng khoa bảng, và Gia Bình đóng góp nhiều người đỗ đạt qua các triều. Văn chỉ, từ chỉ ở các làng còn ghi tên những người thi đỗ. Truyền thống hiếu học ấy vẫn được nhắc trong các dịp khuyến học của dòng họ, của làng.
Núi Thiên Thai ở vùng Đông Cứu là một ngọn núi đất thấp hiếm hoi giữa đồng bằng, nơi có đền chùa và cảnh quan nhìn ra sông Đuống. Đây là chỗ hợp để đi bộ ngắn, ngắm đồng ruộng và hình dung địa thế sông nước của vùng.
Làng nghề: đồng Đại Bái và tre trúc
Đại Bái – gò đúc đồng. Làng Đại Bái nổi tiếng với nghề gò đồng, đúc đồng có từ nhiều thế kỷ. Thợ Đại Bái làm mâm, nồi, chậu, lư hương, tượng, tranh đồng, và nhiều đồ đồng ở đình chùa trong vùng là sản phẩm của làng. Tiếng búa gò trên tấm đồng vẫn là âm thanh quen thuộc ở các ngõ.
Đồ đồng hiện nay. Bên cạnh đồ gia dụng truyền thống, làng làm đồ thờ, đồ trang trí, tranh đồng chạm nổi cho các công trình. Khi đặt hàng nên hỏi rõ chất liệu đồng, độ dày, cách hoàn thiện và thời gian giao.
Xuân Lai – tre trúc. Vùng Xuân Lai làm đồ tre trúc: bàn ghế, giường, đồ trang trí. Tre được xử lý, uốn và ghép thủ công. Sản phẩm vừa dùng trong nước vừa có đơn hàng đi xa, phù hợp với những ai thích đồ mộc mạc.
Nghề phụ khác. Nhiều làng ven sông nuôi cá, đánh bắt thủy sản, làm rau màu trên bãi bồi. Thanh niên phần lớn đi làm ở các khu công nghiệp phía bắc tỉnh hoặc ở Hà Nội, cuối tuần về quê.
Ruộng đồng, sông nước và đời sống
Gia Bình là vùng đồng bằng thấp, nhiều ao hồ, đầm trũng. Lúa vẫn là cây chính, xen nuôi cá ở vùng trũng. Mùa mưa, đê sông Đuống và sông Thái Bình là mối lo hằng năm, và người Gia Bình quen với việc theo dõi mực nước, gia cố đê.
Đường từ Gia Bình về trung tâm tỉnh cũ đi qua cầu sông Đuống. Từ khi cấp tỉnh chuyển trung tâm lên Bắc Giang cũ, người Gia Bình là một trong những nhóm phải đi xa nhất khi có việc ở sở, ngành cấp tỉnh, dù phần lớn thủ tục thường ngày đã có thể làm ở cấp xã.
Ẩm thực đồng quê ven sông: cá, tôm, cua đồng, rau muống, các món canh chua dân dã. Ngày phiên chợ ở các làng là dịp để mua sản vật tươi. Mùa lễ hội đầu xuân, các làng tổ chức hội làng với tế lễ, rước, đôi nơi có hát quan họ và chèo.
Những năm gần đây Gia Bình được nhắc nhiều vì các dự án hạ tầng lớn được quy hoạch ở phía nam tỉnh. Với người dân, điều quan trọng là theo dõi thông tin chính thức từ chính quyền về quy hoạch, giải phóng mặt bằng, tránh tin đồn sốt đất.
Đọc địa chỉ Gia Bình qua các thời
Người có giấy tờ ở Gia Bình có thể gặp nhiều cách ghi. Cách xử lý:
- Giấy tờ cấp từ năm 1963 tới 1999 thường ghi huyện Gia Lương, tỉnh Hà Bắc hoặc tỉnh Bắc Ninh; đó là tên đúng của thời điểm ấy.
- Giấy tờ từ 1999 tới hết tháng 6/2025 ghi huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.
- Từ 1/7/2025, ghi thôn, tên xã mới, tỉnh Bắc Ninh; không còn chữ huyện Gia Bình trên giấy tờ mới.
- Tra tên xã mới theo tên xã cũ trên danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh, hoặc hỏi bộ phận một cửa của xã.
- Giữ nguyên các giấy tờ cũ; khi cần, đề nghị xác nhận địa chỉ cũ và mới là một.
Ở vùng giáp Lương Tài và giáp Thuận Thành, có những thôn từng thay đổi đơn vị trong các đợt sắp xếp cấp xã trước năm 2025. Với đất đai ở những chỗ này, nên hỏi cán bộ địa chính để biết đúng tên xã hiện hành.
Từ Gia Bình nhìn sang Lương Tài và bên kia sông
Gia Bình và Lương Tài từng chung huyện Gia Lương gần bốn mươi năm, nên giữa hai nơi có nhiều mối dây: họ hàng, thông gia, bạn học, cùng một trường cấp ba thời trước. Đến nay, nhiều người vẫn gọi chung cả vùng là Gia Lương khi nói chuyện với người ngoài.
Phía đông, bên kia sông Thái Bình là đất Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Hai bờ sông qua lại bằng bến đò và cầu, buôn bán nông sản, thủy sản với nhau. Từ 1/7/2025, ranh giữa hai bờ không còn là ranh hai tỉnh Bắc Ninh – Hải Dương mà là ranh giữa tỉnh Bắc Ninh và thành phố Hải Phòng.
Phía tây là Thuận Thành, nơi có Luy Lâu và chùa Dâu. Phía bắc qua sông Đuống là Quế Võ. Vị trí ấy khiến Gia Bình như một vùng giao điểm: đi về đâu cũng phải qua sông, nên cầu và bến đò luôn là chuyện lớn trong đời sống.
Với người đi xa trở về, những cây cầu mới qua sông Đuống, sông Thái Bình đã rút ngắn đáng kể thời gian đi lại so với hồi phải chờ phà. Nhưng ở nhiều làng ven sông, bến đò nhỏ vẫn còn, phục vụ người đi chợ, đi làm đồng bên kia sông.
Người Gia Bình đi xa tìm lại quê
Người quê Gia Bình đi làm ăn ở Hà Nội, ở các tỉnh, hay ở nước ngoài thường giữ mối liên hệ qua hội đồng hương, qua dòng họ. Những dịp giỗ tổ, hội làng đầu xuân là lúc con cháu tụ về, đóng góp tu sửa đình, chùa, nhà thờ họ.
Khi tìm lại gốc gác, giấy tờ cũ có thể ghi huyện Gia Lương, khiến người trẻ bối rối không biết là Gia Bình hay Lương Tài. Cách nhanh nhất là tìm tên xã hoặc tên làng trên giấy, rồi đối chiếu với danh sách xã của hai huyện sau năm 1999.
Nhiều làng ở Gia Bình còn giữ gia phả chữ Hán, văn bia, sắc phong. Nếu cần đọc, có thể nhờ người am hiểu Hán Nôm hoặc các nhà nghiên cứu địa phương. Thông tin trong đó giúp xác định tên làng cổ, các đời tổ tiên và quan hệ giữa các chi họ.
Với những người làm hồ sơ quốc tịch, hộ tịch ở nước ngoài, nên ghi rõ cả tên cũ và tên hiện hành của nơi sinh, kèm giải thích ngắn về việc đổi đơn vị hành chính, để cơ quan tiếp nhận dễ đối chiếu.
Một gợi ý nhỏ: trước khi về quê tìm họ hàng, hãy hỏi người trong gia đình còn nhớ tên xóm, tên đình, tên chùa gần nhà cũ. Những cái tên ấy ít thay đổi hơn tên xã, tên huyện, và là manh mối chắc nhất khi hỏi chuyện các cụ trong làng. Nhiều người đã tìm lại được nhà thờ họ chỉ nhờ nhớ tên một cây đa, một cái giếng đầu làng mà cha mẹ hay kể.
Câu hỏi thường gặp
Gia Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Gia Bình cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hợp từ Bắc Ninh và Bắc Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Gia Bình không còn là cấp huyện; các xã và thị trấn cũ được gom thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Huyện Gia Lương là gì?
Gia Lương là huyện ghép từ Gia Bình và Lương Tài, lập năm 1963 thời tỉnh Hà Bắc. Năm 1999 huyện tách lại thành hai huyện Gia Bình và Lương Tài. Giấy tờ ghi huyện Gia Lương trong giai đoạn đó là đúng, không phải nhầm lẫn.
Lê Văn Thịnh là ai?
Lê Văn Thịnh là người đỗ đầu khoa thi Nho học đầu tiên của nước Đại Việt năm 1075 thời Lý, quê ở vùng Đông Cứu thuộc Gia Bình cũ. Ông làm tới chức Thái sư và được coi là người đỗ đầu đầu tiên trong lịch sử khoa cử. Quê ông có đền thờ.
Làng Đại Bái làm nghề gì?
Làng Đại Bái nổi tiếng với nghề gò đồng, đúc đồng lâu đời: mâm, nồi, lư hương, tượng, tranh đồng. Hiện nay làng làm cả đồ thờ, đồ trang trí cho công trình. Khi đặt hàng nên hỏi rõ chất liệu, độ dày và cách hoàn thiện.
Gia Bình có lên thị xã trước 2025 không?
Không. Gia Bình giữ là huyện cho tới khi cấp huyện bị bỏ từ 1/7/2025. Khác với Quế Võ và Thuận Thành lên thị xã năm 2023, Gia Bình vẫn là vùng nông thôn ven sông, đô thị hoá chậm hơn các vùng phía bắc tỉnh.
Đi từ trung tâm Bắc Ninh cũ xuống Gia Bình thế nào?
Từ khu vực thành phố Bắc Ninh cũ có thể đi xuống phía nam, qua cầu sông Đuống rồi theo đường tỉnh về Gia Bình. Thời gian tuỳ tuyến và giờ đi; đường liên xã nhỏ, nên hỏi đường người địa phương khi tìm làng nghề hoặc đền thờ.