Huyện Chợ Lách nằm ở đầu cù lao Minh của Bến Tre cũ, nơi đất phù sa ngọt nhất tỉnh, bên kia sông Cổ Chiên là Vĩnh Long cũ. Đây là vựa cây giống và hoa kiểng lớn của miền Tây, với vùng Cái Mơn nổi tiếng, và cũng là quê học giả Trương Vĩnh Ký. Từ 1/7/2025, huyện Chợ Lách cũ không còn; đất đai thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Ai từng mua một cây bưởi giống, một chậu mai vàng ở chợ hoa Tết miền Nam, rất có thể cây ấy đã đi ra từ Chợ Lách. Bài này nói về nghề làm vườn đặc biệt của huyện, những biến đổi khi mặn lấn sâu, và cách người Chợ Lách gắn với Vĩnh Long bên kia sông từ trước cả khi chung tỉnh.
Đầu cù lao Minh, sát bên Vĩnh Long
Chợ Lách chiếm phần đầu phía tây bắc của cù lao Minh, nơi cù lao bắt đầu giữa hai dòng sông Cổ Chiên và Hàm Luông, mặt bắc trông ra sông Tiền. Bên kia sông Cổ Chiên là đất Long Hồ của Vĩnh Long cũ; phía đông nam huyện giáp Mỏ Cày Bắc. Vì nằm ở thượng nguồn của cù lao, đất Chợ Lách được nước ngọt lâu hơn các huyện ven biển, phù sa dày, rất hợp cây ăn trái.
Thị trấn Chợ Lách là trung tâm của huyện cũ. Quốc lộ 57 chạy dọc huyện, một đầu sang Vĩnh Long cũ qua bến phà Đình Khao, đầu kia về Mỏ Cày rồi xuống Thạnh Phú. Với người Chợ Lách, đi sang Vĩnh Long buôn bán, khám bệnh, thăm bà con là chuyện thường ngày từ lâu, có khi còn tiện hơn lên thành phố Bến Tre.
Huyện có mạng kênh rạch dày, nhiều cồn nhỏ giữa sông. Nhà vườn thường quay mặt ra rạch, có bến xuồng riêng; cây giống, hoa kiểng xưa kia chở bằng ghe ra chợ nổi, ngày nay phần lớn đi bằng xe tải qua đường bộ nhưng nhiều vườn vẫn dùng xuồng để chở trong nội vườn.
Cái Mơn: nghề ươm cây giống và hoa kiểng
Cái Mơn, vùng xã Vĩnh Thành và các xã quanh đó, là tên tuổi lớn nhất của Chợ Lách. Nghề ở đây có lịch sử lâu đời: chiết, ghép, ươm cây giống ăn trái, trồng hoa kiểng, bon sai, cây công trình. Những vườn cây giống trải dài hai bên rạch, hàng hàng bầu cây nhỏ xếp thẳng tắp, là cảnh đặc trưng nhất của huyện.
Kỹ thuật ghép mắt, ghép cành, chiết nhánh được truyền từ đời này sang đời khác. Nhiều nhà vườn chuyên một vài loại như bưởi, sầu riêng, xoài, mít, chôm chôm; số khác chuyên mai vàng, kiểng lá, kiểng tạo dáng. Cây giống Chợ Lách được chở đi khắp đồng bằng, lên miền Đông, Tây Nguyên và cả ra miền Bắc.
Mỗi dịp cuối năm, nhà vườn Cái Mơn tất bật chuẩn bị hoa kiểng Tết: cúc, vạn thọ, mai, kiểng lá, cây cảnh. Ghe, xe chở hoa đi các chợ hoa ở TP Hồ Chí Minh và các tỉnh miền Tây. Người mua cây giống nên chọn nhà vườn uy tín, hỏi rõ giống, gốc ghép và cách chăm, vì cây giống kém chất lượng chỉ lộ ra sau vài năm trồng.
Vườn sầu riêng, chôm chôm, măng cụt và mùa trái
Bên cạnh cây giống, Chợ Lách còn nổi tiếng với trái cây, nhất là sầu riêng Cái Mơn. Vườn sầu riêng già, cây cao, trái thơm, được nhiều người miền Tây tìm mua. Chôm chôm, măng cụt, bưởi, nhãn cũng phổ biến. Mùa trái rộ thường vào giữa năm, chợ quê và các vựa ven quốc lộ đầy trái cây.
Vườn Chợ Lách thường trồng xen nhiều loại, có dừa che bóng, mương nước quanh liếp. Cách trồng xen giúp nhà vườn có thu nhập quanh năm và giảm rủi ro khi một loại mất giá. Một số vườn mở cửa cho khách vào tham quan, ăn trái tại vườn theo mùa; nên hỏi trước vì không phải vườn nào cũng đón khách.
Giá trái cây thay đổi theo vụ và theo thị trường, nhất là sầu riêng. Người mua nên xem kỹ trái, hỏi nguồn gốc, và nếu mua sầu riêng để mang xa thì chọn trái vừa già, để chín tự nhiên.
Khi mặn lên tới đầu cù lao
Dù ở thượng nguồn, Chợ Lách không tránh khỏi những mùa khô gay gắt. Trong các đợt hạn mặn lớn những năm gần đây, nước mặn theo sông Hàm Luông, Cổ Chiên lấn lên sâu, nhiều vườn sầu riêng, chôm chôm, cây giống bị chết hoặc thiệt hại nặng. Với một huyện mà vốn liếng nằm trong vườn cây lâu năm, mỗi đợt mặn là một cú sốc lớn.
Sau những đợt đó, nhà vườn thay đổi cách làm: đào ao, mương trữ nước ngọt, lót bạt trữ nước, theo dõi độ mặn bằng máy đo cầm tay, đóng cống khi nước mặn lên. Nhiều hộ chuyển một phần đất sang cây chịu mặn khá hơn hoặc trồng cây trong chậu, trong bầu để dễ di chuyển.
Chính quyền và các chương trình thủy lợi cũng làm thêm cống ngăn mặn, đê bao vùng vườn. Người mua cây giống từ Chợ Lách nên hỏi nhà vườn về độ chịu mặn của giống nếu định trồng ở vùng gần biển.
Quê Trương Vĩnh Ký và nhà thờ Cái Mơn
Học giả Trương Vĩnh Ký sinh năm 1837 tại vùng Cái Mơn, nay thuộc đất Chợ Lách. Ông thông thạo nhiều ngôn ngữ, là người có công lớn trong việc phổ biến chữ quốc ngữ, làm báo Gia Định báo và biên soạn nhiều sách về tiếng Việt, văn hóa Việt. Khu lưu niệm Trương Vĩnh Ký ở Vĩnh Thành là nơi người quan tâm tới lịch sử chữ quốc ngữ thường tìm về.
Cái Mơn còn có nhà thờ Cái Mơn, một công trình kiến trúc lớn xây từ thời Pháp, tường gạch, tháp chuông cao, nằm giữa vùng vườn cây. Đây là công trình kiến trúc tiêu biểu của vùng, nhiều người ghé xem kiến trúc dù không phải giáo dân.
Khi ghé các khu này, nên ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng, không chụp ảnh khi đang có nghi lễ nếu chưa được phép. Đi khu lưu niệm nên hỏi trước giờ mở cửa.
Với người dân Cái Mơn, những công trình này còn là cột mốc định hướng: hỏi đường trong vùng, người ta hay lấy nhà thờ, chợ Cái Mơn hay khu lưu niệm làm điểm mốc, rồi chỉ tiếp theo tên rạch, tên ấp.
Đi Chợ Lách: đường bộ, đường sông và mùa nên đến
Từ thành phố Bến Tre cũ, đường đi Chợ Lách thường qua cầu Hàm Luông sang cù lao Minh rồi theo quốc lộ 57 ngược lên phía tây bắc. Từ phía Vĩnh Long cũ, đường ngắn hơn qua bến phà Đình Khao trên sông Cổ Chiên. Người đi xe máy sẽ thấy hai bên đường là vườn cây giống, vựa hoa kiểng nối tiếp, nhiều đoạn đường hẹp và xe tải chở cây ra vào.
Muốn xem làng cây giống, nên đi vào buổi sáng khi nhà vườn đang ghép cây, tưới cây, xếp hàng lên xe. Muốn xem hoa kiểng, những tuần trước Tết là lúc vườn rực rỡ và tấp nập nhất, nhưng cũng là lúc nhà vườn bận rộn nhất, nên hỏi trước khi vào. Muốn ăn trái cây tại vườn, mùa giữa năm là thời điểm phổ biến, tùy loại và tùy năm.
Một số tuyến du lịch đường sông từ Vĩnh Long cũ hay Mỹ Tho cũng ghé Chợ Lách, đi ghe qua các rạch nhỏ hai bên là vườn. Khi đi ghe, nên mặc áo phao, ngồi yên và để ý giông chiều; mùa nước lớn, dòng sông Cổ Chiên chảy mạnh, không nên đi ghe nhỏ ra giữa sông.
Đời sống ven sông Cổ Chiên và các cồn nhỏ
Dọc bờ sông Cổ Chiên phía Chợ Lách có nhiều cồn, cù lao nhỏ, đất phù sa bồi đắp, người dân trồng cây ăn trái, cây giống và nuôi cá. Đi lại trên cồn chủ yếu bằng đò ngang, xuồng máy; một số cồn đã có cầu nhỏ nối vào bờ. Cuộc sống ở đây gắn với con nước: nước lớn thì phải giữ bờ bao, nước ròng thì tranh thủ vận chuyển.
Sạt lở bờ sông là mối lo thường trực ở một số đoạn. Nhiều hộ phải lùi nhà vào trong, có nơi chính quyền xây kè để giữ đất. Người làm vườn ven sông cũng tính trước chuyện này khi trồng cây lâu năm sát mép nước.
Nghề chài lưới trên sông Cổ Chiên vẫn còn, dù cá không nhiều như xưa. Buổi sáng, ghe nhỏ cập bến bán cá sông, tôm càng cho người trong xóm. Chợ Lách vì thế có cả hai gương mặt: một bên là vựa cây giống bận rộn kết nối khắp nước, một bên là nhịp sông nước hiền hòa của những làng ven sông.
Từ 1/7/2025: Chợ Lách cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Chợ Lách cũ không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Chợ Lách và các xã như Vĩnh Thành, Long Thới, Sơn Định, Hòa Nghĩa, Phú Phụng, Tân Thiềng được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, mỗi xã mới ghép từ vài xã cũ liền kề. Phương án cụ thể nên tra theo tên xã cũ trên giấy tờ.
Chuyện đáng chú ý là Chợ Lách và Long Hồ bên kia sông Cổ Chiên nay cùng một tỉnh. Mối quan hệ buôn bán, thăm thân qua bến phà Đình Khao giờ là quan hệ trong cùng tỉnh. Với nhà vườn, việc chuyển cây giống sang Vĩnh Long cũ để bán cũng không còn là "xuất tỉnh".
Tên Cái Mơn, Chợ Lách vẫn gắn với sản phẩm: "cây giống Chợ Lách", "sầu riêng Cái Mơn". Người mua bán nên dùng các tên quen thuộc này khi giao dịch, đồng thời ghi đúng địa chỉ hành chính mới trên hợp đồng, hóa đơn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Chợ Lách nằm ở đâu?
Chợ Lách nằm ở đầu cù lao Minh của Bến Tre cũ, giữa sông Cổ Chiên và Hàm Luông, bên kia sông Cổ Chiên là Long Hồ của Vĩnh Long cũ, phía đông nam giáp Mỏ Cày Bắc. Thị trấn Chợ Lách là trung tâm huyện cũ.
Cái Mơn thuộc huyện nào?
Cái Mơn là vùng xã Vĩnh Thành và các xã quanh đó thuộc huyện Chợ Lách của Bến Tre cũ. Đây là nơi nổi tiếng với nghề ươm cây giống, hoa kiểng, sầu riêng và là quê học giả Trương Vĩnh Ký.
Chợ Lách nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Chợ Lách cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, gồm Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh cũ. Huyện được chia thành một số xã, tra theo tên xã cũ trên giấy tờ để biết thuộc xã mới nào.
Mua cây giống ở Chợ Lách cần lưu ý gì?
Nên chọn nhà vườn uy tín, hỏi rõ giống, gốc ghép, tuổi cây và cách chăm. Nếu trồng ở vùng gần biển, hỏi thêm khả năng chịu mặn. Cây giống kém chất lượng thường chỉ lộ ra sau vài năm trồng.
Từ Vĩnh Long sang Chợ Lách đi đường nào?
Từ Vĩnh Long cũ có thể đi quốc lộ 57 qua bến phà Đình Khao sang Chợ Lách. Nên kiểm tra giờ phà và tình hình giao thông trước khi đi, nhất là dịp lễ Tết khi lượng xe tăng cao.
Trương Vĩnh Ký quê ở đâu?
Học giả Trương Vĩnh Ký sinh năm 1837 tại vùng Cái Mơn, nay thuộc đất huyện Chợ Lách cũ của Bến Tre. Khu lưu niệm của ông ở xã Vĩnh Thành cũ là nơi nhiều người tìm về tìm hiểu lịch sử chữ quốc ngữ.