Huyện Chư Sê nằm ở phía nam thành phố Pleiku, nơi quốc lộ 14 gặp quốc lộ 25 đi Ayun Pa và Phú Yên. Huyện lỵ là thị trấn Chư Sê. Đây là vùng hồ tiêu nổi tiếng nhất Gia Lai cũ. Năm 2009 phần phía nam huyện được tách ra lập huyện Chư Pưh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Chư Sê cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Nói tới Chư Sê, người trong nghề nông sản nghĩ ngay tới tiêu: những năm giá cao, những năm tiêu chết, những đợt người đổ về mua đất trồng tiêu. Nhưng Chư Sê còn là ngã ba giao thông, là làng Jrai, là thác nước giữa vườn cây. Bài này nói về tên gọi, vị trí, cây tiêu, ngã ba Chư Sê, thác Phú Cường và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Tên Chư Sê và một huyện bị chia đôi
Như Chư Păh, Chư Prông, Chư Pưh, tên Chư Sê bắt đầu bằng chữ "chư" chỉ núi trong tiếng Jrai. Huyện có từ thời Gia Lai – Kon Tum, nằm trên phần đất phía nam Pleiku dọc quốc lộ 14.
Trong những năm 1990 và 2000, cây tiêu và cà phê làm dân số Chư Sê tăng nhanh. Người từ miền Trung, miền Bắc lên mua đất, lập vườn, mở cửa hàng. Huyện trở nên rộng và đông, việc quản lý khó khăn ở các xã xa.
Năm 2009, phần phía nam của Chư Sê được tách ra lập huyện Chư Pưh. Chư Sê còn lại phần phía bắc và trung tâm, gồm thị trấn Chư Sê và các xã quanh đó. Hai huyện từ đó là láng giềng trên cùng quốc lộ 14.
Vì lần chia tách này, nhiều người ở Chư Pưh vẫn có giấy tờ ghi Chư Sê. Ngược lại, khi nghe ai đó nói "tiêu Chư Sê", có khi họ nói về cả vùng tiêu của hai huyện cũ, không riêng địa giới Chư Sê sau 2009.
Ngã ba Chư Sê: nơi quốc lộ 25 rẽ xuống Phú Yên
Thị trấn Chư Sê nằm ở chỗ quốc lộ 25 tách ra khỏi quốc lộ 14 để đi về phía đông nam, qua Phú Thiện, Ayun Pa, Krông Pa rồi xuống Tuy Hòa. Ngã ba này làm Chư Sê thành điểm dừng của xe đi Phú Yên, Khánh Hòa từ Pleiku.
Hai bên ngã ba là cửa hàng, quán ăn, đại lý thu mua nông sản. Ban đêm, xe tải chở tiêu, cà phê, mía, gỗ chạy qua liên tục. Người địa phương quen gọi khu này là ngã ba Chư Sê, mốc chỉ đường dễ nhất trong huyện.
Đi theo quốc lộ 14 về phía bắc là Pleiku, về phía nam là Chư Pưh, Đắk Lắk. Đi theo quốc lộ 25 là xuống vùng trũng nóng của Phú Thiện, Ayun Pa. Đứng ở ngã ba này, chỉ cần đổi hướng là đổi cả khí hậu.
Giao thông ở ngã ba đông, có xe tải rẽ hướng, xe máy cắt ngang. Đi qua đây nên giảm tốc, chú ý đèn tín hiệu và các xe đang rẽ.
Hồ tiêu Chư Sê: từ thời giá cao tới những vườn chết
Hồ tiêu là thứ làm tên Chư Sê nổi lên khắp cả nước. Đất đỏ bazan, khí hậu có mùa khô rõ, cộng với kinh nghiệm của nông dân giúp tiêu ở đây cho chùm dài, hạt chắc. Thương lái từ nhiều nơi về đây thu mua, xuất khẩu.
Có giai đoạn giá tiêu lên rất cao, nhiều hộ mở rộng vườn, vay tiền mua đất trồng thêm. Rồi giá rớt mạnh, cùng lúc dịch bệnh ở rễ làm tiêu vàng lá, chết hàng loạt ở nhiều vườn. Báo chí từng nói nhiều về cảnh "tiêu chết" ở Chư Sê, với những hộ mất trắng vườn và mắc nợ.
Sau giai đoạn đó, nông dân thay đổi cách làm: giảm phân hóa học, chú trọng thoát nước mùa mưa, trồng xen cây khác, dùng trụ sống thay trụ bê tông, một số hộ chuyển sang sản xuất theo tiêu chuẩn để bán giá tốt hơn. Nhiều vườn chuyển hẳn sang sầu riêng, cà phê, cây ăn quả.
Mùa hái tiêu khoảng đầu năm, kéo dài vài tuần. Khi ấy sân phơi khắp các thôn đen kín tiêu, người làm thuê từ nơi khác về hái. Ai muốn mua tiêu làm quà nên hỏi hộ trồng hoặc cơ sở có uy tín, phơi khô kỹ, đựng bao kín.
Thác Phú Cường và cảnh núi lửa giữa vườn cây
Thác Phú Cường nằm trong địa bàn Chư Sê cũ, là thác nước đổ từ vách đá bazan xuống hồ phía dưới. Vách đá là dấu tích dòng dung nham núi lửa xưa, có những cột đá xếp lớp nhìn khá lạ mắt.
Thác đẹp nhất vào mùa mưa khi nước nhiều, nhưng lúc ấy đường xuống chân thác trơn và nước chảy mạnh. Mùa khô nước ít hơn, đi lại dễ hơn. Không bơi ở hồ dưới chân thác, vì nước sâu và có xoáy.
Quanh thác là vườn cây, rẫy của người dân, một số khu có làm dịch vụ đón khách. Trước khi đi nên hỏi tình trạng đường và giờ mở cửa, vì việc quản lý khu thác thay đổi qua các thời kỳ.
Ngoài thác, Chư Sê còn có những ngọn đồi, nón núi lửa nhỏ giữa vườn tiêu, cà phê. Đi trên quốc lộ 14 vào buổi sáng có sương sẽ thấy những đường cong mềm của đồi đất đỏ, khác hẳn cảnh đồng bằng.
Làng Jrai, chợ phiên và đời sống thị trấn
Người Jrai sống ở nhiều xã của Chư Sê, trong các làng có nhà sàn, nhà rông, bến nước. Lễ hội cồng chiêng, mừng lúa mới, bỏ mả vẫn được giữ, dù nhiều nghi thức đã giản lược.
Người Kinh tập trung ở thị trấn và dọc quốc lộ, phần lớn có gốc miền Trung và miền Bắc. Họ mở đại lý, cửa hàng, làm vườn tiêu, cà phê, thuê người Jrai làm công vào mùa thu hoạch.
Chợ Chư Sê là chợ lớn của vùng phía nam tỉnh cũ, đông nhất vào sáng sớm. Người Jrai mang măng, rau rừng, cá suối, gà ra bán; người Kinh bán hàng khô, vải vóc, vật tư. Ngày phiên, chợ đông và ồn ã như chợ quê miền xuôi.
Thị trấn có trường trung học phổ thông, trung tâm y tế, các cơ sở dạy nghề. Học sinh các xã đi học bằng xe đạp, xe máy; mùa mưa, nhiều em phải dậy sớm để kịp giờ vì đường lầy.
Bữa ăn ở thị trấn mang dấu người miền Trung: bún chả cá, mì Quảng, bánh xèo bên cạnh gà nướng, cơm lam, canh thụt của người Jrai. Ở các quán dọc quốc lộ, chén muối tiêu xanh giã với ớt là thứ không thể thiếu.
Chư Sê cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Chư Sê và các xã của huyện cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi thôn hoặc làng, xã hoặc thị trấn, huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai. Nay ghi thôn, làng, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới nên tra danh sách chính thức, nhất là với những xã cũ ở rìa huyện.
Người ở phía nam sinh trước 2009 ghi Chư Sê nhưng nay sống trên địa bàn Chư Pưh cũ; ngược lại người ở Chư Sê sau 2009 vẫn ghi Chư Sê. Khi làm giấy tờ, xem tên xã trên giấy gốc để biết thuộc vùng nào.
Thương lái, người giao hàng vẫn dùng mốc ngã ba Chư Sê để chỉ đường. Ghi kèm tên cũ sau tên xã mới sẽ giúp hàng hóa, thư từ đến nơi nhanh hơn.
Mua tiêu và đi thăm vườn: những điều nên biết
Người từ nơi khác đến Chư Sê thường muốn mua tiêu ngay tại vườn hoặc thăm một vườn tiêu. Cách dễ nhất là hỏi qua người quen, cơ sở thu mua hoặc hợp tác xã trong vùng, thay vì dừng xe hỏi bừa dọc đường.
Tiêu khô tốt có hạt chắc, đều, mùi thơm hăng, không ẩm mốc. Tiêu đỏ chín cây, tiêu sọ trắng là những loại được bán với giá khác nhau, tùy cách làm. Không có giá cố định; giá tiêu thay đổi theo thị trường từng ngày.
Khi vào vườn, xin phép chủ vườn, không tự hái, không giẫm lên gốc tiêu vì rễ tiêu nông, dễ tổn thương. Mùa mưa vườn lầy, mang giày phù hợp.
Những ai làm nghề, muốn tìm hiểu kỹ thuật trồng tiêu bền vững, có thể tìm các buổi tập huấn của khuyến nông hoặc các dự án hợp tác với doanh nghiệp xuất khẩu, thường tổ chức ở thị trấn hoặc ở các xã trồng tiêu lớn.
Chư Sê trong mạng lưới các huyện phía nam Pleiku
Nhìn trên địa giới trước 2025, Chư Sê nằm giữa vòng các huyện phía nam: Pleiku và Đăk Đoa ở phía bắc, Chư Prông ở phía tây, Chư Pưh ở phía nam, Phú Thiện ở phía đông. Vị trí này làm thị trấn Chư Sê thành nơi giao thương của cả vùng, không chỉ của riêng huyện.
Người Phú Thiện, Ayun Pa lên Pleiku thường dừng ở Chư Sê; người Chư Prông đi về phía đông cũng qua đây. Các đại lý nông sản lớn đặt kho ở Chư Sê để gom hàng từ nhiều huyện trước khi chở đi cảng hay đi các tỉnh.
Vì thế khi nói "vùng Chư Sê", người buôn bán nông sản thường hiểu rộng hơn địa giới huyện: đó là cả một vùng nguyên liệu tiêu, cà phê bao quanh ngã ba. Khi đọc báo về giá tiêu "ở Chư Sê", nên hiểu theo nghĩa rộng ấy.
Sau 7/2025, vai trò giao thương của Chư Sê không phụ thuộc vào địa giới hành chính; ngã ba vẫn ở đó, các kho hàng vẫn ở đó. Cái thay đổi là người dân làm giấy tờ ở ủy ban xã mới thay vì lên huyện.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Chư Sê cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Chư Sê cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Chư Sê và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Vì sao Chư Sê nổi tiếng với hồ tiêu?
Đất đỏ bazan, khí hậu có mùa khô rõ và kinh nghiệm canh tác giúp tiêu Chư Sê cho chùm dài, hạt chắc. Vùng này từng là nơi trồng tiêu tập trung lớn của Tây Nguyên, thương lái nhiều nơi về thu mua và xuất khẩu.
Ngã ba Chư Sê là gì?
Đó là chỗ quốc lộ 25 tách khỏi quốc lộ 14 ngay ở thị trấn Chư Sê, đi về phía đông nam qua Phú Thiện, Ayun Pa, Krông Pa xuống Phú Yên. Ngã ba là mốc chỉ đường quen thuộc của người đi lại trong vùng.
Chư Sê và Chư Pưh khác nhau thế nào?
Trước 2009 cả hai là một huyện Chư Sê. Năm 2009 phần phía nam được tách ra lập huyện Chư Pưh với huyện lỵ Nhơn Hòa. Từ 1/7/2025 cả hai huyện đều bị bỏ cấp huyện, các xã thuộc tỉnh Gia Lai mới.
Thác Phú Cường có tắm được không?
Không nên bơi ở hồ dưới chân thác vì nước sâu và có xoáy, nhất là mùa mưa. Đường xuống thác trơn khi ướt. Nên đi vào mùa khô, mang giày bám tốt và hỏi trước tình trạng đường, giờ mở cửa khu thác.
Mùa hái tiêu ở Chư Sê vào tháng mấy?
Thường vào khoảng đầu năm, trong mùa khô, kéo dài vài tuần tùy vườn và tùy năm. Khi đó các thôn phơi tiêu kín sân. Muốn thăm vườn đúng mùa, nên hỏi trước chủ vườn hoặc người quen trong vùng.