Huyện Chư Păh nằm ngay phía bắc thành phố Pleiku, trải dọc quốc lộ 14 lên tới ranh giới tỉnh Kon Tum, có hai thị trấn Phú Hòa và Ia Ly. Phía bắc huyện là sông Sê San với thủy điện Ia Ly; giữa huyện là đất đỏ bazan với chè, cà phê và những ngọn núi lửa đã tắt. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Chư Păh cũ thuộc các xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Ai đi xe từ Pleiku lên Kon Tum đều băng qua Chư Păh mà ít khi để ý: một dải đồi cà phê, chè, rừng thông, rồi con đèo nhỏ xuống phía sông. Nhưng huyện có nhiều thứ để nói hơn thế. Bài này đi qua tên gọi, vị trí, thủy điện Ia Ly, đồi chè, núi lửa Chư Đăng Ya, người Jrai, và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Tên Chư Păh và hai thị trấn
Trong tiếng Jrai và nhiều tiếng Tây Nguyên, "chư" chỉ núi, nên nhiều huyện Gia Lai cũ mang tên bắt đầu bằng Chư: Chư Păh, Chư Prông, Chư Sê, Chư Pưh. Tên huyện thường lấy từ tên một ngọn núi trong vùng; với Chư Păh, cách giải nghĩa phần sau mỗi tài liệu nói một kiểu, nên ở đây chỉ dừng ở chỗ chắc: đó là tên một ngọn núi.
Chư Păh là huyện có từ những năm đầu sau 1975 của tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Khác nhiều huyện khác, Chư Păh có tới hai thị trấn: Phú Hòa là huyện lỵ trên quốc lộ 14, và Ia Ly ở phía bắc, hình thành cùng công trình thủy điện.
Một số xã phía nam huyện nằm sát Pleiku, nên đời sống gần như ngoại ô thành phố. Các xã phía bắc và tây bắc giáp sông Sê San và tỉnh Kon Tum thì vẫn là làng Jrai, rẫy cà phê, rừng trồng.
Khi đọc giấy tờ cũ, gặp tên Chư Păh là biết thuộc vùng phía bắc Pleiku. Ranh giới huyện có điều chỉnh nhỏ qua các thời kỳ, chủ yếu ở phần giáp thành phố và giáp Ia Grai, nhưng tên huyện giữ nguyên tới năm 2025.
Thủy điện Ia Ly trên sông Sê San
Sông Sê San chảy từ Kon Tum sang Campuchia, làm thành một đoạn ranh giới tự nhiên giữa Gia Lai và Kon Tum. Trên đoạn này, nhà máy thủy điện Ia Ly được xây dựng trong thập niên 1990, là một trong những công trình thủy điện lớn đầu tiên ở Tây Nguyên.
Đập và nhà máy nằm giữa địa bàn Chư Păh của Gia Lai và Sa Thầy của Kon Tum. Để xây công trình, nhiều hộ dân trong vùng lòng hồ phải di dời; thị trấn Ia Ly hình thành từ khu dân cư công nhân, kỹ sư và người tái định cư.
Hồ Ia Ly rộng, mặt nước xanh giữa đồi núi, thu hút người đến câu cá, chụp ảnh. Tuy vậy đây là công trình quan trọng, có khu vực cấm, nên chỉ đi ở những nơi được phép, không tự ý vào khu đập, khu nhà máy.
Sau Ia Ly, nhiều bậc thủy điện khác được làm trên sông Sê San ở phía hạ lưu. Thay đổi dòng chảy đã ảnh hưởng tới đời sống những làng ven sông, cả bên này lẫn bên kia biên giới, và là chủ đề được bàn trong nhiều nghiên cứu về sông Mê Kông.
Đồi chè, đồi thông và cà phê đất đỏ
Phía nam huyện, giáp Biển Hồ của Pleiku, là vùng chè trồng từ thời Pháp, được mở rộng thành nông trường sau 1975. Những hàng chè xanh uốn theo sườn đồi, xen hàng thông cao chắn gió, đã thành cảnh quen của khách đến Pleiku. Con đường giữa đồi chè thường được gọi chung là đồi chè Biển Hồ, dù về địa giới phần lớn thuộc Chư Păh cũ.
Gần đó có một ngôi chùa lớn được xây trên đồi giữa vùng chè, thường được khách ghé vì kiến trúc và cảnh vườn. Đến những nơi này nên ăn mặc gọn gàng, giữ trật tự như ở mọi công trình văn hóa.
Cà phê vẫn là cây trồng chính của nông dân Chư Păh, trồng trên đất đỏ bazan ở hầu hết các xã. Mùa thu hoạch rơi vào cuối năm, khi sân phơi các làng phủ kín hạt cà phê đỏ rồi nâu dần. Ngoài cà phê có hồ tiêu, cao su, cây ăn quả.
Rau và hoa ở vùng giáp Pleiku cũng phát triển, cung cấp cho chợ thành phố. Người làm vườn ở đây tranh thủ khí hậu mát để trồng những loại rau khó trồng ở đồng bằng.
Núi lửa Chư Đăng Ya và mùa hoa dã quỳ
Chư Đăng Ya là một ngọn núi lửa đã tắt trong địa bàn Chư Păh cũ, hình nón còn rõ, sườn núi là ruộng nương của người Jrai. Đất núi lửa màu mỡ, người dân trồng ngô, khoai, bí, rau theo từng thửa nhỏ vòng quanh sườn.
Cuối năm, khoảng tháng 11, hoa dã quỳ vàng nở khắp sườn núi và ven đường. Địa phương từng tổ chức lễ hội hoa dã quỳ ở đây, thu hút khách từ Pleiku và nơi khác đến. Mùa hoa đến sớm hay muộn tùy năm, nên hỏi trước khi đi.
Đường lên miệng núi là đường đất, có đoạn dốc, sau mưa rất trơn. Nên đi giày bám, mang nước, và đi theo lối mòn có sẵn, không giẫm vào ruộng rẫy của dân.
Quanh Chư Đăng Ya còn nhiều nón núi lửa nhỏ khác, nhìn từ trên cao như những cái bát úp giữa đồng. Đó là dấu vết của thời kỳ núi lửa đã tạo nên cao nguyên đất đỏ Pleiku.
Làng Jrai và lớp người lên lập nghiệp
Người Jrai là cư dân lâu đời của Chư Păh, sống trong các làng có nhà rông, nhà sàn, bến nước. Cồng chiêng, lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả vẫn được giữ ở nhiều làng, nhất là những làng xa đường lớn.
Sau năm 1975, nhiều người Kinh từ miền Trung và miền Bắc lên lập nghiệp ở Chư Păh, làm nông trường chè, cà phê hoặc khai hoang làm rẫy. Một số xã mang tên gợi quê gốc của người lên lập nghiệp, cho thấy lớp dân cư này.
Hai cộng đồng sống xen nhau, trao đổi hàng hóa, học chung trường. Ở nhiều làng Jrai, thanh niên làm công nhân chè, cà phê hoặc đi làm ở Pleiku, chiều về làng.
Gặp người trong làng, nên chào hỏi, xin phép trước khi vào sân nhà rông hay chụp ảnh. Những phép lịch sự đơn giản này giúp người ngoài được đón tiếp cởi mở hơn.
Chư Păh cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới, cấp huyện bị bỏ. Hai thị trấn Phú Hòa, Ia Ly và các xã của Chư Păh cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi làng hoặc thôn, xã hoặc thị trấn, huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai. Nay ghi làng, thôn, xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên xã mới cần tra trong danh sách chính thức, không suy từ tên thị trấn.
Người sinh trước 1991 có giấy tờ ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum; vì Chư Păh giáp Kon Tum, đôi khi người ta nhầm nơi sinh sang tỉnh bên kia. Khi làm hồ sơ, xem kỹ tên xã trên giấy gốc để xác định đúng.
Người giao hàng, cán bộ thôn vẫn quen các tên Phú Hòa, Ia Ly, Chư Păh. Ghi kèm tên cũ trong ngoặc sau tên xã mới là cách dễ hiểu cho cả hai phía.
Đi lại trên quốc lộ 14 và những đoạn cần cẩn thận
Quốc lộ 14 qua Chư Păh là đoạn đường đông xe nhất của huyện, nối Pleiku với Kon Tum và xa hơn là Đà Nẵng theo đường Hồ Chí Minh. Xe tải chở nông sản, gỗ, vật liệu chạy suốt ngày đêm; xe khách đi Kon Tum, Quảng Nam, Đà Nẵng cũng qua đây.
Thị trấn Phú Hòa nằm ngay trên đường, nên đoạn qua thị trấn có nhiều người qua lại, học sinh đi học, xe máy ra vào chợ. Lái xe qua đây nên giảm tốc, nhất là giờ tan trường buổi trưa và chiều.
Phía bắc huyện, đường xuống vùng sông Sê San có những đoạn dốc, cua. Mùa mưa, đất đỏ từ ven đường trôi xuống mặt đường làm trơn, xe máy dễ trượt bánh. Mùa khô, sương sớm và bụi đỏ là chuyện thường gặp.
Từ quốc lộ 14 có các đường nhánh vào các xã phía đông, phía tây, đi sang Ia Grai, sang vùng hồ Ia Ly. Một số đường đã được làm bê tông, một số vẫn là đường đất. Muốn vào làng xa, hỏi đường ở chợ thị trấn trước là cách chắc nhất.
Xe khách tuyến Pleiku – Kon Tum chạy nhiều chuyến trong ngày và đón trả khách dọc đường. Giờ xe, giá vé thay đổi theo nhà xe, nên hỏi trước nếu cần đi đúng giờ.
Thị trấn Ia Ly: một khu phố sinh ra từ công trường
Ít thị trấn ở Gia Lai cũ có gốc gác giống Ia Ly. Trước khi có công trình thủy điện, vùng này chủ yếu là làng Jrai và rừng. Khi công trường mở ra trong thập niên 1990, hàng nghìn công nhân, kỹ sư từ khắp nơi đổ về, dựng lán trại, nhà ở, chợ, trường học.
Khi nhà máy đi vào vận hành, một phần người làm công trình ở lại, cùng với các hộ tái định cư từ vùng lòng hồ, tạo nên khu dân cư đông đúc. Sau đó khu này được lập thành thị trấn Ia Ly, có chợ, trường, trạm y tế riêng.
Giọng nói ở Ia Ly vì thế pha trộn: giọng Bắc của kỹ sư, công nhân ra từ các công trình thủy điện phía bắc, giọng miền Trung của người lên lập nghiệp, tiếng Jrai của các làng xung quanh.
Với người thích tìm hiểu công trình, Ia Ly là nơi thấy rõ cách một công trình lớn làm thay đổi cả một vùng: đường sá, dân cư, nghề nghiệp, cảnh quan. Với người dân, đó đơn giản là quê, nơi con cái họ sinh ra và lớn lên bên hồ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Chư Păh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Chư Păh cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; hai thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Huyện lỵ Chư Păh ở đâu?
Huyện lỵ Chư Păh trước 2025 là thị trấn Phú Hòa, nằm trên quốc lộ 14 phía bắc Pleiku. Huyện còn có thị trấn Ia Ly ở phía bắc, hình thành cùng công trình thủy điện Ia Ly trên sông Sê San.
Thủy điện Ia Ly thuộc Gia Lai hay Kon Tum?
Công trình nằm trên sông Sê San, đoạn làm ranh giới giữa huyện Chư Păh của Gia Lai cũ và huyện Sa Thầy của Kon Tum cũ, nên liên quan tới cả hai tỉnh. Từ 1/7/2025, phía Gia Lai thuộc tỉnh Gia Lai mới, phía Kon Tum thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Núi lửa Chư Đăng Ya đẹp nhất mùa nào?
Nhiều người chọn khoảng tháng 11, khi hoa dã quỳ vàng nở khắp sườn núi. Thời gian hoa nở thay đổi theo năm, nên hỏi trước người địa phương. Đường lên núi là đường đất, trơn khi mưa, nên đi giày bám và theo lối mòn.
Đồi chè Biển Hồ thuộc Pleiku hay Chư Păh?
Người ta quen gọi chung là đồi chè Biển Hồ vì nằm gần hồ, nhưng phần lớn diện tích chè thuộc địa bàn huyện Chư Păh cũ, giáp thành phố Pleiku. Từ 1/7/2025 cả hai nơi đều thuộc tỉnh Gia Lai mới.
Từ Pleiku đi Kon Tum có qua Chư Păh không?
Có. Quốc lộ 14 từ Pleiku lên Kon Tum chạy qua địa bàn Chư Păh, qua thị trấn Phú Hòa rồi xuống vùng giáp sông Sê San. Đường đèo không dài nhưng có đoạn cua, mùa mưa nên đi chậm.