Huyện Đăk Đoa nằm ngay phía đông thành phố Pleiku, trên quốc lộ 19 đi An Khê. Huyện được lập năm 2000 khi huyện Mang Yang cũ được chia làm hai: phần phía tây thành Đăk Đoa, phần phía đông giữ tên Mang Yang. Huyện lỵ là thị trấn Đăk Đoa. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Đăk Đoa cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Với người Pleiku, Đăk Đoa là nơi đi một đoạn ngắn đã thấy đồi cà phê, làng Bahnar có nhà rông mái cao. Với người Đăk Đoa, Pleiku là chợ, là trường học, là chỗ đi làm hằng ngày. Bài này nói về chuyện tách huyện, vị trí, cà phê, làng Bahnar và Jrai, rừng núi phía bắc và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Năm 2000: Mang Yang cũ chia làm hai
Trước năm 2000, vùng đất Đăk Đoa thuộc huyện Mang Yang cũ, một huyện rộng trải từ ven Pleiku tới đèo Mang Yang và vùng giáp An Khê. Huyện lỵ Mang Yang cũ đặt ở khu vực mà nay là thị trấn Đăk Đoa.
Năm 2000, Chính phủ chia huyện Mang Yang thành hai huyện: Đăk Đoa ở phía tây, giáp Pleiku; Mang Yang ở phía đông, có huyện lỵ mới là thị trấn Kon Dơng. Cách chia này giữ cái tên Mang Yang cho phần có con đèo cùng tên.
Vì vậy, một người sinh ở thị trấn Đăk Đoa trước năm 2000 rất có thể có giấy tờ ghi huyện Mang Yang. Đó không phải giấy tờ sai, mà là địa giới thời điểm đó. Khi đối chiếu hồ sơ, xem tên xã sẽ biết rõ.
Tên Đăk Đoa có chữ "đăk" chỉ nước, sông suối trong tiếng Bahnar và nhiều tiếng Tây Nguyên. Cách viết tên huyện có lúc là Đak Đoa, có lúc Đăk Đoa trong các văn bản; cả hai chỉ cùng một nơi.
Cửa đông của Pleiku trên quốc lộ 19
Đăk Đoa giáp Pleiku ở phía tây, Mang Yang ở phía đông, Chư Păh và Kbang ở phía bắc, Chư Sê ở phía nam. Quốc lộ 19 chạy qua thị trấn Đăk Đoa, nối Pleiku với An Khê, Quy Nhơn.
Vì quá gần Pleiku, các xã phía tây của Đăk Đoa gần như ven đô: người dân đi làm, đi học trong thành phố, chiều về nhà. Nhiều khu dân cư, xưởng chế biến, kho hàng mọc lên dọc quốc lộ.
Phía bắc huyện là vùng núi cao hơn, rừng còn nhiều, giáp khu vực rừng Kon Ka Kinh. Phía nam là đồi thấp, đất đỏ trồng cà phê, tiêu. Đi từ bắc xuống nam là thấy rõ sự đổi dạng của đất.
Khí hậu Đăk Đoa gần giống Pleiku: mát, có mùa khô gió mạnh, mùa mưa dài. Sương sớm phủ các đồi cà phê vào những tháng cuối năm là cảnh quen.
Cà phê, tiêu và rau ven đô
Cà phê là cây trồng chủ lực của Đăk Đoa. Những đồi cà phê vối xanh quanh năm, mùa thu hoạch cuối năm nhuộm đỏ cả vườn. Nhiều hộ Bahnar, Jrai cũng trồng cà phê trên đất của làng, bán cho đại lý hoặc tự phơi.
Hồ tiêu, cây ăn quả, rau màu là những cây trồng khác. Các xã giáp Pleiku trồng rau cung cấp cho chợ thành phố; một số khu vực làm nông nghiệp theo hướng nhà lưới, tưới nhỏ giọt.
Những năm gần đây, một số hộ, một số nhóm trẻ làm cà phê chất lượng cao: hái chín, sơ chế cẩn thận, rang xay bán theo tên vùng. Đây là hướng đi được nói tới nhiều, nhưng quy mô vẫn nhỏ so với cà phê thường.
Mùa thu hoạch, các làng cần nhiều người hái; người làm thuê từ nơi khác về, các gia đình đổi công cho nhau. Sân phơi, máy xát cà phê chạy liên tục suốt mấy tuần.
Làng Bahnar, làng Jrai và nhà rông
Đăk Đoa là nơi người Bahnar và người Jrai cùng sống, với làng Bahnar nhiều hơn ở phía bắc và đông, làng Jrai nhiều hơn ở phía tây và nam. Hai cộng đồng có tiếng nói, phong tục khác nhau nhưng gần nhau.
Nhà rông Bahnar có mái cao vút, dựng bằng gỗ, tre, lợp tranh, là nơi sinh hoạt chung của làng. Ở Đăk Đoa còn nhiều nhà rông, một số được dựng lại hoặc sửa mới với sự hỗ trợ của địa phương.
Cồng chiêng, múa xoang, lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước vẫn được giữ ở nhiều làng. Một số làng có nghề dệt thổ cẩm, đan lát, làm đồ gỗ; sản phẩm bán ở chợ hoặc qua các hội chợ của tỉnh.
Khi đến làng, nên hỏi trước già làng, không tự vào nhà rông, không ngồi lên những chỗ dành cho lễ, xin phép trước khi chụp ảnh người. Nhà rông là không gian chung của làng, có những quy định mà người ngoài nên tôn trọng.
Một số làng gần thị trấn và gần Pleiku từng được chọn làm điểm giới thiệu văn hóa Bahnar cho khách, có đội cồng chiêng biểu diễn khi có đoàn đặt trước. Muốn xem, nên liên hệ qua người quen hoặc cơ quan văn hóa địa phương thay vì tự đến làng đòi xem.
Rừng phía bắc và khu vực Kon Ka Kinh
Vùng phía bắc Đăk Đoa nằm trong dải núi giáp Kbang và Mang Yang, nơi có Vườn quốc gia Kon Ka Kinh. Vườn quốc gia trải trên địa bàn một số huyện cũ, trong đó có phần thuộc Đăk Đoa.
Rừng ở đây có nhiều loài cây gỗ quý, có pơ mu ở vùng cao, và là nơi sống của nhiều loài động vật. Vườn quốc gia có quy định chặt về ra vào, khai thác; người muốn tham quan nên liên hệ ban quản lý trước.
Các làng ven rừng sống nhờ rẫy, hái măng, rau rừng, mật ong theo mùa, và nhận khoán bảo vệ rừng. Việc giữ rừng ảnh hưởng tới nguồn nước của những vùng phía dưới.
Đường vào các làng phía bắc có đoạn dốc, đất đỏ trơn khi mưa. Đi vào mùa khô thuận lợi hơn; mùa mưa nên hỏi trước tình trạng đường.
Người lớn tuổi trong các làng ven rừng còn nhớ thời rừng sát làng, đi một buổi đã gặp gỗ lớn, thú rừng. Nay rừng lùi xa hơn, nhưng lớp trẻ vẫn được dạy những điều kiêng kỵ khi vào rừng, như không chặt cây ở rừng thiêng của làng, không săn bắt trong mùa thú đẻ.
Đi lại giữa Đăk Đoa và Pleiku
Từ trung tâm Pleiku đi thị trấn Đăk Đoa theo quốc lộ 19 chỉ một quãng ngắn, đi xe máy rất tiện. Nhiều người sống ở Đăk Đoa nhưng làm việc ở Pleiku, đi về trong ngày.
Xe khách tuyến Pleiku – An Khê – Quy Nhơn đều đi qua Đăk Đoa. Từ thị trấn có đường đi các xã phía bắc, phía nam; một số đường đã được làm mới, một số vẫn là đường đất.
Quốc lộ 19 qua Đăk Đoa có xe tải nặng, xe container đi cảng Quy Nhơn. Đoạn qua thị trấn đông người, nên đi chậm, chú ý học sinh vào giờ tan trường.
Dự án đường cao tốc Quy Nhơn – Pleiku khi hoàn thành dự kiến sẽ đi qua vùng này, làm thay đổi cách đi lại và giá trị đất ven đường. Người dân hai bên tuyến đã và đang trải qua việc giải phóng mặt bằng.
Đăk Đoa cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Đăk Đoa và các xã của huyện cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Đăk Đoa, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra trên danh sách chính thức của tỉnh.
Người sinh trước năm 2000 có giấy ghi huyện Mang Yang, người sinh trước 1991 ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Khi làm thủ tục, mang giấy gốc và ghi kèm tên cũ để cán bộ đối chiếu.
Với các làng ven Pleiku, đôi khi người ta nhầm là thuộc thành phố. Xem tên xã trên giấy tờ là cách chắc nhất để biết nơi đó trước 2025 thuộc Đăk Đoa hay Pleiku.
Ven đô Pleiku: đất, nghề và nhịp sống đổi nhanh
Các xã phía tây Đăk Đoa giáp Pleiku là nơi thay đổi nhanh nhất của huyện trong hai mươi năm gần đây. Đất vườn được chia lô, nhà xây mọc lên dọc đường, một số xưởng chế biến nông sản, kho hàng, cơ sở sản xuất vật liệu đặt ở đây vì gần thành phố mà giá đất thấp hơn.
Nhiều thanh niên Bahnar, Jrai ở các làng ven đô không còn làm rẫy, chuyển sang làm công nhân, thợ xây, chạy xe, bán hàng ở Pleiku. Đất rẫy của làng thu hẹp, có làng chỉ còn vài khoảnh ruộng nhỏ quanh nhà.
Sự thay đổi ấy mang lại thu nhập tiền mặt nhưng cũng đặt ra chuyện giữ không gian làng: nhà rông, bến nước, nghĩa địa của làng nằm sát khu dân cư mới. Một số làng được hỗ trợ giữ lại nhà rông, sân lễ hội để còn chỗ tổ chức các dịp quan trọng.
Người mua đất ở vùng ven đô Đăk Đoa nên tìm hiểu kỹ quy hoạch, tình trạng pháp lý, nhất là đất có nguồn gốc của làng hoặc đất nông trường cũ. Sau khi bỏ cấp huyện, việc tra cứu thực hiện ở xã mới và các cơ quan cấp tỉnh.
Với người làm nghiên cứu xã hội, vùng ven đô Pleiku là nơi thấy rõ nhất quá trình đô thị hóa chạm vào buôn làng Tây Nguyên: cùng một con đường, một bên là quán cà phê, cửa hàng điện thoại, một bên là nhà sàn và bãi đất để lễ của làng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đăk Đoa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Đăk Đoa cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Đăk Đoa và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện Đăk Đoa được lập năm nào?
Huyện Đăk Đoa được lập năm 2000 khi huyện Mang Yang cũ được chia làm hai: phần phía tây thành Đăk Đoa, phần phía đông giữ tên Mang Yang với huyện lỵ mới ở Kon Dơng. Trước đó vùng này thuộc huyện Mang Yang.
Đăk Đoa và Đak Đoa có phải một nơi?
Đúng, đó là hai cách viết của cùng một địa danh, xuất hiện trong các văn bản khác nhau. Chữ "đăk" chỉ nước, sông suối trong tiếng Bahnar và nhiều tiếng Tây Nguyên khác, có mặt trong nhiều địa danh Gia Lai, Kon Tum.
Từ Pleiku đi Đăk Đoa có xa không?
Không xa. Thị trấn Đăk Đoa nằm trên quốc lộ 19, phía đông Pleiku một quãng ngắn, đi xe máy rất tiện. Nhiều người sống ở Đăk Đoa nhưng đi làm, đi học ở Pleiku hằng ngày.
Vườn quốc gia Kon Ka Kinh có phần nào ở Đăk Đoa?
Vườn quốc gia Kon Ka Kinh trải trên địa bàn một số huyện cũ phía bắc và đông bắc Gia Lai, trong đó có phần thuộc Đăk Đoa. Muốn tham quan, nên liên hệ trước với ban quản lý vườn để biết khu vực được phép vào.
Người sinh ở Đăk Đoa trước năm 2000 ghi huyện gì?
Thường ghi huyện Mang Yang, tỉnh Gia Lai, vì Đăk Đoa chỉ được lập năm 2000. Người sinh trước 1991 có thể ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Khi làm hồ sơ, mang theo giấy gốc để cán bộ đối chiếu.