Huyện Cư M'gar là đơn vị cấp huyện của Đắk Lắk cũ ở phía tây bắc Buôn Ma Thuột, có hai thị trấn Quảng Phú và Ea Pốk. Đây là một trong những vùng cà phê, hồ tiêu lớn của tỉnh, nơi các buôn Ê Đê xen với làng của người đến lập nghiệp. Từ 1/7/2025, huyện không còn là cấp hành chính; địa bàn được sắp xếp thành xã của tỉnh Đắk Lắk mới.
Nhắc tới Cư M'gar, người trong tỉnh nghĩ ngay tới những vườn cà phê nối nhau không dứt, các sân phơi rộng và mùi hồ tiêu phơi khô. Nhưng huyện còn có lớp lịch sử của các nông trường quốc doanh sau năm 1975 và nhiều buôn Ê Đê lâu đời. Bài này đi qua các lớp đó, kèm cách đọc địa chỉ Cư M'gar cũ sau năm 2025.
Tên gọi Cư M'gar và vị trí của huyện
Cư M'gar là tên gốc Ê Đê, chữ "cư" chỉ núi, đồi. Cách viết tên huyện có dấu nháy đơn giữa chữ M và chữ gar, khi gõ trên máy tính hoặc ghi trên giấy tờ dễ bị bỏ sót, thành Cư Mgar hoặc Cư Mga. Các cách viết này đều chỉ cùng một nơi, nhưng trên hồ sơ chính thức nên ghi đúng là Cư M'gar.
Huyện nằm ở phía tây bắc thành phố Buôn Ma Thuột, phía tây giáp Buôn Đôn, phía bắc hướng lên vùng Ea Súp, Ea H'Leo, phía đông là vùng Krông Búk và Buôn Hồ. Quốc lộ 14 chạy qua phía đông huyện, nối thành phố lên Buôn Hồ và Gia Lai.
Địa hình Cư M'gar chủ yếu là cao nguyên đất đỏ bazan lượn sóng, cao dần về phía đông, thấp dần về phía tây giáp Buôn Đôn. Có nhiều suối nhỏ chảy về sông Sêrêpôk, cùng các hồ thuỷ lợi phục vụ tưới cà phê mùa khô.
Cư M'gar đã là huyện từ khá sớm sau năm 1975 và giữ tên tới tháng 6/2025. Trong khoảng thời gian đó, một số xã được chia tách, lập mới khi dân số tăng, nhưng tên huyện và phạm vi chung không đổi nhiều, nên giấy tờ của người dân ở đây ít biến động hơn các huyện bị tách lập.
Hai thị trấn Quảng Phú, Ea Pốk và các xã trước 7/2025
Thị trấn Quảng Phú là trung tâm huyện, nơi đặt các cơ quan, chợ, trường học, trung tâm y tế. Thị trấn Ea Pốk nằm ở phía đông nam, gần thành phố hơn, phát triển từ khu nông trường cà phê cũ. Hai thị trấn cách nhau không xa, là hai đầu mối buôn bán của huyện.
Các xã của huyện gồm nhiều tên gốc Ê Đê như Ea Tar, Ea H'đing, Ea Kiết, Ea Kpam, Ea Mnang, Ea Tul, Ea Drơng, Cư Suê, Cuôr Đăng, Cư Dliê M'nông, Cư M'gar, cùng một số xã mang tên Việt như Quảng Tiến, Quảng Hiệp. Mỗi xã đều có cả buôn Ê Đê lẫn thôn của người Kinh, người các dân tộc phía Bắc.
Tên Việt như Quảng Phú, Quảng Tiến, Quảng Hiệp đứng cạnh tên Ê Đê như Ea Tar, Cuôr Đăng cho thấy hai lớp dân cư của huyện: các buôn bản địa có từ lâu và các làng của người từ nơi khác đến khai hoang sau này, mang theo giọng nói, món ăn, nếp làng của quê cũ.
Ranh giới giữa thị trấn và xã ở Cư M'gar ngoài thực địa không rõ: đi từ thị trấn ra là vườn cà phê, rồi buôn, rồi thôn, nhà cửa nằm dọc đường liên xã. Người đi tìm địa chỉ nên hỏi tên thôn, buôn trước, vì đó là cách người địa phương định vị quen thuộc nhất.
Từ nông trường quốc doanh đến vườn cà phê gia đình
Sau năm 1975, nhiều nông trường cà phê quốc doanh được lập ở Cư M'gar, thu hút công nhân từ khắp nơi đến làm việc. Khu dân cư của công nhân nông trường dần trở thành thị trấn, thôn, xã như ngày nay. Ea Pốk là một ví dụ: từ khu nông trường phát triển thành thị trấn.
Những năm sau, đất nông trường được giao khoán cho hộ gia đình, rồi nhiều nông trường cổ phần hoá, chuyển đổi. Người công nhân cũ trở thành chủ vườn, tự chăm sóc, tự bán cà phê. Đây là giai đoạn kinh tế gia đình ở Cư M'gar thay đổi rất nhanh, nhiều nhà xây mới, mua xe, cho con đi học xa.
Ngày nay, phần lớn diện tích cà phê ở Cư M'gar là vườn gia đình, mỗi hộ vài sào tới vài héc ta. Cà phê vối là cây chính, xen hồ tiêu leo trên cây che bóng hoặc trụ riêng. Một số vườn trồng thêm sầu riêng, bơ để tăng thu nhập, nhất là khi giá cà phê xuống thấp.
Cư M'gar cũng là nơi có nhiều hợp tác xã, tổ hợp tác trồng cà phê theo hướng bền vững, có chứng nhận. Người dân được hướng dẫn giảm phân hoá học, tiết kiệm nước tưới, hái quả chín để tăng chất lượng. Cách làm này dần lan sang các huyện khác trong tỉnh.
Hồ tiêu và những năm thăng trầm
Hồ tiêu từng là cây đem lại nhiều tiền nhất ở Cư M'gar trong một số năm, khi giá lên rất cao. Nhiều hộ phá cà phê để trồng tiêu, dựng trụ bê tông, trụ gỗ, trồng dày trên đất đỏ. Hình ảnh hàng trụ tiêu xanh thẳng tắp trở thành nét quen thuộc ở các xã phía đông huyện.
Sau đó, giá tiêu giảm mạnh, cùng với dịch bệnh chết nhanh, chết chậm khiến nhiều vườn bị bỏ hoặc phá. Không ít gia đình mắc nợ vì đã đầu tư lớn. Bài học từ giai đoạn này là không nên dồn hết vào một loại cây, và phải giữ nguồn nước, đất khoẻ cho vườn.
Hiện nay, hồ tiêu ở Cư M'gar được trồng có chọn lọc hơn, nhiều hộ trồng xen tiêu trên cây che bóng trong vườn cà phê thay vì trồng thuần. Cách làm này giảm rủi ro, giữ được thu nhập khi một loại nông sản mất giá.
Mùa thu hoạch tiêu thường đầu năm, sau mùa cà phê. Sân phơi các nhà trải kín hạt tiêu đen, mùi cay nồng bay khắp xóm. Người mới đến dễ nhận ra mùa này qua cảnh trẻ con, người già cùng ra sân cào tiêu, đảo đều mỗi buổi sáng.
Buôn Ê Đê ở Cư M'gar
Người Ê Đê ở Cư M'gar sống thành nhiều buôn rải khắp các xã. Một số buôn còn giữ được nhà dài truyền thống, bến nước, cồng chiêng, và các lễ như cúng bến nước, mừng lúa mới. Nhiều buôn khác đã thay đổi theo kiểu sống mới, nhà xây xen nhà sàn.
Các nghệ nhân cồng chiêng, dệt thổ cẩm, đan lát ở Cư M'gar thường được mời biểu diễn, trưng bày trong các lễ hội của tỉnh. Lớp người trẻ trong buôn vừa đi học, đi làm, vừa được truyền lại các bài chiêng, các kỹ thuật dệt vào dịp lễ.
Luật tục Ê Đê vẫn có vai trò trong việc giải quyết chuyện trong buôn, từ tranh chấp đất rẫy tới chuyện hôn nhân. Già làng, trưởng buôn là người có tiếng nói. Người mới đến thuê đất, mua đất gần buôn nên chào hỏi, làm quen với những người này trước khi bắt đầu công việc.
Ẩm thực Ê Đê ở Cư M'gar có cơm lam, gà nướng, canh cà đắng, lá bép xào, các món măng, cá suối. Rượu cần được mời trong các dịp vui. Khi được mời vào nhà dài, khách nên đi theo người dẫn, ngồi đúng chỗ, và uống theo lượt như chủ nhà chỉ dẫn.
Đi lại ở Cư M'gar
Từ Buôn Ma Thuột đi lên Cư M'gar có hai hướng chính: theo quốc lộ 14 về phía bắc rồi rẽ vào Ea Pốk, Quảng Phú; hoặc theo các tỉnh lộ phía tây bắc thành phố. Đường tới trung tâm huyện mất chưa tới một giờ xe tuỳ điểm xuất phát.
Đường liên xã trong huyện phần lớn đã được làm nhựa, bê tông, nhưng vẫn có nhiều đoạn đường đất đỏ vào sâu trong vườn. Mùa mưa trơn trượt, mùa khô bụi. Xe chở nông sản chạy nhiều, nhất là mùa thu hoạch, nên người đi xe máy cần chú ý ở các khúc cua và đoạn dốc.
Phía tây Cư M'gar có đường sang Buôn Đôn, vùng sông Sêrêpôk, Bản Đôn. Người đi chơi Bản Đôn từ thành phố có thể đi vòng qua Cư M'gar để ngắm vườn cà phê, rồi về theo đường khác.
Các trung tâm y tế, trường trung học phổ thông của huyện đặt ở Quảng Phú, Ea Pốk. Ca bệnh nặng thường được chuyển xuống Buôn Ma Thuột. Người dân các xã xa trung tâm quen đi chợ phiên, chợ xã gần nhà, chỉ lên thị trấn khi có việc lớn.
Cư M'gar cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Cư M'gar không còn là cấp hành chính. Hai thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc tỉnh Đắk Lắk. Các thị trấn cũ Quảng Phú, Ea Pốk vẫn là khu dân cư tập trung, là nơi đặt trụ sở một số xã mới.
Tên xã mới cụ thể nên tra trên danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã nơi cư trú. Một số thôn, buôn có thể chuyển sang xã khác so với trước, nhất là ở vùng giáp ranh với Buôn Đôn, Krông Búk và thành phố.
Khi làm giấy tờ, nên ghi đủ tên mới và tên cũ để đối chiếu, ví dụ "xã X, tỉnh Đắk Lắk (trước là xã Ea Tar, huyện Cư M'gar)". Chú ý ghi đúng dấu nháy đơn trong tên huyện cũ để tránh sai lệch khi cơ quan tra cứu hồ sơ.
Các hợp đồng thuê đất, mua bán vườn cà phê làm trước 7/2025 vẫn có hiệu lực. Khi sang tên, đăng ký biến động, cơ quan sẽ cập nhật theo tên xã mới. Nếu có thắc mắc, người dân nên hỏi trực tiếp bộ phận một cửa của ủy ban xã.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Cư M'gar cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Cư M'gar cũ thuộc tỉnh Đắk Lắk mới, sau khi Đắk Lắk và Phú Yên hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính, các xã và thị trấn cũ được sắp xếp lại.
Cư M'gar có những thị trấn nào?
Trước 7/2025, Cư M'gar có hai thị trấn là Quảng Phú, trung tâm huyện, và Ea Pốk ở phía đông nam, phát triển từ khu nông trường cà phê cũ. Hai nơi này vẫn là khu dân cư tập trung sau khi sắp xếp.
Viết Cư M'gar hay Cư Mgar mới đúng?
Tên chính thức có dấu nháy đơn giữa chữ M và chữ gar, viết là Cư M'gar. Trên nhiều giấy tờ, bảng hiệu, dấu nháy hay bị bỏ, thành Cư Mgar. Hai cách viết chỉ cùng một nơi, nhưng hồ sơ chính thức nên ghi đúng.
Cư M'gar nổi tiếng với nông sản gì?
Cư M'gar là vùng cà phê vối lớn, xen hồ tiêu trồng trên trụ hoặc trên cây che bóng. Một số vườn trồng thêm sầu riêng, bơ. Nhiều hợp tác xã ở đây trồng cà phê theo hướng bền vững, có chứng nhận.
Từ Buôn Ma Thuột đi Cư M'gar mất bao lâu?
Tuỳ điểm đến, đi từ thành phố lên thị trấn Ea Pốk hoặc Quảng Phú mất chưa tới một giờ xe, theo quốc lộ 14 về phía bắc rồi rẽ vào hoặc theo các tỉnh lộ phía tây bắc thành phố.
Giấy tờ đất ghi huyện Cư M'gar còn dùng được không?
Giấy tờ đất cấp trước đây vẫn có giá trị. Khi sang tên, đăng ký biến động sau 7/2025, cơ quan sẽ cập nhật theo tên xã mới của tỉnh Đắk Lắk. Có thể hỏi bộ phận một cửa của ủy ban xã để được hướng dẫn.