Huyện Chư Pưh nằm ở cực nam tỉnh Gia Lai cũ, trên quốc lộ 14, giáp tỉnh Đắk Lắk cũ. Đây là đơn vị cấp huyện được lập muộn nhất của Gia Lai trước 2025: năm 2009, tách từ phần phía nam huyện Chư Sê. Huyện lỵ là thị trấn Nhơn Hòa. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Chư Pưh cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Chư Pưh chỉ tồn tại với tư cách một huyện khoảng mười sáu năm, ngắn hơn nhiều so với các huyện lân cận. Vì thế người trong vùng có ba lớp giấy tờ: ghi Chư Sê, ghi Chư Pưh, và nay ghi tên xã mới. Bài này nói về chuyện lập huyện, vị trí cửa ngõ phía nam, vườn tiêu, cà phê, làng Jrai, thị trấn Nhơn Hòa và cách ghi địa chỉ hôm nay.
Năm 2009: tách huyện Chư Sê làm hai
Trước năm 2009, vùng đất Chư Pưh là phần phía nam của huyện Chư Sê, một huyện rộng, đông dân nhờ hồ tiêu và cà phê. Khoảng cách từ các xã phía nam lên huyện lỵ Chư Sê khá xa, việc quản lý gặp nhiều khó khăn khi dân cư tăng nhanh.
Năm 2009, Chính phủ quyết định chia huyện Chư Sê, lập huyện mới Chư Pưh trên phần phía nam. Huyện mới lấy tên theo một ngọn núi trong vùng, theo cách đặt tên quen thuộc của Gia Lai: chữ "chư" chỉ núi trong tiếng Jrai.
Huyện lỵ đặt ở thị trấn Nhơn Hòa, vốn là một khu dân cư trên quốc lộ 14 đã có từ trước. Sau khi lập huyện, ở đây mới dần có trụ sở ủy ban, trường trung học phổ thông, trung tâm y tế huyện, kho bạc và các phòng ban.
Mười sáu năm là quãng thời gian ngắn để một huyện mới định hình. Nhiều công trình mới chỉ xong trong thập niên 2010; người dân quen dần với việc lên Nhơn Hòa làm giấy tờ thay vì lên Chư Sê như trước.
Vì vậy, khi xem hồ sơ của người Chư Pưh sinh trước 2009, đừng ngạc nhiên nếu nơi sinh ghi huyện Chư Sê. Đây là cùng một vùng đất, chỉ là tên đơn vị cấp huyện đã đổi.
Cửa ngõ phía nam trên quốc lộ 14
Chư Pưh giáp Chư Sê ở phía bắc, Chư Prông ở phía tây, vùng Phú Thiện ở phía đông, và tỉnh Đắk Lắk cũ ở phía nam. Quốc lộ 14 chạy dọc huyện theo hướng bắc nam, là đường đi từ Pleiku xuống Buôn Ma Thuột.
Với người lái xe, Chư Pưh là đoạn đường cuối cùng của Gia Lai cũ trước khi sang đất Đắk Lắk. Ở phía nam huyện, đường bắt đầu xuống thấp dần, khí hậu ấm hơn, cảnh đồi tiêu dần chuyển sang rừng và đồi thấp.
Địa hình Chư Pưh phần lớn là đồi lượn sóng, đất đỏ bazan ở phía bắc và trung tâm, chuyển sang đất xám ở rìa đông và nam. Có những ngọn núi nhỏ rải rác, trong đó ngọn núi mang tên huyện.
Vị trí trên quốc lộ giúp nông sản của huyện dễ đi các nơi, nhưng cũng làm đoạn đường qua thị trấn Nhơn Hòa thường đông xe tải, xe khách. Người dân hai bên đường quen với tiếng xe chạy suốt đêm.
Thị trấn Nhơn Hòa: phố nhỏ hai bên quốc lộ
Nhơn Hòa là thị trấn kéo dài dọc quốc lộ 14, nhà cửa, cửa hàng, đại lý vật tư nông nghiệp nằm hai bên. Chữ "Nhơn" trong tên gợi tới cách đặt tên làng quen thuộc của người gốc Bình Định; nhiều gia đình ở đây đúng là có gốc từ miền Trung lên, nhưng nguồn gốc cụ thể của tên thị trấn mỗi người kể một khác.
Chợ Nhơn Hòa là nơi người các xã mang tiêu, cà phê, rau, trái cây ra bán và mua phân bón, đồ dùng. Mùa thu hoạch tiêu, các đại lý thu mua dọc đường bày những bao tiêu đầy trước cửa, mùi tiêu khô thoảng khắp phố.
Thị trấn có trường học các cấp, trung tâm y tế huyện. Những ca bệnh nặng vẫn phải lên Pleiku hoặc xuống Buôn Ma Thuột, tùy nơi nào gần và thuận đường hơn với từng xã.
Từ Nhơn Hòa có đường tỏa đi các xã phía đông và phía tây. Một số đường đã được nhựa hóa, bê tông hóa; đường vào làng xa vẫn còn nhiều đoạn đất, mùa mưa lầy lội.
Vườn tiêu, cà phê và những năm giá lên xuống
Hồ tiêu là cây trồng gắn với Chư Pưh từ khi còn thuộc Chư Sê. Những vườn tiêu trụ cao, xanh ngắt trên nền đất đỏ là cảnh thường thấy hai bên đường. Mùa hái tiêu khoảng đầu năm, khi các chùm quả ngả vàng đỏ.
Cà phê trồng nhiều ở các xã phía bắc và tây. Cao su có ở phía tây và nam, một phần do các công ty, nông trường quản lý. Ngoài ra là sắn, ngô, đậu, và những năm gần đây có thêm sầu riêng, bơ, chanh dây.
Nông dân Chư Pưh từng trải qua những năm giá tiêu rất cao rồi rớt mạnh, kèm theo dịch bệnh làm tiêu chết hàng loạt ở nhiều vườn. Không ít hộ phải chặt bỏ tiêu, chuyển sang cây khác, có hộ vay nợ để trồng lại.
Bài học được người trong vùng nhắc là không trồng một cây duy nhất, chăm đất, thoát nước tốt cho vườn tiêu trong mùa mưa. Các buổi tập huấn của khuyến nông, của doanh nghiệp thu mua thường xoay quanh những chuyện này.
Làng Jrai giữa vườn cây công nghiệp
Người Jrai là cư dân lâu đời của vùng này, sống trong các làng có nhà sàn, nhà rông, bến nước, nhà mồ. Nhiều làng nằm sát vườn tiêu, cà phê của người Kinh, hai cộng đồng làm ăn gần nhau.
Một phần đất rẫy của các làng Jrai đã được chuyển sang trồng cây công nghiệp, do chính người trong làng trồng hoặc bán, cho thuê. Việc này làm thay đổi cách sống: ít lúa rẫy hơn, nhiều cây lâu năm hơn, và nhu cầu tiền mặt tăng lên.
Lễ hội của người Jrai như mừng lúa mới, bỏ mả vẫn được tổ chức ở nhiều làng, có cồng chiêng, múa xoang. Địa phương có các đội cồng chiêng tham gia lễ hội của tỉnh.
Khi đến làng, nên hỏi trước già làng hoặc trưởng thôn, không vào nhà rông, nhà mồ khi chưa được mời, không chụp ảnh lễ cúng nếu chưa được phép.
Đi lại giữa Pleiku, Chư Pưh và Buôn Ma Thuột
Từ Pleiku đi Nhơn Hòa theo quốc lộ 14 qua Chư Sê, đường thẳng, không qua đèo lớn. Từ Nhơn Hòa đi tiếp về phía nam là sang Đắk Lắk cũ, rồi tới Buôn Ma Thuột.
Xe khách tuyến Pleiku – Buôn Ma Thuột, Pleiku – Thành phố Hồ Chí Minh đều qua Nhơn Hòa và đón trả khách dọc đường. Giờ xe, giá vé thay đổi, nên hỏi nhà xe trước.
Quốc lộ 14 đoạn qua Chư Pưh có nhiều xe tải nặng, một số đoạn đông dân cư. Đi xe máy nên giữ làn bên phải, chú ý xe tải vượt, nhất là ban đêm.
Mùa khô có bụi đỏ, mùa mưa đường trơn ở những đoạn ven vườn. Ai đi xa nên tính thời gian nghỉ ở Chư Sê hoặc Nhơn Hòa thay vì chạy liên tục.
Từ Nhơn Hòa cũng có đường liên xã sang phía Phú Thiện ở phía đông và sang Chư Prông ở phía tây. Những tuyến này ít xe hơn quốc lộ nhưng nhiều đoạn hẹp, qua vườn và làng; đi ban ngày, hỏi đường người địa phương là cách an toàn nhất.
Chư Pưh cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Nhơn Hòa và các xã của Chư Pưh cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi thôn hoặc làng, xã hoặc thị trấn, huyện Chư Pưh, tỉnh Gia Lai. Nay ghi thôn, làng, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới nên tra trên danh sách chính thức.
Với người Chư Pưh, có thể gặp ba cách ghi: huyện Chư Sê trước 2009, huyện Chư Pưh từ 2009 tới tháng 6/2025, rồi xã mới từ 7/2025. Ghi kèm tên cũ trong ngoặc giúp cán bộ và người giao hàng hiểu nhanh.
Đoạn ranh giới phía nam với Đắk Lắk không đổi khi sáp nhập; chỉ tên tỉnh hai bên thay đổi phạm vi: phía bắc là Gia Lai mới, phía nam là Đắk Lắk mới.
Một huyện mới phải tự dựng mọi thứ từ đầu
Khác với những huyện có lịch sử dài, Chư Pưh bước vào năm 2009 gần như với hai bàn tay trắng về hạ tầng hành chính. Trụ sở ủy ban, các phòng ban, công an, kho bạc, trung tâm y tế, trường trung học phổ thông đều phải xây mới hoặc mượn tạm cơ sở cũ trong vài năm đầu.
Cán bộ của huyện mới phần lớn được điều từ Chư Sê sang, quen địa bàn nhưng phải làm việc trong điều kiện chật chội. Người dân các xã phía nam được lợi rõ nhất: đường lên huyện ngắn hơn, việc giấy tờ nhanh hơn, các dự án đường, trường, trạm y tế được chú ý hơn.
Trong mười sáu năm, thị trấn Nhơn Hòa thay đổi khá nhiều: thêm khu dân cư, thêm đường nội thị, chợ được làm lại, quảng trường nhỏ trước trụ sở huyện. Nhưng so với Chư Sê, nơi đây vẫn là một thị trấn nhỏ, sống nhờ quốc lộ và nông sản.
Khi cấp huyện bị bỏ năm 2025, nhiều công trình hành chính của Chư Pưh vừa mới ổn định đã phải chuyển công năng. Người trong vùng thường nhắc chuyện này như một ví dụ về tốc độ thay đổi địa giới hành chính trong hai thập niên gần đây.
Với người nghiên cứu địa danh, Chư Pưh là trường hợp điển hình của một đơn vị hành chính sinh ra và mất đi trong cùng một thế hệ: những đứa trẻ sinh năm 2009 ở đây có giấy khai sinh ghi huyện Chư Pưh, và khi tròn mười sáu tuổi thì huyện ấy đã thành tên cũ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Chư Pưh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Chư Pưh cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Nhơn Hòa và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện Chư Pưh được lập năm nào?
Huyện Chư Pưh được lập năm 2009, tách từ phần phía nam huyện Chư Sê. Đây là đơn vị cấp huyện được lập muộn nhất của Gia Lai trước khi bỏ cấp huyện năm 2025, tồn tại khoảng mười sáu năm.
Huyện lỵ Chư Pưh ở đâu?
Huyện lỵ Chư Pưh là thị trấn Nhơn Hòa, nằm trên quốc lộ 14 giữa Chư Sê và ranh giới Đắk Lắk. Thị trấn có chợ, trường học, trung tâm y tế và các cơ quan của huyện cũ.
Người Chư Pưh sinh trước 2009 ghi nơi sinh là gì?
Thường ghi huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai, vì khi đó vùng này còn thuộc Chư Sê. Người sinh trước 1991 có thể ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Đây là thay đổi địa giới, không phải sai sót trên giấy tờ.
Chư Pưh giáp tỉnh nào?
Trước 2025, Chư Pưh giáp tỉnh Đắk Lắk ở phía nam; trong tỉnh Gia Lai thì giáp Chư Sê, Chư Prông và vùng Phú Thiện. Từ 1/7/2025, phía nam vẫn là tỉnh Đắk Lắk, nay là Đắk Lắk mới sau khi hợp với Phú Yên.
Từ Pleiku đi Nhơn Hòa mất bao lâu?
Thời gian phụ thuộc phương tiện, mật độ xe và thời tiết. Quốc lộ 14 từ Pleiku qua Chư Sê xuống Nhơn Hòa là đường thẳng, không có đèo lớn, nhưng nhiều xe tải. Nên hỏi nhà xe hoặc dùng ứng dụng bản đồ để ước tính trước.