Huyện Cái Nước, tỉnh Cà Mau cũ: thị trấn bên sông Bảy Háp và đất tôm giống

Huyện Cái Nước là đơn vị cấp huyện của tỉnh Cà Mau đến hết ngày 30/6/2025, huyện lỵ là thị trấn Cái Nước trên quốc lộ 1. Năm 2003, phần phía tây của huyện ra biển Tây được tách để lập huyện Phú Tân. Từ 1/7/2025, địa bàn Cái Nước cũ chia chủ yếu về các xã Cái Nước, Tân Hưng, Hưng Mỹ, Lương Thế Trân của tỉnh Cà Mau mới, một phần nhỏ về xã Phú Mỹ.

Cái Nước nằm giữa bán đảo, phía bắc giáp thành phố Cà Mau, phía đông giáp Đầm Dơi, phía nam giáp Năm Căn, phía tây giáp Phú Tân và Trần Văn Thời. Đi xuống Đất Mũi bằng quốc lộ 1 là đi xuyên qua huyện này. Bài viết kể tên gọi, sông Bảy Háp, nghề tôm giống, đời sống thị trấn và cách địa bàn huyện chia về xã mới.

Tên Cái Nước và một huyện từng rộng ra tận biển Tây

Chữ cái trong tên Cái Nước là cách người Nam Bộ gọi những con rạch, nhánh sông lớn, như Cái Răng, Cái Bè, Cái Đôi. Cái Nước vì vậy trước hết là tên một con rạch, rồi thành tên chợ, tên thị trấn và tên huyện. Nguồn gốc chữ nước gắn với dòng rạch ấy vẫn có nhiều cách kể, chưa có tư liệu nào chốt hẳn.

Trong phần lớn thế kỷ 20, Cái Nước là một vùng rộng kéo từ bờ sông Bảy Háp sang tận bờ biển Tây. Thời Minh Hải và những năm đầu sau khi tái lập tỉnh Cà Mau, huyện Cái Nước bao gồm cả vùng Cái Đôi Vàm, Phú Tân ngày nay.

Năm 2003, Chính phủ tách phần phía tây của huyện, giáp biển Tây, để lập huyện Phú Tân, huyện lỵ đặt ở Cái Đôi Vàm. Từ đó Cái Nước gọn lại thành một huyện nội địa, không còn bờ biển, nằm hai bên quốc lộ 1 và sông Bảy Háp.

Vì lần tách này, giấy tờ cũ của nhiều người ở Phú Tân ngày nay vẫn ghi huyện Cái Nước. Khi đọc gia phả, hồ sơ đất đai trước 2003 của vùng Cái Đôi Vàm, Phú Mỹ, Tân Hải, bạn nên nhớ đây từng là đất Cái Nước.

Sông Bảy Háp và thị trấn Cái Nước trên quốc lộ 1

Sông Bảy Háp chảy qua địa bàn Cái Nước rồi ra biển phía tây, là trục nước lớn của vùng giữa bán đảo. Ngày trước, hàng hoá vào ra Cái Nước chủ yếu theo dòng sông này và các kinh nối về thành phố Cà Mau. Nhà cửa, chợ búa vẫn bám dọc bờ sông, nhiều nhà có cầu ván, bến xuồng riêng.

Thị trấn Cái Nước nằm trên quốc lộ 1, là chỗ người đi từ thành phố xuống Năm Căn thường dừng nghỉ. Dọc lộ có chợ, cây xăng, quán ăn, cửa hàng vật tư nuôi tôm, tiệm thuốc thú y thuỷ sản. Nhịp sống của thị trấn chạy theo mùa tôm: khi bà con thả giống, cửa hàng đông; khi có dịch bệnh tôm, cả thị trấn trầm hẳn.

Bên kia sông, các xã của huyện nối với quốc lộ bằng những cây cầu và đường nông thôn đã bê tông hoá nhiều. Muốn vào sâu các ấp, xe máy là phương tiện tiện nhất; có nơi vẫn phải đi xuồng hoặc đi bộ qua cầu khỉ đã được thay bằng cầu bê tông nhỏ.

Khi tuyến cao tốc về Cà Mau và các trục đường mới hoàn thành dần, vị trí giữa bán đảo của Cái Nước khiến nhiều người chờ đợi nơi đây thành điểm trung chuyển hàng thuỷ sản. Đó là kỳ vọng, còn hiện tại quốc lộ 1 vẫn là trục chính.

Nghề tôm giống và vuông tôm quảng canh

Cái Nước được người trong nghề biết đến như một vùng sản xuất tôm giống. Dọc kinh rạch có nhiều trại ương tôm, bể che bạt, máy sục khí chạy suốt đêm. Con giống từ đây được bán cho các vuông tôm trong tỉnh và cả các tỉnh lân cận.

Phần lớn ruộng đất trong huyện đã thành vuông tôm nước lợ. Kiểu nuôi phổ biến là quảng canh hoặc quảng canh cải tiến: vuông rộng, mật độ thưa, kết hợp nuôi cua, cá, thu hoạch tỉa theo con nước. Một số hộ chuyển sang nuôi thâm canh trong ao lót bạt, cần vốn và kỹ thuật cao hơn.

Nghề tôm cho thu nhập tốt khi trúng mùa nhưng rủi ro: nước mặn thay đổi theo mùa, dịch bệnh, giá cả lên xuống. Ở các chợ trong huyện, bạn sẽ thấy rõ chuyện này qua những cửa hàng vật tư, thuốc thuỷ sản mở san sát và những cuộc trò chuyện về nước, về giống.

Ngoài tôm, các hộ trồng dừa, chuối, rau màu trên bờ vuông, nuôi heo, gà quy mô gia đình. Cua và cá kèo trong vuông là nguồn thu thêm. Đi chợ sáng ở Cái Nước, bạn có thể thấy tôm đất, cua, cá kèo bày bán ngay đầu chợ, giá theo ngày.

Tên người trên bản đồ xã: Lương Thế Trân và những liệt sĩ địa phương

Cũng như nhiều huyện ở Cà Mau, Cái Nước có xã mang tên người, trong đó có xã Lương Thế Trân. Đặt tên xã, tên huyện theo tên người có công với vùng đất là nét rất riêng của Cà Mau: gặp lại ở huyện Trần Văn Thời, huyện Ngọc Hiển, xã Nguyễn Việt Khái của Phú Tân, xã Hồ Thị Kỷ của Thới Bình, xã Nguyễn Phích của U Minh, và hàng loạt xã của Đầm Dơi. Người nơi khác nghe lạ tai, người Cà Mau thì quen từ nhỏ.

Trong phương án sắp xếp năm 2025, tên Lương Thế Trân được giữ làm tên một xã mới, gom xã Lương Thế Trân, Phú Hưng, Thạnh Phú cũ của Cái Nước và một phần xã Lợi An cũ của Trần Văn Thời. Việc giữ tên này cho thấy người địa phương coi trọng những tên đã quen.

Huyện có các nghĩa trang liệt sĩ, đền thờ, nhà bia ghi tên người hy sinh qua các thời kỳ chiến tranh, thường đông người đến vào dịp 27/7 và ngày Tết. Khách đến viếng nên ăn mặc chỉnh tề, giữ trật tự.

Những câu chuyện của vùng đất này, như chuyện mở đất bên sông Bảy Háp, chuyện người Hoa, người Khmer, người Việt cùng khẩn hoang, nằm nhiều trong trí nhớ người lớn tuổi hơn là trên giấy. Ai muốn tìm hiểu nên ghé các đình làng, hỏi các cụ.

Một ngày ở Cái Nước: chợ sáng, đình làng và con nước

Ngày ở Cái Nước bắt đầu sớm. Trước khi trời sáng, ghe xuồng và xe máy chở tôm, cua, cá kèo từ các ấp đã đổ về chợ thị trấn và các điểm thu mua dọc quốc lộ. Thương lái cân, phân loại, đóng thùng đá rồi chuyển lên thành phố hoặc về nhà máy chế biến. Đến khoảng giữa buổi sáng, phiên chợ thuỷ sản thưa dần, chợ chuyển sang bán rau, đồ khô, đồ gia dụng.

Cuộc sống ở các ấp chạy theo con nước. Người nuôi tôm canh giờ nước lớn để lấy nước vào vuông, canh nước ròng để xổ vuông, thu tôm. Lịch thuỷ triều quan trọng với họ hơn lịch tuần. Ai về chơi nhà người quen ở Cái Nước sẽ thấy chủ nhà có thể bỏ dở bữa cơm để ra cống khi nước lên.

Mỗi xã thường có một ngôi đình thờ Thành hoàng, là nơi tổ chức lễ Kỳ yên hằng năm, có hát bội hoặc đờn ca tài tử tuỳ nơi. Đình ở vùng đất mới như Cà Mau phần lớn không cổ bằng đình miền Đông hay miền Bắc, nhưng là nơi gìn giữ trí nhớ khẩn hoang của làng. Ngày lễ là dịp người đi xa về đông đủ nhất, sau Tết.

Buổi chiều, quán cà phê võng ven lộ đông người ngồi nghỉ, nói chuyện giá tôm, chuyện con cái đi làm xa. Đây là cách nhanh nhất để người lạ nghe được giọng Cà Mau và những tên đất, tên ấp mà bản đồ không ghi.

Xã, thị trấn cũ của Cái Nước nay thuộc xã nào

Theo phương án sắp xếp năm 2025, các xã, thị trấn của Cái Nước cũ gom lại như sau. Xã Tân Hưng Đông và xã Hòa Mỹ cũ được chia cho hai xã mới, nên xuất hiện ở hai dòng.

Như vậy, xã Cái Nước mới chỉ là vùng quanh thị trấn cũ. Người ở xã Đông Hưng cũ nay thuộc xã Tân Hưng, người ở xã Thạnh Phú cũ thuộc xã Lương Thế Trân. Với địa chỉ ở vùng giáp ranh Hòa Mỹ, Tân Hưng Đông, hãy kiểm lại trên ứng dụng định danh điện tử.

Đi lại, giấy tờ và lời khuyên cho người về Cái Nước

Từ thành phố Cà Mau, đi theo quốc lộ 1 về phía nam là tới thị trấn Cái Nước cũ, xe khách tuyến Cà Mau – Năm Căn chạy ngang. Đi tiếp xuống Năm Căn rồi Đất Mũi, nên dừng ăn sáng ở chợ Cái Nước để biết nhịp vùng tôm.

Sau ngày bỏ cấp huyện, các việc giấy tờ thường ngày làm ở xã nơi bạn cư trú. Những việc trước đây phải lên huyện, như một số thủ tục đất đai, nay có thể làm ở xã hoặc lên tỉnh tuỳ loại việc; nên hỏi trước tại bộ phận một cửa của xã.

Người ở xa về quê cần nhớ: tên xã mới nhiều khi không trùng tên xã cũ của mình. Ví dụ người quê xã Trần Thới hay Đông Thới nay ghi xã Cái Nước, người quê Phú Hưng ghi xã Lương Thế Trân. Khi gửi giấy tờ, ghi thêm tên cũ trong ngoặc để cán bộ dễ đối chiếu.

Mùa khô là lúc đường sá khô ráo, dễ đi các ấp. Mùa mưa, nhất là những tháng cuối năm, đường đất trong ấp có thể lầy, nên hỏi người địa phương trước khi chạy xe vào sâu.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Cái Nước cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ 1/7/2025, huyện Cái Nước cũ thuộc tỉnh Cà Mau mới, sau khi Cà Mau hợp với Bạc Liêu theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện thôi hoạt động, địa bàn chia về các xã Cái Nước, Tân Hưng, Hưng Mỹ, Lương Thế Trân và một phần xã Phú Mỹ.

Huyện Phú Tân có phải từng thuộc Cái Nước không?

Đúng. Huyện Phú Tân được lập năm 2003 từ phần phía tây của huyện Cái Nước, giáp biển Tây, huyện lỵ đặt ở Cái Đôi Vàm. Giấy tờ trước năm 2003 của người Phú Tân có thể ghi huyện Cái Nước.

Thị trấn Cái Nước cũ nay là xã gì?

Thị trấn Cái Nước cũ cùng các xã Đông Thới, Trần Thới và một phần xã Tân Hưng Đông nay hợp thành xã Cái Nước, tỉnh Cà Mau. Xã mới chỉ là vùng quanh huyện lỵ cũ, không phải cả huyện.

Xã Phú Hưng, Thạnh Phú của Cái Nước nay thuộc xã nào?

Hai xã Phú Hưng và Thạnh Phú cũ cùng xã Lương Thế Trân cũ nay thuộc xã Lương Thế Trân, tỉnh Cà Mau. Xã mới còn nhận thêm một phần xã Lợi An cũ của huyện Trần Văn Thời.

Cái Nước nổi tiếng về nghề gì?

Cái Nước được biết nhiều về nghề ương tôm giống và nuôi tôm nước lợ, chủ yếu quảng canh kết hợp cua, cá. Dọc kinh rạch có nhiều trại tôm giống cung cấp con giống cho vuông tôm trong và ngoài tỉnh.

Đi từ thành phố Cà Mau đến Cái Nước bằng đường nào?

Đi theo quốc lộ 1 về phía nam là tới thị trấn Cái Nước cũ, các xe khách tuyến Cà Mau xuống Năm Căn đều chạy ngang. Thời gian đi tuỳ tình trạng đường và giờ xuất phát, nên tra trước khi đi.