Huyện Cô Tô là huyện đảo ngoài khơi tỉnh Quảng Ninh, lập năm 1994, ngay trước 1/7/2025 gồm thị trấn Cô Tô và hai xã Đồng Tiến, Thanh Lân. Từ 1/7/2025, khi cả nước bỏ cấp huyện, toàn bộ huyện Cô Tô chuyển thành đặc khu Cô Tô, trực thuộc tỉnh Quảng Ninh.
Cô Tô là một quần đảo nhỏ nằm xa bờ hơn Vân Đồn, nước biển trong, nhiều bãi cát trắng, những mỏm đá và rừng phi lao. Với người trong nước, Cô Tô gắn với bài bút ký của nhà văn Nguyễn Tuân, với chuyến thăm của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1961, và gần đây là những chuyến đi biển mùa hè. Với người trên đảo, đó là nghề cá, con nước, mùa gió và những chuyến tàu vào bờ.
Quần đảo Cô Tô: vị trí và các đảo chính
Cô Tô nằm ở phía đông bắc vịnh Bắc Bộ, ngoài khơi vùng biển Vân Đồn, Cẩm Phả. Quần đảo gồm nhiều đảo lớn nhỏ, trong đó đảo Cô Tô lớn là nơi đông dân nhất, có thị trấn, cảng, bệnh viện, trường học. Bên cạnh là đảo Cô Tô con, nhỏ hơn, phần lớn là rừng và bãi biển.
Đảo Thanh Lân nằm cạnh đảo Cô Tô lớn, tách ra bằng một eo biển. Thanh Lân có làng, ruộng, rừng, bãi biển, nhịp sống còn chậm hơn đảo chính. Xa hơn về phía bắc là đảo Trần, một hòn đảo tiền tiêu, có lực lượng đóng giữ, ít khách lui tới.
Biển quanh Cô Tô có nhiều rạn đá, rạn san hô và bãi cá. Đây là ngư trường của ngư dân Quảng Ninh và các tỉnh khác. Mùa gió đông bắc, biển động mạnh; mùa hè có bão. Chỉ vào những tháng biển êm, tàu khách mới chạy đều đặn.
Với vị trí ấy, Cô Tô có ý nghĩa quan trọng về quốc phòng và chủ quyền biển. Trên đảo có đồn biên phòng, các trạm quan sát, hải đăng. Người đến đảo nên chấp hành quy định ở các khu vực quân sự, không chụp ảnh nơi cấm.
Từ đảo thuộc Cẩm Phả đến huyện Cô Tô và đặc khu
Trước năm 1994, các đảo Cô Tô thuộc huyện đảo khi ấy mang tên Cẩm Phả, cùng với các đảo Vân Đồn ngày nay. Năm 1994, Chính phủ quyết định tách phần đảo Cô Tô để lập huyện Cô Tô, đồng thời đổi tên phần còn lại thành huyện Vân Đồn.
Từ đó đến tháng 6/2025, huyện Cô Tô có ba đơn vị cấp xã: thị trấn Cô Tô trên đảo lớn, xã Đồng Tiến ở phía bắc đảo lớn và xã Thanh Lân trên đảo Thanh Lân. Đây là một trong những huyện có ít đơn vị hành chính nhất cả nước.
Từ 1/7/2025, cùng với việc bỏ cấp huyện, theo các nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, các huyện đảo được chuyển thành đặc khu, trong đó có Cô Tô. Đặc khu Cô Tô là đơn vị hành chính cấp cơ sở, ngang cấp xã, phường, nhưng có tổ chức phù hợp với đặc thù hải đảo, trực thuộc thẳng tỉnh Quảng Ninh.
Với người dân, ranh giới đặc khu trùng với ranh giới huyện cũ, nên không có chuyện chia đảo về nơi khác. Thay đổi lớn nhất là cách ghi địa chỉ: bỏ tầng thị trấn, xã, huyện, ghi theo đặc khu Cô Tô và thôn, khu.
Chuyến thăm năm 1961 và trang văn của Nguyễn Tuân
Ngày 9/5/1961, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra thăm đảo Cô Tô, gặp gỡ ngư dân, bộ đội, cán bộ. Để ghi nhớ sự kiện ấy, trên đảo có khu tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt trên đồi, nhìn ra biển. Đây là điểm mà hầu hết khách đến Cô Tô đều ghé.
Nhà văn Nguyễn Tuân có bài bút ký "Cô Tô", tả cảnh mặt trời mọc trên biển, đời sống ngư dân và vẻ đẹp của đảo sau trận bão. Một đoạn trích được đưa vào sách giáo khoa, nên nhiều thế hệ học sinh biết tên Cô Tô từ trang sách trước khi có dịp ra đảo.
Những câu văn ấy khiến nhiều người ra đảo để tìm lại cảnh mặt trời mọc, cái giếng nước ngọt và cảnh ngư dân chuẩn bị ra khơi. Cảnh đảo ngày nay đã khác nhiều, có nhà nghỉ, đường bê tông, điện lưới, nhưng bình minh trên biển vẫn là thứ đáng dậy sớm.
Người muốn tìm hiểu lịch sử đảo có thể ghé nhà truyền thống, khu tưởng niệm, hỏi chuyện các cụ cao tuổi trên đảo. Nhiều gia đình có ông bà từ đất liền ra đảo lập nghiệp từ những năm sau 1954.
Bãi Hồng Vàn, hải đăng và cảnh đảo
Bãi Hồng Vàn ở đảo Cô Tô lớn là bãi tắm dài, cát trắng, nước trong, sóng vừa. Bãi Vàn Chảy cũng nổi tiếng với rặng phi lao và khoảng cát rộng, thường được chọn để ngắm hoàng hôn. Bắc Vàn và các bãi nhỏ khác yên tĩnh hơn, ít người.
Ngọn hải đăng Cô Tô nằm trên đồi cao, nhìn bao quát đảo và biển. Đường lên hải đăng có bậc thang và lối đi bộ. Đứng trên đó có thể thấy các đảo lân cận, các bãi biển và tàu cá ra vào. Thời gian thăm hải đăng có thể theo quy định của đơn vị quản lý.
Đảo có những con đường bê tông chạy vòng, đi xe đạp, xe máy hoặc xe điện là cách hay để khám phá. Dọc đường có rừng, đồi cỏ, bãi đá, những mỏm đá nhô ra biển. Con đường ven biển phía đông hay được gọi vui là "con đường tình yêu" vì cảnh đẹp.
Ở Thanh Lân có những bãi biển hoang sơ hơn, làng xóm yên bình, ít dịch vụ. Muốn sang Thanh Lân thường đi tàu nhỏ từ đảo lớn hoặc đi tàu từ đất liền theo tuyến riêng. Nên hỏi lịch tàu trước, vì tàu không chạy dày như tuyến chính.
Nghề biển, hải sản và đời sống trên đảo
Người Cô Tô sống chủ yếu bằng nghề biển: đánh bắt cá, mực, tôm, ốc, nuôi hải sản trong lồng bè. Mùa mực, thuyền ra khơi đêm, về sáng, chợ hải sản ở cảng rộn ràng. Mực một nắng, cá khô, hải sản tươi là những thứ khách hay mua về.
Ngoài nghề biển, người dân còn trồng lúa, rau, chăn nuôi trên những khoảnh đất bằng giữa đảo, làm dịch vụ du lịch vào mùa hè. Nhiều nhà mở nhà nghỉ, quán ăn, cho thuê xe máy, xe đạp.
Đảo có điện lưới quốc gia, có nước ngọt từ hồ chứa và giếng, có cơ sở y tế và trường học các cấp phổ thông. Tuy vậy, hàng hoá phải chở từ đất liền ra, nên giá một số mặt hàng cao hơn. Khi biển động, tàu không chạy, đảo có thể bị cô lập vài ngày.
Người ra đảo làm việc dài ngày như giáo viên, y bác sĩ, cán bộ, quân nhân thường quen với cảnh xa nhà, chờ tàu. Đảo có nhịp sống yên tĩnh, ít xe cộ, đêm tối sao rất sáng, nhưng thiếu nhiều tiện ích của đô thị.
Đi Cô Tô: tàu, mùa và những điều cần nhớ
Tàu khách ra Cô Tô xuất phát chủ yếu từ cảng ở Vân Đồn, gồm tàu cao tốc và tàu gỗ chậm hơn. Mùa hè, tàu chạy nhiều chuyến trong ngày; mùa đông hoặc khi có gió lớn, số chuyến giảm hoặc tạm ngừng. Nên đặt vé trước vào dịp lễ, cuối tuần.
Thời điểm đẹp nhất để đi Cô Tô thường là từ khoảng tháng tư đến tháng tám, khi biển êm, trời nắng. Tuy vậy, mùa hè cũng là mùa bão, nên theo dõi dự báo thời tiết và thông báo của cảng trước ngày đi, chuẩn bị phương án nếu tàu hoãn chuyến.
Người say sóng nên uống thuốc chống say trước khi lên tàu, ngồi giữa tàu, nhìn xa ra biển. Mang theo áo khoác mỏng, kem chống nắng, mũ, thuốc thông thường. Trên đảo có cửa hàng, nhưng đồ dùng chuyên biệt nên mang từ đất liền.
Giữ sạch bãi biển, không bẻ san hô, không mua sinh vật biển quý hiếm. Bơi ở bãi có người cứu hộ, không bơi xa bờ, không tắm biển khi say rượu hoặc khi có cảnh báo sóng lớn.
Ghi địa chỉ đặc khu Cô Tô và giấy tờ của người trên đảo
Trước tháng 7/2025, địa chỉ ở Cô Tô có bốn tầng: thôn hoặc khu, thị trấn Cô Tô hoặc xã Đồng Tiến, Thanh Lân, huyện Cô Tô, tỉnh Quảng Ninh. Nay chỉ còn ba tầng: thôn hoặc khu, đặc khu Cô Tô, tỉnh Quảng Ninh. Cách ghi này gọn hơn, nhưng nên giữ tên xã cũ trong ngoặc khi cần đối chiếu.
Ví dụ có thể ghi: "thôn X, đặc khu Cô Tô, tỉnh Quảng Ninh (trước là xã Thanh Lân, huyện Cô Tô)". Với hàng hoá gửi từ đất liền ra, ghi rõ tên đảo và tên thôn giúp người giao hàng, chủ tàu biết đúng chỗ cần đến, nhất là khi hàng phải chuyển tiếp sang Thanh Lân.
Căn cước, sổ đất, giấy phép kinh doanh nhà nghỉ, giấy chứng nhận tàu cá cấp theo địa chỉ cũ vẫn có giá trị. Khi đến kỳ đổi, gia hạn hoặc làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo đặc khu. Chủ tàu cá nên hỏi rõ những giấy tờ nào cần cập nhật để ra khơi không bị vướng.
Người Cô Tô đi học, đi làm ở đất liền thường gặp cảnh phải giải thích quê mình ở đâu. Từ nay chỉ cần nói "đặc khu Cô Tô, Quảng Ninh" là đủ, vì tên đặc khu trùng với tên đảo mà ai cũng biết. Đây có lẽ là thay đổi dễ chịu nhất của đợt sắp xếp với người trên đảo.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Cô Tô nay là gì?
Từ 1/7/2025, toàn bộ huyện Cô Tô cũ chuyển thành đặc khu Cô Tô, trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Đặc khu là đơn vị hành chính cấp cơ sở ở vùng hải đảo, ngang cấp xã, phường, có ranh giới trùng huyện cũ.
Trước 7/2025 Cô Tô có những xã nào?
Huyện Cô Tô có ba đơn vị cấp xã: thị trấn Cô Tô trên đảo lớn, xã Đồng Tiến ở phía bắc đảo lớn và xã Thanh Lân trên đảo Thanh Lân. Đây là một trong những huyện có ít đơn vị hành chính nhất cả nước.
Huyện Cô Tô thành lập năm nào?
Huyện Cô Tô được thành lập năm 1994, tách từ huyện đảo khi ấy mang tên Cẩm Phả. Cùng đợt đó, phần còn lại của huyện đảo được đổi tên thành huyện Vân Đồn.
Đi Cô Tô bằng cách nào?
Tàu khách ra Cô Tô xuất phát chủ yếu từ cảng ở Vân Đồn, gồm tàu cao tốc và tàu gỗ. Số chuyến thay đổi theo mùa và thời tiết; khi có gió lớn hoặc bão, tàu tạm ngừng. Nên đặt vé trước và theo dõi thông báo của cảng.
Mùa nào nên đi Cô Tô?
Thường từ khoảng tháng tư đến tháng tám, khi biển êm và trời nắng. Đây cũng là mùa bão, nên theo dõi dự báo thời tiết. Mùa đông biển động, gió lạnh, tàu chạy ít, phù hợp với người muốn tìm sự yên tĩnh.