Cẩm Giàng là huyện thuộc tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm ở phía tây bắc tỉnh, giáp Bắc Ninh cũ, Hưng Yên cũ, Bình Giang, Nam Sách và thành phố Hải Dương. Từ 1979 đến 1996 huyện cùng Bình Giang là huyện Cẩm Bình. Từ 1/7/2025, Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, cấp huyện bị bỏ, nên Cẩm Giàng cũ nay là một số xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Ai đi quốc lộ 5 từ Hà Nội xuống Hải Phòng đều qua Cẩm Giàng, nhưng ít người rẽ vào. Trong khi đó đây là nơi có văn miếu Mao Điền, đền Bia thờ danh y Tuệ Tĩnh, chùa Giám, làng chạm gỗ Đông Giao và những cánh đồng cà rốt vụ đông lớn. Bài viết giới thiệu vị trí, lịch sử, di tích, nghề và cách ghi địa chỉ hiện nay.
Cửa ngõ phía tây trên quốc lộ 5
Cẩm Giàng nằm ngay trên trục giao thông lớn nhất của vùng: quốc lộ 5 và đường sắt Hà Nội – Hải Phòng chạy qua theo hướng tây – đông, có ga Cẩm Giàng. Phía bắc là sông Thái Bình, bên kia sông là vùng Bắc Ninh cũ; phía tây giáp Hưng Yên cũ; phía đông là thành phố Hải Dương; phía nam là Bình Giang.
Trung tâm huyện trước đây là thị trấn Lai Cách, nằm sát quốc lộ 5, nơi có cơ quan, chợ và trường học. Dọc quốc lộ là chuỗi khu công nghiệp như Tân Trường, Phúc Điền cùng nhiều nhà máy lớn nhỏ, khiến bộ mặt Cẩm Giàng ven đường khác hẳn các làng phía sâu bên trong.
Vì vị trí cửa ngõ, Cẩm Giàng là nơi có nhiều người từ nơi khác đến thuê trọ đi làm. Đi sâu vào các làng thì vẫn là cảnh đồng bằng Bắc Bộ quen thuộc với đình, chùa, ao, lũy tre. Hai lớp này nằm cạnh nhau, chỉ cách vài cây số.
Tên gọi Cẩm Giàng qua các thời kỳ
Cẩm Giàng là tên huyện cũ của trấn Hải Dương, có lúc viết Cẩm Giang. Những mốc người đọc giấy tờ cần biết:
- Thời phong kiến: huyện Cẩm Giàng thuộc phủ Thượng Hồng hoặc phủ Bình Giang tùy giai đoạn. Trấn lỵ Hải Dương từng đặt ở vùng Mao Điền thuộc huyện này trước khi dời về bờ sông Thái Bình đầu thế kỷ 19.
- Hải Hưng 1968: huyện thuộc tỉnh Hải Hưng.
- Cẩm Bình 1979–1996: Cẩm Giàng gộp với Bình Giang thành huyện Cẩm Bình. Giấy khai sinh thời này thường ghi "huyện Cẩm Bình, tỉnh Hải Hưng".
- Tái lập 1996–1997: chia lại thành Cẩm Giàng và Bình Giang như cũ.
- Mở rộng thành phố Hải Dương: trong các lần mở rộng, một phần đất giáp ranh của Cẩm Giàng chuyển về thành phố Hải Dương.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp huyện; các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới thuộc thành phố Hải Phòng.
Như vậy vùng Mao Điền từng là trung tâm của cả trấn Hải Dương, nay lại là một vùng nông thôn trong thành phố Hải Phòng. Lịch sử hành chính ở đây đổi nhiều lần nhưng làng xóm thì vẫn ở nguyên chỗ cũ.
Văn miếu Mao Điền: trường thi của trấn Hải Dương
Văn miếu Mao Điền được xây khi trấn lỵ Hải Dương còn đặt ở vùng này, là nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết, đồng thời là nơi tổ chức thi Hương của trấn. Sau khi trấn lỵ dời đi, văn miếu vẫn được giữ lại và tu sửa qua nhiều thời kỳ. Hiện đây là di tích được xếp hạng cấp quốc gia, một trong số ít văn miếu cấp trấn ở miền Bắc còn giữ được khá đủ bố cục.
Kiến trúc gồm cổng, sân, nhà bái đường, hậu cung, hai bên có nhà bia, giữa khuôn viên có những cây cổ thụ lớn. Văn miếu thờ thêm các danh nho của Hải Dương như Chu Văn An, Nguyễn Trãi, và tôn vinh những người đỗ đạt trong vùng.
Ngày nay văn miếu là nơi học sinh, phụ huynh đến trước các kỳ thi, nơi tổ chức lễ vinh danh học sinh giỏi, và là điểm tham quan cho đoàn trường học. Khách đến nên ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng ở khu thờ, không trèo lên bia đá hay tượng.
Đền Bia, chùa Giám và danh y Tuệ Tĩnh
Tuệ Tĩnh là ai. Tuệ Tĩnh là danh y thời Trần, người vùng Cẩm Giàng, nổi tiếng với chủ trương dùng thuốc nam chữa bệnh cho người nam, để lại các tác phẩm về y dược mà giới y học cổ truyền vẫn nhắc. Ông được coi là ông tổ của nghề thuốc nam ở Việt Nam.
Đền Bia. Đền Bia thờ Tuệ Tĩnh, tên gọi gắn với tấm bia đá dựng ở đền. Hằng năm có lễ hội vào mùa xuân, nhiều người làm nghề y, dược cổ truyền về dự. Quanh đền có vườn trồng cây thuốc.
Chùa Giám. Chùa Giám là ngôi chùa cổ, nơi Tuệ Tĩnh từng tu học, kiến trúc gỗ còn giữ nhiều mảng chạm đẹp. Chùa được xếp di tích quốc gia, là điểm đến thường đi cùng đền Bia.
Nên đi thế nào. Hai nơi gần nhau, có thể đi trong một buổi. Vào dịp lễ hội rất đông, ngày thường thì yên tĩnh, hợp với người muốn xem kiến trúc và tìm hiểu về nghề thuốc nam.
Đông Giao: làng chạm gỗ cạnh quốc lộ
Làng Đông Giao nổi tiếng với nghề chạm khắc gỗ, chủ yếu làm đồ thờ, cửa võng, hoành phi, câu đối, bàn ghế, đồ trang trí. Nhiều đình chùa ở miền Bắc khi trùng tu đã mời thợ Đông Giao. Thợ trong làng học nghề từ nhỏ, qua nhiều năm mới đủ tay nghề nhận việc lớn.
Đi vào làng là thấy xưởng gỗ mở dọc đường, tiếng đục, tiếng máy cưa, mùi gỗ mới. Hàng làm ra bán khắp nơi, có đơn đặt từ xa. Nghề giúp nhiều gia đình khá giả, nhà cửa trong làng khang trang hơn nhiều làng thuần nông xung quanh.
Người muốn đặt hàng nên đến tận xưởng xem mẫu, hỏi rõ loại gỗ, độ ẩm gỗ, thời gian làm và chính sách sửa chữa. Gỗ chưa khô kỹ dễ nứt, cong vênh sau một thời gian. Với đồ thờ, nên chọn kích thước theo không gian nhà mình chứ không nên chạy theo mẫu to.
Cà rốt Cẩm Giàng và cánh đồng vụ đông
Cẩm Giàng là một trong những vùng trồng cà rốt lớn của miền Bắc, tập trung ở vùng Đức Chính và các xã lân cận. Cà rốt trồng vụ đông, thu hoạch khoảng cuối năm đến đầu năm sau. Mùa thu hoạch, người dân nhổ cà rốt, rửa ngay ở kênh mương hoặc bằng máy rửa, xếp bao chở đi các chợ đầu mối và cả xuất khẩu.
Ngoài cà rốt còn có rau màu khác, khoai tây, hành, dưa. Cây vụ đông giúp người nông dân có thêm thu nhập, nhưng giá cả bấp bênh: có năm được giá, có năm cà rốt rẻ đến mức không đủ tiền công nhổ. Người dân thường liên kết với thương lái hoặc doanh nghiệp để có đầu ra ổn định hơn.
Nếu mua cà rốt tại ruộng, nên chọn củ thẳng, chắc, màu cam đều, không nứt. Cà rốt vừa nhổ còn đất bám để được lâu hơn cà rốt đã rửa. Mùa thu hoạch cũng là lúc nhiều người đến chụp ảnh đồng ruộng, nhưng nên xin phép chủ ruộng và không giẫm lên luống.
Đi lại và sinh sống ở Cẩm Giàng cũ
Từ Hà Nội, theo quốc lộ 5 qua Hưng Yên là tới Cẩm Giàng, ô tô mất khoảng một giờ tùy giờ đi. Tàu hỏa tuyến Hà Nội – Hải Phòng dừng ở ga Cẩm Giàng, giá rẻ, hợp với người không vội. Xe buýt, xe khách chạy dọc quốc lộ cũng nhiều, có thể vẫy dọc đường ở các điểm dừng.
Người đến làm việc ở khu công nghiệp thường thuê trọ ở các làng sát quốc lộ, đi bộ hoặc đi xe đạp tới nhà máy. Giá thuê nhìn chung vừa phải, nhưng chất lượng phòng rất khác nhau. Nên xem phòng vào buổi tối để biết tiếng ồn, kiểm tra lối thoát hiểm, ổ điện, bình chữa cháy, và hỏi rõ chủ nhà về đăng ký tạm trú.
Đi xe máy trên quốc lộ 5 đoạn qua Cẩm Giàng cần cẩn thận vì xe container, xe tải chạy nhiều, nhất là giờ tan ca khi hàng nghìn công nhân cùng ra đường. Nên đi đúng làn xe thô sơ, bật đèn khi trời tối, tránh vượt ở các đoạn có ngã ba vào khu công nghiệp. Những đường gom song song quốc lộ thường an toàn hơn cho xe máy.
Cẩm Giàng cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, Cẩm Giàng cũ thuộc thành phố Hải Phòng mới. Các xã, thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới; những nơi gần quốc lộ 5 và khu công nghiệp có mật độ dân cao, nơi sâu trong đồng bằng vẫn mang dáng nông thôn. Tên chính xác từng xã mới tra theo bảng sắp xếp do thành phố công bố hoặc hỏi tại ủy ban xã.
Ghi địa chỉ: thôn hoặc khu dân cư, xã mới, thành phố Hải Phòng. Giấy tờ ghi huyện Cẩm Giàng hay huyện Cẩm Bình cũ vẫn dùng được. Khi đi làm thủ tục ở bộ phận một cửa, nên mang theo bản gốc giấy tờ cũ để cán bộ đối chiếu.
Với người đi làm ở các khu công nghiệp, việc sáp nhập gần như không đổi gì trong đời sống hằng ngày. Tuy vậy, một số thủ tục như đăng ký tạm trú, cấp đổi giấy tờ có thể thay đổi nơi tiếp nhận, nên hỏi chủ nhà trọ hoặc công ty để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Cẩm Giàng nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Cẩm Giàng cũ thuộc thành phố Hải Phòng, do tỉnh Hải Dương nhập vào Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới của thành phố.
Văn miếu Mao Điền ở đâu?
Văn miếu Mao Điền nằm trên địa bàn Cẩm Giàng cũ, gần quốc lộ 5, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Đây là văn miếu của trấn Hải Dương xưa, nơi thi Hương, hiện là di tích được xếp hạng quốc gia và là điểm đến của học sinh trước kỳ thi.
Đền Bia thờ ai?
Đền Bia thờ danh y Tuệ Tĩnh thời Trần, người được coi là ông tổ thuốc nam Việt Nam, nổi tiếng với chủ trương dùng thuốc nam chữa bệnh cho người nam. Đền có lễ hội mùa xuân, gần chùa Giám nơi ông từng tu học.
Cà rốt Cẩm Giàng thu hoạch mùa nào?
Cà rốt Cẩm Giàng trồng vụ đông, thu hoạch rộ khoảng cuối năm đến đầu năm sau. Đây là lúc nhiều hàng nhất và đồng ruộng đẹp nhất. Mua tại ruộng nên chọn củ thẳng, chắc, màu đều, không nứt.
Làng chạm gỗ Đông Giao làm những gì?
Đông Giao làm đồ gỗ chạm khắc như đồ thờ, cửa võng, hoành phi, câu đối, bàn ghế và đồ trang trí. Thợ làng được mời trùng tu nhiều đình chùa. Khi đặt hàng nên hỏi rõ loại gỗ, độ khô và thời gian làm.
Huyện Cẩm Bình có còn không?
Không. Cẩm Bình là huyện gộp từ Cẩm Giàng và Bình Giang trong giai đoạn 1979–1996, sau đó chia lại. Từ 1/7/2025 cả hai huyện cũ đều thuộc thành phố Hải Phòng, không còn cấp huyện. Giấy tờ cũ ghi Cẩm Bình vẫn có giá trị.