Huyện Ea Súp là đơn vị cấp huyện cực tây của Đắk Lắk cũ, có đường biên giới với Campuchia, trung tâm là thị trấn Ea Súp. Vùng đất này rộng, dân thưa, nhiều rừng khộp, nắng nóng và khô hạn nhất tỉnh, được nuôi sống nhờ hồ Ea Súp Thượng và các công trình thuỷ lợi. Năm 1995, phần phía nam của Ea Súp được tách ra lập huyện Buôn Đôn. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành xã của tỉnh Đắk Lắk mới.
Ea Súp là nơi nhiều người trong tỉnh chỉ biết qua tin tức về hạn hán hoặc về các đợt di dân tự do. Nhưng ở đây còn có cánh đồng lúa giữa rừng khộp, một cửa khẩu biên giới, và những buôn Gia Rai, Ê Đê lâu đời bên những làng mới. Bài này đi qua các lớp đó và cách đọc địa chỉ Ea Súp cũ.
Một huyện rộng ở biên giới phía tây
Ea Súp nằm ở góc tây bắc tỉnh Đắk Lắk cũ. Phía tây giáp tỉnh Mondulkiri của Campuchia, phía bắc giáp Gia Lai, phía đông là vùng Ea H'Leo, Cư M'gar, phía nam là Buôn Đôn. Đây là một trong những huyện rộng nhất tỉnh cũ, nhưng dân cư thưa, khoảng cách giữa các xã rất xa.
Tên Ea Súp có gốc Ê Đê, lấy theo tên một dòng suối trong vùng. Tên các xã thì pha trộn tiếng Ê Đê và tiếng Gia Rai: chữ "ea" của Ê Đê và chữ "ia" của Gia Rai cùng nghĩa là nước, nên ở Ea Súp có cả xã Ea Rốk, Ea Lê, Ea Bung lẫn Ia Lốp, Ia Rvê, Ia Jlơi.
Trước năm 1995, huyện còn rộng hơn, bao gồm cả vùng Bản Đôn ven sông Sêrêpôk. Khi lập huyện Buôn Đôn, phần phía nam được tách ra, Ea Súp còn lại phần phía bắc và tây bắc với thị trấn Ea Súp là trung tâm. Giấy tờ cũ của người Bản Đôn vì vậy có thể ghi huyện Ea Súp.
Ngoài thị trấn, các xã của huyện trước 7/2025 gồm Ea Rốk, Ea Lê, Cư Mlan, Ea Bung, Ia Lốp, Ia Rvê, Ia Jlơi, Cư K'Bang, Ya Tờ Mốt. Một số xã được lập mới trong các năm 2000 khi dân số tăng do các đợt di dân, nên tên xã trên giấy tờ cũ có thể khác.
Rừng khộp, nắng nóng và mùa khô dài
Phần lớn Ea Súp là vùng đất thấp, đất xám, đất cát pha, ít đất đỏ bazan như vùng trung tâm tỉnh. Thảm thực vật chủ yếu là rừng khộp, kiểu rừng thưa cây họ dầu, lá to, rụng lá vào mùa khô. Một phần rừng của huyện thuộc Vườn quốc gia Yok Đôn và các khu rừng phòng hộ, rừng sản xuất.
Mùa khô ở Ea Súp dài và gắt. Từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, nắng nóng, gió khô, nhiều suối cạn trơ đáy, rừng khộp trụi lá, đất nứt nẻ. Đây là nơi thường được nhắc tới đầu tiên mỗi khi Đắk Lắk có hạn hán. Cháy rừng mùa khô là mối nguy thường trực.
Mùa mưa, cảnh vật thay đổi hẳn: rừng xanh lại, suối đầy nước, đường đất lầy lội, nhiều đoạn bị chia cắt. Một số thôn xa trung tâm có thể khó đi lại trong những ngày mưa lớn liên tiếp, phải chờ nước rút mới ra được đường lớn.
Người sống ở Ea Súp quen với nhịp hai mùa khắc nghiệt này. Họ trữ nước, đào ao, trồng cây chịu hạn như điều, sắn, đậu; làm lúa chủ yếu nơi có kênh dẫn từ hồ thuỷ lợi. Nghề rừng, khai thác lâm sản phụ như măng, mật ong, nấm cũng là nguồn thu của nhiều hộ.
Hồ Ea Súp Thượng và cánh đồng giữa rừng
Hồ Ea Súp Thượng là công trình thuỷ lợi lớn nhất của huyện, cùng với hồ Ea Súp Hạ và hệ thống kênh dẫn nước tưới cho đồng ruộng ở thị trấn và các xã lân cận. Nhờ có nước, vùng đất khô này hình thành những cánh đồng lúa rộng, hai vụ mỗi năm.
Đứng trên bờ đập vào mùa khô, người ta có thể thấy sự tương phản: một bên là mặt hồ xanh, kênh mương đầy nước, ruộng lúa xanh; bên kia là rừng khộp khô cháy. Chính hồ nước đã biến Ea Súp thành một vựa lúa nhỏ của tỉnh cũ.
Những năm hạn nặng, mực nước hồ xuống thấp, việc chia nước giữa các xã, các cánh đồng trở thành chuyện lớn. Người dân phải đăng ký lịch tưới, có năm phải bỏ một vụ để giữ nước cho vụ chính.
Quanh hồ có nhiều điểm câu cá, nuôi cá lồng nhỏ, người dân hay ra chơi chiều. Nên chú ý mực nước thay đổi khi hồ xả, không xuống tắm ở những chỗ sâu, và hỏi đơn vị quản lý hồ trước khi tổ chức hoạt động trên mặt nước.
Biên giới, cửa khẩu Đắk Ruê và đồn biên phòng
Ea Súp có đường biên giới với Campuchia, nhiều xã nằm trong khu vực biên giới. Cửa khẩu Đắk Ruê ở phía tây huyện là cửa khẩu chính của Đắk Lắk cũ trên tuyến biên giới với Campuchia, mở ra hướng sang tỉnh Mondulkiri. Hoạt động qua lại, buôn bán tại đây chủ yếu ở quy mô địa phương.
Các đồn biên phòng đóng dọc biên giới làm nhiệm vụ quản lý, tuần tra, đồng thời tham gia nhiều việc ở các xã như dạy chữ, giúp dân làm nhà, khám bệnh. Với người dân vùng biên, bộ đội biên phòng là hình ảnh quen thuộc.
Người từ nơi khác đến các xã biên giới cần tuân theo quy định về khu vực biên giới: mang giấy tờ tuỳ thân, khai báo khi lưu trú, không tự ý đi vào vành đai biên giới. Trước khi đến các xã xa, nên hỏi ủy ban xã hoặc đồn biên phòng gần nhất để được hướng dẫn.
Hàng hoá qua cửa khẩu chủ yếu là nông sản, vật liệu, hàng tiêu dùng. Việc mua bán qua biên giới phải theo đúng quy định hải quan; người dân không nên nhận chở hộ hàng không rõ nguồn gốc để tránh vướng vào chuyện pháp lý.
Người Gia Rai, Ê Đê và những đợt di dân
Các buôn Gia Rai, Ê Đê là cư dân lâu đời của Ea Súp, sống dọc các suối, làm rẫy, săn bắt, khai thác rừng. Người Gia Rai tập trung nhiều ở các xã phía bắc giáp Gia Lai, có tên bắt đầu bằng chữ "Ia". Nhà sàn, cồng chiêng, lễ bỏ mả vẫn còn ở nhiều buôn.
Sau năm 1975, Ea Súp đón các đợt di dân theo kế hoạch, lập các nông trường, lâm trường, khu kinh tế mới. Từ cuối thập niên 1980 tới những năm 2000, có thêm nhiều đợt di dân tự do của đồng bào Tày, Nùng, Dao, H'Mông từ các tỉnh phía Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang vào khai hoang.
Các đợt di dân tự do khiến dân số một số xã tăng rất nhanh, nhiều thôn mọc lên giữa rừng, thiếu đường, điện, trường học. Chính quyền đã có nhiều chương trình sắp xếp dân cư, định canh định cư, làm đường, kéo điện. Tên một số xã lập mới như Cư K'Bang, Ya Tờ Mốt gắn với giai đoạn này.
Ngày nay, ở Ea Súp có thể gặp làng H'Mông với ruộng ngô, làng Tày, Nùng với nhà sàn kiểu phía Bắc, buôn Gia Rai, Ê Đê, và thôn của người Kinh, trong cùng một xã. Phiên chợ ở thị trấn là nơi các cộng đồng gặp nhau, mua bán bằng tiếng Việt pha nhiều thứ tiếng khác.
Đi lại đến Ea Súp
Từ Buôn Ma Thuột, đường tới thị trấn Ea Súp đi theo hướng tây bắc qua vùng Cư M'gar hoặc qua Buôn Đôn, phần lớn là tỉnh lộ. Thời gian đi mất khoảng hai giờ xe tuỳ đường và tuỳ điểm xuất phát.
Các tuyến đường trong huyện dài, nhiều đoạn qua rừng khộp vắng, ít nhà dân. Người đi xe máy nên đổ đầy xăng ở thị trấn, mang theo nước uống, và báo cho người quen hành trình nếu đi vào các xã xa.
Mùa mưa, một số tuyến đường đất vào các thôn xa có thể bị ngập, lầy, không đi được bằng xe máy thường. Mùa khô, đường bụi, nắng gắt, nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn.
Ở thị trấn Ea Súp có chợ, nhà nghỉ, quán ăn, trạm y tế, cây xăng. Ra khỏi thị trấn, dịch vụ thưa dần. Người đi làm việc, khảo sát, tham quan nên chuẩn bị kỹ và liên hệ trước với địa phương nơi mình định đến.
Ea Súp cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Ea Súp không còn là cấp hành chính. Thị trấn Ea Súp và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc tỉnh Đắk Lắk. Các xã biên giới vẫn là xã biên giới, việc quản lý biên giới không phụ thuộc vào việc bỏ cấp huyện.
Vì huyện rộng, dân thưa, mỗi xã mới ở Ea Súp có thể trải trên một vùng rất rộng. Người dân ở thôn xa có thể phải đi xa hơn tới trụ sở xã mới. Nên xem thông báo của ủy ban xã về điểm tiếp dân, lịch làm việc trước khi đi làm thủ tục.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi tên xã mới, tỉnh Đắk Lắk, kèm tên xã cũ và huyện Ea Súp để đối chiếu. Với người có giấy tờ từ trước năm 1995 ở vùng Bản Đôn, cần nhớ khi đó vùng này còn thuộc Ea Súp chứ chưa thuộc Buôn Đôn.
Các hồ sơ định canh định cư, giao đất rừng, chuyển đổi đất của các hộ di dân vẫn được xử lý theo quy định hiện hành. Người có vướng mắc nên giữ đầy đủ giấy tờ, biên bản cũ và làm việc với ủy ban xã mới để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ea Súp cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Ea Súp cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk mới, gồm Đắk Lắk cũ và Phú Yên cũ, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp lại thành xã mới.
Ea Súp có giáp Campuchia không?
Có. Ea Súp ở cực tây Đắk Lắk cũ, có đường biên giới với tỉnh Mondulkiri của Campuchia. Cửa khẩu Đắk Ruê nằm trên địa bàn huyện. Người từ nơi khác vào khu vực biên giới cần tuân theo quy định và hỏi đồn biên phòng khi cần.
Hồ Ea Súp Thượng có vai trò gì?
Hồ Ea Súp Thượng là công trình thuỷ lợi lớn của huyện, cấp nước tưới cho đồng ruộng ở thị trấn và các xã lân cận. Nhờ hồ, vùng đất khô hạn này có những cánh đồng lúa hai vụ giữa rừng khộp.
Vì sao Ea Súp hay bị hạn hán?
Ea Súp là vùng đất thấp, đất xám, mùa khô dài và nắng gắt, ít mưa hơn vùng trung tâm tỉnh. Nhiều suối cạn trong mùa khô, nước ngầm hạn chế. Vì vậy hạn hán ở đây thường nặng hơn các huyện khác.
Buôn Đôn trước đây có thuộc Ea Súp không?
Có. Trước năm 1995, vùng Bản Đôn và các xã ven sông Sêrêpôk thuộc huyện Ea Súp. Năm 1995, phần này được tách ra lập huyện Buôn Đôn. Giấy tờ cũ của người Bản Đôn có thể ghi huyện Ea Súp.
Đi Ea Súp cần chuẩn bị gì?
Đường tới các xã của Ea Súp dài, nhiều đoạn qua rừng vắng. Nên đổ đầy xăng ở thị trấn, mang nước uống, đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn mùa khô, tránh đường đất lúc mưa lớn và mang giấy tờ tuỳ thân khi vào vùng biên giới.