Huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau cũ: bờ biển Đông, vuông tôm và những xã mang tên người

Huyện Đầm Dơi là đơn vị cấp huyện của tỉnh Cà Mau đến hết ngày 30/6/2025, nằm ở phía đông bán đảo, giáp biển Đông và giáp vùng Bạc Liêu cũ qua sông Gành Hào. Huyện lỵ là thị trấn Đầm Dơi. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia thành bảy xã của tỉnh Cà Mau mới: Đầm Dơi, Tạ An Khương, Quách Phẩm, Trần Phán, Thanh Tùng, Tân Tiến, Tân Thuận.

Với người ngoài, Đầm Dơi là cái tên lạ tai và hay bị đoán nghĩa. Với người trong vùng, đây là một trong những huyện nuôi tôm lớn của Cà Mau, nơi đất, nước và bờ biển thay đổi theo từng mùa. Bài viết đi qua tên gọi, vị trí, nghề tôm, bờ biển phía đông, cách đặt tên xã theo tên người, và cách các xã cũ gom về bảy xã mới.

Tên Đầm Dơi và vị trí giữa sông Gành Hào với biển Đông

Cách giải thích phổ biến trong dân gian cho rằng tên Đầm Dơi bắt nguồn từ một vùng đầm có nhiều dơi trú trong rừng ven nước thời khẩn hoang. Đây là lời kể truyền miệng, chưa có tư liệu nào xác nhận, nhưng hợp với cảnh quan cũ của vùng: đầm, lung, rừng mắm, rừng đước, nhiều chim và dơi.

Huyện nằm ở phía đông nam thành phố Cà Mau. Phía bắc và tây bắc giáp thành phố, phía tây giáp Cái Nước, phía nam giáp Năm Căn, phía đông giáp biển Đông, phía đông bắc giáp vùng Đông Hải của Bạc Liêu cũ qua dòng sông Gành Hào. Sông Gành Hào vì vậy vừa là đường thuỷ chính vừa là ranh giới tự nhiên của huyện.

Mạng kinh rạch dày đặc khiến Đầm Dơi trước kia gần như chỉ đi được bằng xuồng, ghe. Những năm gần đây đường ô tô về thị trấn và nhiều xã đã thông, nhưng ở vùng ven biển, nhiều ấp vẫn phải đi đò qua kinh, chạy xe máy trên bờ vuông.

Trước năm 1997, Đầm Dơi đã là một huyện của Minh Hải; khi tái lập tỉnh Cà Mau, Đầm Dơi là một trong sáu huyện gốc. Địa giới huyện tương đối ổn định cho tới ngày bỏ cấp huyện, khác với Cái Nước hay Ngọc Hiển là những nơi từng bị tách đôi.

Đất của vuông tôm quảng canh

Phần lớn đất Đầm Dơi là đất nước lợ, đã chuyển gần hết sang nuôi tôm. Kiểu vuông phổ biến là vuông rộng, có mương bao, giữa vuông là trảng, nuôi tôm sú quảng canh kết hợp cua, cá, có nơi giữ lại rừng đước, rừng mắm trong vuông. Cách nuôi này ít vốn, ít thuốc, nhưng năng suất phụ thuộc nhiều vào con nước và thời tiết.

Những năm gần đây nhiều hộ ở Đầm Dơi đầu tư ao nuôi thâm canh, siêu thâm canh với bạt lót, máy quạt nước, điện ba pha. Đi trên đường huyện cũ có thể thấy những khu ao xếp ô vuông, mái che, khác hẳn cảnh vuông tôm truyền thống. Hai kiểu nuôi tồn tại song song, nhiều gia đình vừa có vuông quảng canh vừa có vài ao thâm canh.

Mùa thả tôm, mùa thu hoạch quyết định nhịp sống. Chợ thị trấn đông khi tôm trúng, vắng khi tôm chết. Các điểm thu mua tôm, cua mọc dọc kinh, mỗi điểm có cân, thùng đá và sổ ghi nợ cho bà con. Ai làm ăn ở đây cần hiểu chuyện gối đầu tiền giống, tiền thức ăn giữa người nuôi và đại lý.

Cua Cà Mau mà khách xa hay nhắc phần lớn đến từ các huyện nước lợ như Đầm Dơi, Năm Căn, Ngọc Hiển. Cua sống trong vuông tôm, trong rừng ngập mặn, được bắt bằng lợp, bằng câu hoặc bằng tay khi xổ vuông. Ở chợ Đầm Dơi, cua được phân loại theo cua gạch, cua thịt, cua y, giá chênh nhau khá nhiều.

Bờ biển phía đông: rừng phòng hộ và chuyện đất lở

Đầm Dơi có một đoạn bờ biển Đông ở phía đông nam huyện. Khác với bờ biển Tây đang bồi, nhiều đoạn bờ biển Đông của Cà Mau bị sóng đánh lở trong mùa gió chướng, rừng phòng hộ bị mất dần. Chính quyền và người dân đã làm kè, trồng lại rừng, nhưng đây vẫn là chuyện lo của các xã ven biển.

Dải rừng ngập mặn ven biển là lá chắn cho vuông tôm phía sau. Người ven biển sống bằng nghề đánh bắt gần bờ, cào nghêu, bắt ba khía, đặt đáy, kết hợp nuôi tôm trong vuông. Mùa gió chướng, biển động, ghe nhỏ nằm bờ, người ta sửa lưới, vá ghe.

Theo con nước, bãi bồi trước rừng lộ ra, có nhiều loài chim nước kiếm ăn, cá thòi lòi, còng, ba khía bò kín bãi. Đây là cảnh đẹp nhưng nguy hiểm với người lạ: bãi bùn lún sâu, nước lên nhanh. Đừng tự ý đi ra bãi khi không có người địa phương đi cùng.

Với người muốn đến các xã ven biển, nên hỏi trước tình trạng đường, nhất là mùa mưa và những ngày triều cường. Một số đoạn đường ven biển có thể ngập hoặc sạt, phải đi vòng.

Tạ An Khương, Quách Phẩm, Trần Phán: bản đồ xã như một tấm bia

Đầm Dơi là một trong những huyện có nhiều xã mang tên người ở Cà Mau. Các tên Tạ An Khương, Quách Phẩm, Trần Phán, Nguyễn Huân là tên những người được địa phương ghi nhớ vì có công trong các cuộc kháng chiến. Người dân gọi tên xã hằng ngày, và cũng nhờ vậy nhớ tên người.

Từ những xã gốc, khi chia tách người ta thêm hậu tố chỉ hướng, nên có Tạ An Khương, Tạ An Khương Đông, Tạ An Khương Nam, có Quách Phẩm và Quách Phẩm Bắc. Đến đợt sắp xếp năm 2025, những xã tách ra ấy được gom lại về một tên gốc: xã Tạ An Khương mới gồm cả ba xã cũ cùng tên, xã Quách Phẩm mới gồm cả hai.

Tên Trần Phán cũng được giữ lại cho xã mới gồm xã Trần Phán và xã Tân Trung cũ. Riêng tên Nguyễn Huân không còn là tên xã: xã Nguyễn Huân cũ gộp với xã Tân Tiến, lấy tên Tân Tiến. Với người quê Nguyễn Huân đi xa, đây là thay đổi cần nhớ khi ghi địa chỉ.

Nếu bạn tìm hiểu lịch sử địa phương, các nhà bia, nghĩa trang liệt sĩ ở thị trấn và các xã là nơi ghi chép đầy đủ nhất. Những người lớn tuổi trong xã thường kể được chuyện của người mang tên xã mình, nhiều chi tiết không có trên sách.

Nước ngọt mùa khô: nỗi lo của vùng nước lợ

Sống giữa nước mà thiếu nước là chuyện thường ngày ở Đầm Dơi. Sông rạch quanh nhà đều mặn hoặc lợ, nước ngọt cho ăn uống chủ yếu là nước mưa hứng vào lu, vào bồn trong mùa mưa, rồi dè xẻn qua mùa khô. Nhà nào cũng có hàng lu, hàng bồn nhựa đặt dưới mái hiên, máng xối dẫn nước từ mái xuống.

Giếng khoan lấy nước ngầm là nguồn thứ hai, nhiều nơi đã có nước máy từ các trạm cấp nước tập trung. Việc khai thác nước ngầm nhiều năm được các nhà khoa học nhắc là một nguyên nhân làm đất ở vùng bán đảo sụt lún dần, nên chính quyền khuyến khích dùng nước máy, trữ nước mưa thay cho tự khoan giếng.

Mùa khô, những ngày nắng gắt kéo dài, nước trong vuông tôm bốc hơi, độ mặn tăng, tôm dễ bệnh. Người nuôi phải canh lấy nước, thay nước đúng lúc. Mùa mưa thì ngược lại, mưa lớn làm nước vuông ngọt đột ngột, cũng ảnh hưởng tới tôm. Nghề tôm ở đây vì vậy là nghề canh trời.

Người ở thành phố về chơi nên hiểu chuyện này mà dùng nước tiết kiệm, nhất là khi ở nhà dân. Một lu nước mưa với chủ nhà là cả mấy tuần sinh hoạt trong mùa khô.

Xã, thị trấn cũ của Đầm Dơi về bảy xã mới

Theo phương án sắp xếp năm 2025, các xã, thị trấn của Đầm Dơi cũ gom lại như bảng dưới. Không có xã cũ nào của Đầm Dơi bị chia cho hai xã mới trong bảng của cụm, nên việc tra khá thẳng.

Cũng như các huyện khác, xã Đầm Dơi mới chỉ là vùng quanh thị trấn cũ cùng hai xã Tân Dân, Tân Duyệt. Viết "xã Đầm Dơi" cho mọi địa chỉ ở huyện cũ là sai, hồ sơ dễ bị trả lại.

Thị trấn Đầm Dơi, chợ và đường về

Thị trấn Đầm Dơi nằm bên sông, có chợ, bến đò, bệnh viện, trường trung học và các cơ quan của huyện cũ. Sau ngày 1/7/2025, nhiều trụ sở cũ được dùng cho xã Đầm Dơi hoặc các đơn vị khác, người dân làm giấy tờ ở xã nơi mình cư trú.

Đường bộ từ thành phố Cà Mau về Đầm Dơi đi theo hướng đông nam, qua vùng phường Tân Thành mới. Những năm trước, đường thuỷ theo sông Gành Hào và các kinh lớn là chính; nay xe khách, xe máy là phương tiện phổ biến, tàu đò vẫn chạy trên một số tuyến ra các xã ven biển.

Bữa ăn ở Đầm Dơi đậm chất vùng tôm: tôm luộc nước dừa, cua hấp, cá kèo kho, ba khía muối, mắm tôm chà. Mùa mưa có thêm cá đồng ở những vùng còn nước ngọt. Chợ sáng ở thị trấn là nơi thấy đủ sản vật của huyện trong một giờ.

Nhiều gia đình ở Đầm Dơi có con đi làm công nhân ở Bình Dương cũ, Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh, cha mẹ ở nhà giữ vuông tôm, trông cháu. Dịp Tết, xe khách từ các tỉnh miền Đông về Cà Mau chật kín, thị trấn đông hẳn lên. Sau Tết, cảnh ngược lại: những chuyến xe sáng sớm chở người trẻ đi, để lại các ấp yên ắng.

Người về Đầm Dơi lần đầu nên đi vào mùa khô, đường khô, nắng ráo, dễ ghé các ấp. Nhớ mang nón, nước uống, kem chống nắng; vùng vuông tôm rộng, ít bóng cây, nắng gắt hơn người thành phố tưởng.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Đầm Dơi cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ 1/7/2025, huyện Đầm Dơi cũ thuộc tỉnh Cà Mau mới, sau khi Cà Mau hợp với Bạc Liêu theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ nay là bảy xã: Đầm Dơi, Tạ An Khương, Quách Phẩm, Trần Phán, Thanh Tùng, Tân Tiến, Tân Thuận.

Thị trấn Đầm Dơi cũ nay là xã gì?

Thị trấn Đầm Dơi cũ cùng hai xã Tân Dân, Tân Duyệt nay hợp thành xã Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau. Xã mới chỉ là vùng quanh huyện lỵ cũ, không bao gồm cả huyện Đầm Dơi trước đây.

Xã Nguyễn Huân cũ nay thuộc xã nào?

Xã Nguyễn Huân cũ gộp với xã Tân Tiến cũ thành xã Tân Tiến, tỉnh Cà Mau. Tên Nguyễn Huân không còn là tên xã, nên khi ghi địa chỉ hãy ghi xã Tân Tiến và thêm tên cũ trong ngoặc nếu cần.

Tên Đầm Dơi có nghĩa là gì?

Lời kể phổ biến cho rằng tên gọi bắt nguồn từ vùng đầm có nhiều dơi trú trong rừng ven nước thời khẩn hoang. Đây là cách giải dân gian, chưa có tư liệu nào xác nhận chắc chắn, nhưng hợp với cảnh quan đầm lầy, rừng ngập mặn ngày trước.

Đầm Dơi có giáp biển không?

Có. Đầm Dơi có một đoạn bờ biển Đông ở phía đông nam, với dải rừng phòng hộ ngập mặn. Nhiều đoạn bờ biển ở đây bị sóng đánh lở trong mùa gió chướng, nên người dân và chính quyền phải làm kè, trồng lại rừng.

Đầm Dơi giáp Bạc Liêu ở đâu?

Đầm Dơi giáp vùng Đông Hải của Bạc Liêu cũ qua sông Gành Hào ở phía đông bắc. Từ 1/7/2025, hai bờ sông đều thuộc tỉnh Cà Mau mới, nhưng người địa phương vẫn quen gọi bờ bên kia là phía Bạc Liêu.