Huyện Diên Khánh là đơn vị cấp huyện nằm ngay phía tây Nha Trang, dọc đồng bằng sông Cái, trung tâm là thị trấn Diên Khánh quanh thành cổ xây năm 1793. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Diên Khánh cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, trong đó có xã mang lại tên Diên Khánh.
Trước khi Nha Trang thành đô thị, Diên Khánh mới là trung tâm của cả vùng. Thành cổ, văn miếu, các làng cổ ven sông còn giữ dấu vết thời ấy. Ngày nay Diên Khánh là vùng ven của Nha Trang, nơi ruộng lúa xen với nhà phố mới. Phần sau kể lịch sử, đặc trưng và cách đọc địa chỉ Diên Khánh sau khi bỏ cấp huyện.
Phủ Diên Khánh và thành cổ năm 1793
Giữa thế kỷ 17, khi chúa Nguyễn lập dinh Thái Khang, vùng đồng bằng sông Cái là một trong những nơi người Việt đến khai phá sớm nhất. Tên gọi về sau đổi qua Bình Khang rồi Diên Khánh. Phủ Diên Khánh dưới triều Nguyễn là một trong hai phủ lớn của tỉnh Khánh Hòa, cùng với phủ Ninh Hòa.
Năm 1793, Nguyễn Ánh cho đắp thành Diên Khánh làm căn cứ chống quân Tây Sơn. Thành từng bị vây đánh nhiều lần trong cuộc chiến giữa hai bên. Sau khi nhà Nguyễn thống nhất, thành trở thành trụ sở hành chính của tỉnh Khánh Hòa, nơi đặt các quan chức đầu tỉnh và kho lương.
Thời Pháp thuộc, tỉnh lỵ dời ra Nha Trang, thành Diên Khánh dần mất vai trò. Phần lớn tường thành bị phá hoặc xuống cấp, nay còn lại một số đoạn tường, cổng thành và hào nước. Thành cổ được xếp hạng di tích, nằm ngay trong khu dân cư của thị trấn.
Sau năm 1975, Diên Khánh là một huyện của tỉnh Phú Khánh, rồi của Khánh Hòa khi tỉnh tái lập năm 1989. Ranh giới với Nha Trang được điều chỉnh vài lần khi thành phố mở rộng. Ngay trước tháng 7/2025, huyện gồm thị trấn Diên Khánh và các xã như Diên An, Diên Toàn, Diên Thạnh, Diên Lạc, Diên Hòa, Diên Phú, Diên Điền, Diên Sơn, Diên Lâm, Diên Đồng, Diên Xuân, Diên Thọ, Diên Phước, Diên Tân, Suối Hiệp, Suối Tiên, Bình Lộc.
Thành cổ trong lòng thị trấn
Thành Diên Khánh có hình gần như lục giác, tường bằng đất và gạch, quanh có hào nước. Cổng thành phía trước, nhìn ra đường lớn, là phần còn rõ nhất, thường được chọn làm ảnh đại diện cho Diên Khánh. Rêu phủ, cây mọc trên tường, tạo cảnh cổ kính hiếm thấy ở vùng ven biển.
Bên trong thành ngày nay là nhà dân, chợ, trường học và các cơ quan trước đây của huyện. Người dân sống ngay trong lòng di tích, nên việc bảo tồn phải cân bằng với đời sống. Khi đến xem, nên đi bộ chậm quanh tường thành, tôn trọng nhà dân và không trèo lên các đoạn tường đã yếu.
Gần thành có văn miếu Diên Khánh, nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền nho, từng là nơi tổ chức các lễ tế của tỉnh. Văn miếu được trùng tu nhiều lần, nay là điểm tham quan và nơi tổ chức một số hoạt động khuyến học của địa phương.
Người muốn tìm hiểu lịch sử thành cổ nên hỏi người già trong thị trấn, đọc tài liệu của cơ quan văn hoá tỉnh. Nhiều câu chuyện về các trận đánh, các vị quan, các ngôi nhà cũ chỉ được truyền miệng, chưa ghi chép đầy đủ. Mỗi lần tham quan có người kể chuyện sẽ thú vị hơn nhiều.
Đồng bằng sông Cái: lúa, rau và làng cũ
Sông Cái chảy từ Khánh Vĩnh xuống, qua giữa Diên Khánh rồi đổ ra biển ở Nha Trang. Đồng bằng hai bên sông là vựa lúa, rau màu, cây ăn trái của vùng. Các làng ven sông như Diên Lạc, Diên Phú, Diên An, Diên Toàn còn giữ nếp làng ruộng với lũy tre, đình làng và chợ quê.
Mùa mưa, sông Cái có thể lên nhanh, gây ngập vùng trũng. Những trận lũ lớn từng làm ngập nhiều xã của Diên Khánh và vùng ven Nha Trang. Người mua nhà, mua đất ở đây nên hỏi người địa phương về mức ngập những năm trước, xem nền nhà có cao hơn đường hay không.
Làng ven sông còn nhiều đình cũ, nhà thờ họ, miếu nhỏ và những ngôi nhà rường. Lễ cúng đình theo lệ hằng năm là dịp người đi xa về họp mặt, cùng nấu cỗ, tế lễ. Nhiều đình được trùng tu bằng tiền đóng góp của con cháu làm ăn ở Nha Trang, Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngoài lúa, Diên Khánh trồng rau xanh, bưởi, xoài, mít và chăn nuôi bò, heo. Rau Diên Khánh cung cấp hằng ngày cho các chợ Nha Trang. Buổi sáng sớm, xe máy chở rau từ các làng lên chợ Đầm, chợ Xóm Mới là cảnh quen thuộc trên tỉnh lộ.
Am Chúa, núi Đại An và vùng đồi phía tây
Ở vùng Diên Điền có Am Chúa trên núi Đại An, một di tích gắn với truyền thuyết về Thiên Y A Na, nữ thần mẹ xứ sở của người Chăm được người Việt tiếp nhận. Theo truyền thuyết địa phương, nơi đây là chỗ bà giáng sinh. Lễ hội Am Chúa vào tháng ba âm lịch là sinh hoạt văn hoá lớn của vùng.
Từ chân núi lên Am Chúa có bậc đá, đi bộ không quá khó nhưng nên tránh giờ nắng gắt. Từ trên núi nhìn xuống là đồng bằng sông Cái, thành phố Nha Trang xa xa. Khi đến dịp lễ hội, người đông, nên đi sớm và giữ gìn vệ sinh chung.
Phía tây và tây nam Diên Khánh là vùng đồi núi giáp Khánh Vĩnh và Cam Lâm, với các xã Suối Hiệp, Suối Tiên, Diên Tân, Diên Thọ, Diên Đồng. Ở đây có vườn cây ăn trái, rừng trồng, thác và suối nhỏ. Người Nha Trang thường lên vùng này cắm trại, dã ngoại vào cuối tuần.
Vùng đồi phía tây cũng là nơi có các khu dân cư mới, nhà vườn của người Nha Trang mua làm chỗ nghỉ cuối tuần. Đường lên một số khu khá hẹp, mùa mưa dễ trơn. Người mua đất vườn nên kiểm tra pháp lý, lối đi và nguồn nước trước khi giao dịch.
Diên Khánh cũ nay thuộc những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Diên Khánh không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Diên Khánh và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, trong đó có xã mang lại tên Diên Khánh. Một số khu sát Nha Trang có thể đi cùng các phường của Nha Trang cũ.
Việc chia cụ thể từng xã cũ về đơn vị mới nào, chẳng hạn Diên An, Diên Toàn, Suối Hiệp, cần tra theo nghị quyết sắp xếp hoặc trên ứng dụng định danh điện tử. Bài này không liệt kê từng dòng để tránh sai sót, vì ranh giới một số nơi đã được điều chỉnh.
Khi hỏi đường hay đặt giao hàng, nên ghi cả tên mới lẫn tên cũ. Ví dụ: "thôn X, xã mới, tỉnh Khánh Hòa (trước là xã Diên Lạc, huyện Diên Khánh)". Người địa phương vẫn quen gọi theo tên xã cũ, nên kèm tên cũ giúp tìm đường nhanh hơn.
Giấy tờ ghi huyện Diên Khánh vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới như đăng ký đất, cấp đổi căn cước, thông tin sẽ được ghi theo đơn vị hành chính hiện hành. Nếu cần giấy xác nhận thay đổi địa giới, hỏi bộ phận một cửa của xã nơi mình ở.
Đi lại và sống ở Diên Khánh cũ
Diên Khánh nằm sát Nha Trang, nối bằng tỉnh lộ và quốc lộ 1. Từ trung tâm Nha Trang lên thị trấn Diên Khánh đi xe máy không xa, có xe buýt chạy. Quốc lộ 27C, đường lên Đà Lạt qua Khánh Vĩnh, cũng bắt đầu từ vùng này.
Chi phí sống thấp hơn Nha Trang, nhịp sống chậm, nhiều ruộng vườn. Nhiều gia đình trẻ chọn sống ở Diên Khánh, đi làm Nha Trang hằng ngày. Những năm gần đây, các khu dân cư mới mọc lên dọc đường từ Nha Trang lên thị trấn, biến Diên Khánh thành vùng ven đô thực thụ.
Khí hậu giống Nha Trang nhưng ít gió biển hơn, trưa hè có thể nóng hơn. Mùa mưa, sông Cái lên nhanh, nên theo dõi thông báo về lũ khi ở gần sông. Mùa khô, đồng ruộng cần nước tưới từ các hồ chứa phía tây.
Người quê Diên Khánh đi xa thường nhớ thành cổ, sông Cái, chợ thị trấn và những bữa cơm quê với cá sông, rau đồng. Khi về quê sau tháng 7/2025, bạn sẽ thấy tên Diên Khánh vẫn có trên biển hiệu, tên trường, tên chợ; chỉ có giấy tờ hành chính mới ghi theo xã mới.
Tìm lại làng cũ khi về Diên Khánh
Người quê Diên Khánh đi xa lâu năm, khi về thường thấy đường mới, khu dân cư mới và tên xã mới trên giấy tờ. Mấy bước sau giúp tìm lại làng, đình và họ hàng mà không bị lạc giữa các lớp tên:
- Lấy giấy tờ cũ nhất trong nhà, như giấy khai sinh, học bạ, sổ hộ khẩu cũ, để biết đúng tên thôn, tên xã cũ. Nhiều xã của Diên Khánh có tên bắt đầu bằng chữ Diên nên rất dễ nhầm Diên Thạnh với Diên Toàn, Diên Phú với Diên Phước.
- Đối chiếu tên xã cũ với xã mới trên ứng dụng định danh điện tử, hoặc hỏi bộ phận một cửa của xã mới. Không đoán theo vị trí trên bản đồ, vì có nơi ranh giới không đi theo đường lớn.
- Về tới nơi, hỏi đường theo tên cũ: người già trong làng vẫn gọi theo thôn, theo đình, theo chợ, theo bến sông. Tên đình làng thường giữ nguyên qua mọi đợt sắp xếp hành chính.
- Nếu tìm mộ phần, nhà thờ họ, nên liên lạc trước với người trong họ hoặc ban quản lý đình. Nhiều nghĩa trang làng đã quy tập lại khi làm đường, làm khu dân cư mới.
- Ghi lại tên mới và tên cũ vào gia phả, kèm năm thay đổi, để thế hệ sau không phải lần lại từ đầu.
Diên Khánh là nơi các lớp tên chồng lên nhau dày nhất trong vùng: đất dinh Thái Khang, rồi Bình Khang, phủ Diên Khánh dưới triều Nguyễn, huyện Diên Khánh của tỉnh Phú Khánh, rồi của tỉnh Khánh Hòa. Hiểu các lớp đó, người đi xa sẽ thấy việc đổi tên năm 2025 chỉ là thêm một lớp nữa, làng quê thì vẫn ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Diên Khánh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ địa bàn huyện Diên Khánh cũ thuộc tỉnh Khánh Hòa mới, sau khi Khánh Hòa và Ninh Thuận hợp nhất. Huyện không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia vào một số xã mới, trong đó có xã mang tên Diên Khánh.
Thành Diên Khánh được xây năm nào?
Thành Diên Khánh được Nguyễn Ánh cho đắp năm 1793, làm căn cứ chống quân Tây Sơn. Sau đó thành là trụ sở hành chính của tỉnh Khánh Hòa dưới triều Nguyễn, cho tới khi tỉnh lỵ dời ra Nha Trang thời Pháp thuộc.
Diên Khánh có phải vùng ven của Nha Trang không?
Có. Diên Khánh nằm ngay phía tây Nha Trang, dọc đồng bằng sông Cái, nối bằng tỉnh lộ và quốc lộ. Nhiều người sống ở Diên Khánh và đi làm Nha Trang hằng ngày, các khu dân cư mới mọc lên dọc đường nối hai nơi.
Am Chúa nằm ở đâu?
Am Chúa nằm trên núi Đại An, vùng Diên Điền của huyện Diên Khánh cũ. Đây là di tích gắn với truyền thuyết Thiên Y A Na, có lễ hội vào tháng ba âm lịch. Từ chân núi lên am có bậc đá, nên đi vào buổi sáng sớm.
Mua nhà ở Diên Khánh cần lưu ý gì?
Nên hỏi kỹ mức ngập những năm trước, vì sông Cái có thể lên nhanh vào mùa mưa. Kiểm tra quy hoạch, pháp lý và lối đi, nhất là với đất vườn ở vùng đồi phía tây. Hỏi trực tiếp cơ quan đất đai địa phương trước khi giao dịch.
Giấy tờ ghi huyện Diên Khánh có phải đổi không?
Không bắt buộc đổi chỉ vì bỏ cấp huyện. Căn cước, sổ đất, bằng cấp đã cấp hợp lệ vẫn dùng được. Khi có thủ tục mới hoặc khi cấp đổi theo nhu cầu, thông tin sẽ được cập nhật theo đơn vị hành chính hiện hành.