Huyện Củ Chi là huyện ngoại thành ở cực tây bắc TP Hồ Chí Minh cũ, huyện lỵ đặt ở thị trấn Củ Chi, tồn tại tới ngày 30/6/2025 với một thị trấn và hai mươi xã. Từ 1/7/2025, đất Củ Chi cũ thuộc bảy xã của TP Hồ Chí Minh: Củ Chi, Tân An Hội, Thái Mỹ, An Nhơn Tây, Nhuận Đức, Phú Hòa Đông và Bình Mỹ.
Củ Chi được cả nước biết tới qua địa đạo và danh hiệu đất thép thành đồng. Nhưng với người thành phố, Củ Chi còn là vùng bò sữa, rau sạch, vườn cây trái, những con đường đất đỏ dưới tán cao su và dòng sông Sài Gòn hiền hòa ở phía đông.
Bài này kể về các lớp tên gọi của Củ Chi, địa đạo như một di tích, nghề nông ven đô, và bảy xã mới.
Củ Chi qua các thời: Gia Định, Hậu Nghĩa rồi TP Hồ Chí Minh
Thời Nguyễn, đất Củ Chi là các làng, tổng thuộc phủ Tân Bình của tỉnh Gia Định; thời Pháp, các làng này qua mấy lần đổi hạt, đổi tỉnh rồi thuộc tỉnh Gia Định. Tên Củ Chi được giải thích theo nhiều cách, phổ biến là theo tên một loài cây củ chi mọc nhiều trong vùng, nhưng đây vẫn là cách hiểu dân gian.
Thời Việt Nam Cộng hòa, từ năm 1963, quận Củ Chi thuộc tỉnh Hậu Nghĩa, một tỉnh lập ra từ phần đất của Gia Định, Long An, Tây Ninh. Vì vậy giấy tờ của nhiều gia đình Củ Chi giai đoạn đó ghi tỉnh Hậu Nghĩa chứ không phải Gia Định.
Sau năm 1976, Củ Chi trở thành huyện ngoại thành của TP Hồ Chí Minh, và ranh giới huyện giữ khá ổn định cho tới năm 2025. Khác với Hóc Môn, Bình Chánh, Nhà Bè, Củ Chi không bị cắt đất lập quận mới, vì nằm xa trung tâm hơn. Cuối giai đoạn này đã có đề án đưa Củ Chi lên thành phố thuộc thành phố, nhưng cấp huyện được bỏ trước khi đề án thành hiện thực.
Địa đạo Củ Chi: di tích của một vùng đất chiến tranh
Hệ thống địa đạo được đào bằng tay trong lòng đất sét pha đá ong, bắt đầu từ thời kháng chiến chống Pháp và mở rộng mạnh trong kháng chiến chống Mỹ. Đường hầm nhiều tầng, nối với hầm chứa, bếp, giếng, lỗ thông hơi ngụy trang, kéo dài qua nhiều xã. Đây là nơi trú ẩn và chiến đấu của dân quân, du kích và người dân trong những năm bom đạn dày đặc nhất.
Hai khu được bảo tồn và mở cho khách tham quan là Bến Dược ở phía bắc, gần sông Sài Gòn, gắn với đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược, và Bến Đình trên đất xã Nhuận Đức cũ. Khách có thể bò thử một đoạn hầm đã được nới rộng, xem bếp Hoàng Cầm, các loại bẫy, mô hình hầm chỉ huy.
Người đi nên chuẩn bị giày thể thao, quần áo dễ vận động, nước uống, thuốc chống muỗi. Ai sợ chỗ hẹp, có bệnh tim, phổi, khớp gối nên chỉ xem các đoạn trên mặt đất. Nên đi buổi sáng, tránh nắng gắt buổi trưa, và đọc kỹ chỉ dẫn an toàn tại chỗ.
Bò sữa, rau, cây trái: nông nghiệp ven đô của Củ Chi cũ
Bò sữa. Củ Chi là một trong những vùng nuôi bò sữa lớn nhất của thành phố cũ. Nhiều hộ nuôi vài con tới vài chục con, bán sữa cho các trạm thu mua. Đồng cỏ trồng xen với vườn, ruộng.
Bò tơ Củ Chi. Món thịt bò tơ hấp, nướng, cuốn bánh tráng là đặc sản quen thuộc của khách ghé Củ Chi, dọc các tuyến tỉnh lộ có nhiều quán chuyên món này.
Rau sạch và hoa lan. Nhiều xã cũ có nhà màng trồng rau, hoa lan, cây kiểng, cung cấp cho các chợ và siêu thị trong thành phố. Đây là hướng mà thành phố khuyến khích để thay cho lúa năng suất thấp.
Cao su và cây ăn trái. Phía bắc huyện cũ còn những rừng cao su, vườn mít, bưởi, chôm chôm trên đất đỏ, đất xám cao ráo.
Sông Sài Gòn. Ranh phía đông của huyện, bên kia sông là Bình Dương cũ. Ven sông có nhiều bãi bồi, vườn cây và các bến đò ngang.
Bảy xã mới trên đất Củ Chi cũ
Bảng gom theo hướng chính; ranh giới thực tế cần tra theo ấp và số nhà.
| Xã mới | Vị trí | Ghi chú |
|---|---|---|
| Củ Chi | Trung tâm, quanh thị trấn cũ | Mang tên huyện, có khu hành chính cũ |
| Tân An Hội | Phía tây trung tâm | Tên xã cũ, gần quốc lộ 22 |
| Thái Mỹ | Phía tây, giáp Long An cũ | Vùng ruộng lúa, kênh mương |
| An Nhơn Tây | Phía bắc | Gần khu di tích Bến Dược |
| Nhuận Đức | Phía bắc, trung tâm | Có khu địa đạo Bến Đình |
| Phú Hòa Đông | Phía đông, ven sông Sài Gòn | Vùng vườn, bãi bồi ven sông |
| Bình Mỹ | Phía nam, giáp Hóc Môn cũ | Đô thị hóa nhanh |
Bảng chỉ mang tính định hướng theo vị trí. Một xã cũ có thể được chia cho hai xã mới; khi khai giấy tờ, hãy tra theo tên ấp và số nhà.
Hai mươi xã cũ của Củ Chi mang những cái tên quen với nhiều thế hệ như Phú Mỹ Hưng, An Phú, Trung Lập Thượng, Trung Lập Hạ, Phước Thạnh, Phước Hiệp, Tân Thạnh Đông, Tân Thông Hội, Hòa Phú, Trung An. Từ tháng 7/2025 phần lớn các tên ấy không còn là tên xã, nhưng vẫn ở lại trong tên ấp, tên chợ, tên trường và trong lời người địa phương. Người khai lý lịch có thể ghi xã mới, kèm tên xã cũ trong ngoặc cho dễ đối chiếu.
Củ Chi cũ hôm nay: quốc lộ 22, khu công nghiệp và nhà vườn
Quốc lộ 22, còn gọi là đường Xuyên Á, chạy xuyên Củ Chi từ Hóc Môn lên Trảng Bàng của Tây Ninh. Hai bên đường là chợ, cửa hàng, xưởng, khu công nghiệp Tây Bắc Củ Chi, và các khu dân cư mới. Đây là trục đông đúc, nhiều xe tải, xe container, người đi xe máy nên cẩn thận, nhất là buổi tối.
Rời quốc lộ đi sâu vào trong, cảnh sắc đổi hẳn: đường làng đất đỏ, hàng cây cao, nhà vườn rộng, chuồng bò, ruộng rau. Nhiều người thành phố mua đất làm nhà vườn cuối tuần ở Củ Chi, nên giá đất tăng nhanh ở một số khu.
Người định mua đất ở đây nên kiểm tra kỹ loại đất, quy hoạch, lối đi, và tuyệt đối không mua đất nông nghiệp với lời hứa sẽ chuyển thành đất ở. Việc chuyển mục đích phải theo quy hoạch và do cơ quan có thẩm quyền quyết định, không phải người bán.
Giấy tờ cũ của người Củ Chi: Gia Định, Hậu Nghĩa, Củ Chi
Một gia đình Củ Chi có thể giữ giấy tờ ghi theo ba, bốn lớp địa chỉ. Giấy khai sinh của ông bà có thể ghi làng, tổng của tỉnh Gia Định thời Pháp. Giấy tờ của cha mẹ từ 1963 tới 1975 có thể ghi quận Củ Chi, tỉnh Hậu Nghĩa. Từ 1976 tới giữa năm 2025 là xã của huyện Củ Chi, và từ tháng 7/2025 là một trong bảy xã mới.
Khi làm thủ tục thừa kế đất đai, tra cứu gốc gác, nên ghi lại tên ấp, tên xã cũ và tên tỉnh cũ của từng giấy tờ. Nhiều giấy cũ đã mục, chữ mờ, nên chụp hoặc quét giữ bản số trước khi mang đi công chứng, nộp hồ sơ.
Với gia đình có người tham gia kháng chiến, hồ sơ chính sách cũng thường ghi địa danh theo các lớp này. Khi cần xác nhận lại, liên hệ cơ quan lao động, thương binh và xã hội ở cấp có thẩm quyền để được hướng dẫn.
Ăn gì ở Củ Chi cũ: bò tơ, khoai mì và trái cây vườn
Ngoài bò tơ, Củ Chi cũ còn những món gắn với ký ức chiến tranh và đời sống nông thôn. Khoai mì luộc chấm muối mè, món mà khách tham quan địa đạo thường được mời nếm thử, gợi lại bữa ăn của người dân, du kích thời thiếu thốn. Ở các chợ xã có bánh tráng, bánh ú, bánh tét, rau rừng, măng, những món của vùng đất đỏ.
Dọc tỉnh lộ 15, tỉnh lộ 8 và quốc lộ 22 có nhiều quán bò tơ, gà vườn, lẩu cá. Các vườn trái cây mùa chôm chôm, mít, bưởi cho khách vào ăn tại vườn hoặc mua mang về.
Người đi ăn nên hỏi giá trước, nhất là món tính theo ký thịt. Mùa trái cây, giá thay đổi theo đầu mùa, giữa mùa; vào vườn hỏi rõ ăn tại chỗ tính thế nào, mang về tính thế nào để tránh hiểu nhầm.
Đi Củ Chi cũ: đường nào, giờ nào và nên đi mấy ngày
Từ trung tâm thành phố đi Củ Chi cũ theo quốc lộ 22 qua ngã tư An Sương, Hóc Môn cũ, rồi rẽ vào các tỉnh lộ dẫn tới địa đạo. Xe buýt có tuyến từ trạm Bến Thành, bến xe An Sương lên thị trấn Củ Chi cũ, từ đó đi tiếp tới Bến Dược bằng tuyến khác hoặc xe ôm. Một số người chọn đi thuyền trên sông Sài Gòn theo tour, ngắm hai bờ vườn tược.
Đi một ngày là đủ cho một khu địa đạo cộng bữa trưa và một vườn trái cây. Muốn xem cả Bến Dược, Bến Đình và các di tích khác thì nên tính hai ngày hoặc xuất phát thật sớm. Tránh giờ cao điểm qua ngã tư An Sương vào sáng sớm và chiều tối các ngày thường.
Củ Chi cũ rộng, nhiều đường làng ít biển chỉ dẫn. Nên tải bản đồ ngoại tuyến, sạc đầy điện thoại, mang theo nước uống, và không đi đường đất qua vùng vắng khi trời đã tối.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Củ Chi cũ nay thuộc những xã nào?
Từ 1/7/2025, đất Củ Chi cũ thuộc bảy xã của TP Hồ Chí Minh là Củ Chi, Tân An Hội, Thái Mỹ, An Nhơn Tây, Nhuận Đức, Phú Hòa Đông và Bình Mỹ. Ranh cụ thể cần tra theo ấp và số nhà.
Củ Chi trước năm 1975 thuộc tỉnh nào?
Từ năm 1963 tới năm 1975, quận Củ Chi thuộc tỉnh Hậu Nghĩa. Trước đó Củ Chi thuộc tỉnh Gia Định. Sau năm 1976, Củ Chi là huyện của TP Hồ Chí Minh.
Địa đạo Củ Chi có mấy khu tham quan?
Có hai khu chính được bảo tồn và mở cửa là Bến Dược và Bến Đình. Hai khu cách nhau một quãng, nên người đi nên chọn trước khu nào hoặc dành đủ thời gian nếu muốn đi cả hai.
Người có bệnh tim, sợ chỗ hẹp có xuống địa đạo được không?
Không nên xuống hầm. Các đoạn hầm hẹp, tối, nóng và thiếu khí. Có thể xem các mô hình, hầm trên mặt đất và nghe thuyết minh, vẫn hiểu được phần lớn câu chuyện của di tích.
Củ Chi có bị cắt đất lập quận như Hóc Môn, Nhà Bè không?
Không. Từ năm 1976 tới năm 2025, ranh huyện Củ Chi khá ổn định, không bị tách đất lập quận mới như Hóc Môn với Quận 12 hay Nhà Bè với Quận 7.