Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Tuyên Quang có bảy đơn vị cấp huyện: thành phố Tuyên Quang và sáu huyện Chiêm Hóa, Hàm Yên, Lâm Bình, Na Hang, Sơn Dương, Yên Sơn. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Tuyên Quang và Hà Giang hợp thành một tỉnh, tên gọi vẫn là Tuyên Quang; cùng lúc cấp huyện được bỏ trên cả nước.
Vì tên tỉnh không đổi, nhiều người tưởng Tuyên Quang không có gì thay đổi. Thực ra bản đồ hành chính đã khác hẳn: tỉnh mới rộng gấp mấy lần, kéo lên tận cao nguyên đá, còn bảy đơn vị cũ thôi là cấp hành chính. Phần dưới đi qua lịch sử tên gọi, thời tỉnh Hà Tuyên, đặc điểm từng vùng và cách ghi địa chỉ Tuyên Quang cũ sau ngày sắp xếp.
Từ trấn Tuyên Quang thời phong kiến đến tỉnh thời cận đại
Tên Tuyên Quang có từ rất sớm. Thời Lê, vùng thượng du dọc sông Lô, sông Gâm được tổ chức thành trấn Tuyên Quang, một trấn biên viễn rộng hơn nhiều so với tỉnh sau này, bao trùm cả phần lớn đất Hà Giang. Các dòng họ người Tày làm thổ tù cai quản từng châu, nộp cống về triều đình. Dấu tích thành cũ ở nội thị, người địa phương quen gọi là thành nhà Mạc, cho thấy nơi đây từng là chỗ đóng quân, tranh chấp của các thế lực trong thế kỷ XVI, XVII.
Năm 1831, trong cuộc cải cách hành chính của vua Minh Mạng, các trấn được đổi thành tỉnh, Tuyên Quang trở thành một tỉnh miền núi phía Bắc. Cuối thế kỷ XIX, thành Tuyên Quang là nơi diễn ra cuộc vây hãm kéo dài giữa quân Cờ Đen với quân Pháp đóng trong thành trong những năm 1884–1885. Sau đó người Pháp tách vùng biên giới phía bắc thành đạo quan binh Hà Giang, phần còn lại giữ tên tỉnh Tuyên Quang, ranh giới cơ bản gần với tỉnh cũ trước năm 2025.
Tháng 8/1945, Tân Trào ở huyện Sơn Dương là nơi họp Quốc dân Đại hội, gắn với tên gọi thủ đô khu giải phóng. Trong kháng chiến chống Pháp, nhiều xã của Sơn Dương, Yên Sơn, Chiêm Hóa nằm trong vùng an toàn khu, quen gọi là ATK. Từ năm 1956 đến 1975, Tuyên Quang thuộc Khu tự trị Việt Bắc cùng các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Hà Giang. Những lớp lịch sử ấy giải thích vì sao tỉnh nhỏ này có mật độ di tích kháng chiến dày như vậy.
Mười lăm năm chung tỉnh Hà Tuyên rồi tái lập năm 1991
Từ đầu năm 1976, theo chủ trương hợp nhất tỉnh của Quốc hội, Tuyên Quang và Hà Giang gộp thành tỉnh Hà Tuyên. Tỉnh lỵ Hà Tuyên đặt tại thị xã Tuyên Quang, nên người Hà Giang suốt mười lăm năm phải xuống đây làm các việc cấp tỉnh. Con đường quốc lộ 2 dọc sông Lô vì thế trở thành trục sống còn nối hai nửa của tỉnh, xe khách, xe tải chạy ngày đêm.
Năm 1991, Quốc hội quyết định chia Hà Tuyên lại thành hai tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang. Tuyên Quang giữ thị xã Tuyên Quang làm tỉnh lỵ, cùng các huyện phía nam ranh giới cũ. Người sinh trong khoảng 1976–1991 ở cả hai tỉnh thường có giấy khai sinh, học bạ, sổ hộ khẩu cũ ghi tỉnh Hà Tuyên. Những giấy tờ này vẫn có giá trị, chỉ cần giải thích khi làm thủ tục ở nơi người cán bộ trẻ chưa quen tên tỉnh cũ.
Điều thú vị là chuyện năm 2025 lặp lại đúng hình ảnh năm 1976: hai tỉnh lại về chung một nhà, trung tâm lại đặt ở Tuyên Quang. Khác ở chỗ lần này không có tên ghép kiểu Hà Tuyên, tỉnh mới giữ hẳn tên Tuyên Quang. Người lớn tuổi ở cả hai vùng vì vậy khá bình thản với đợt sắp xếp mới, vì họ đã sống qua một lần tương tự.
Bảy đơn vị cấp huyện của Tuyên Quang trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ bảy đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày bỏ cấp huyện, kèm trung tâm quen gọi và một ghi chú để phân biệt. Tất cả nay thuộc tỉnh Tuyên Quang mới; tên xã, phường cụ thể nên tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
| Đơn vị cũ | Trung tâm quen gọi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thành phố Tuyên Quang | Nội thị hai bờ sông Lô | Thị xã lên thành phố năm 2010; tỉnh lỵ cũ |
| Huyện Chiêm Hóa | Thị trấn Vĩnh Lộc | Thung lũng sông Gâm, đông người Tày |
| Huyện Hàm Yên | Thị trấn Tân Yên | Quốc lộ 2 dọc sông Lô, vùng cam sành |
| Huyện Lâm Bình | Lăng Can | Lập năm 2011 từ đất Na Hang và Chiêm Hóa |
| Huyện Na Hang | Thị trấn Na Hang | Hồ thủy điện trên sông Gâm, rừng đặc dụng |
| Huyện Sơn Dương | Thị trấn Sơn Dương | Tân Trào, vùng ATK giáp Thái Nguyên |
| Huyện Yên Sơn | Khu trung tâm sát thành phố | Bao quanh thành phố, chè và bưởi |
Hai mốc thay đổi cấp huyện gần nhất là năm 2010, khi thị xã Tuyên Quang lên thành phố thuộc tỉnh, và năm 2011, khi huyện Lâm Bình được lập trên cơ sở một phần đất của Na Hang và Chiêm Hóa. Từ đó đến hết tháng 6/2025, Tuyên Quang không lập hay nhập thêm huyện nào; những điều chỉnh sau đó chủ yếu ở cấp xã, như nhập các xã nhỏ, chuyển một số xã ven đô của Yên Sơn về thành phố.
Ba vùng địa hình: núi cao phía bắc, đồi trung du phía nam
Đi từ bắc xuống nam, Tuyên Quang cũ thấp dần. Phía bắc là Na Hang và Lâm Bình, núi đá vôi xen núi đất, rừng còn khá dày, các thung lũng hẹp men theo sông Gâm và các nhánh suối. Ở giữa là Chiêm Hóa và Hàm Yên, núi thấp hơn, có những cánh đồng lúa rộng ven sông và đồi trồng cam, keo, chè. Phía nam là Yên Sơn, thành phố và Sơn Dương, địa hình đồi bát úp kiểu trung du, nhiều ruộng và làng đông đúc hơn.
Hai dòng sông làm nên khung của tỉnh. Sông Lô từ Hà Giang chảy xuống qua Hàm Yên, Yên Sơn, thành phố rồi men theo ranh giới phía tây của Sơn Dương sang Phú Thọ. Sông Gâm từ phía bắc chảy qua Lâm Bình, Na Hang, Chiêm Hóa rồi đổ vào sông Lô ở vùng phía bắc thành phố. Ngoài ra sông Phó Đáy bắt nguồn từ vùng núi phía nam, chảy qua Sơn Dương rồi xuống Vĩnh Phúc cũ. Đường sá, làng mạc và chợ búa của tỉnh phần lớn bám theo các dòng sông này.
Khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh. Mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều, các huyện phía bắc dễ có lũ quét, sạt lở sau những trận mưa lớn. Mùa đông vùng Na Hang, Lâm Bình lạnh hơn thành phố rõ rệt, sương mù dày vào buổi sớm. Người làm việc ở thành phố mà quê ở huyện xa thường phải tính đến thời tiết mỗi lần về nhà, nhất là khi đi qua những đoạn đèo ven sông Gâm.
Người dân, lễ hội và sản vật theo từng vùng
Tuyên Quang có nhiều dân tộc cùng sinh sống. Người Kinh đông ở thành phố, Yên Sơn, Sơn Dương và dọc quốc lộ; người Tày là cư dân lâu đời của các thung lũng Chiêm Hóa, Na Hang, Lâm Bình, Hàm Yên; người Dao, người Mông ở các vùng núi cao hơn; người Sán Chay, Sán Dìu có ở các huyện phía nam; người Pà Thẻn ở một số xã của Lâm Bình. Mỗi nhóm giữ nếp nhà, trang phục, tiếng nói riêng, và chợ phiên là chỗ gặp nhau.
Lễ hội nổi tiếng nhất là Lễ hội Thành Tuyên vào dịp rằm tháng Tám ở thành phố, với những mô hình đèn Trung thu khổng lồ do các tổ dân phố tự làm rồi rước qua phố. Ở vùng cao, người Tày có lễ hội Lồng tông, tức lễ xuống đồng đầu năm, nổi tiếng ở Thượng Lâm thuộc Lâm Bình; người Pà Thẻn có lễ nhảy lửa. Hát then, đàn tính, hát sli, hát páo dung của người Dao vẫn còn trong đời sống làng.
Sản vật gắn với từng huyện: cam sành Hàm Yên, vịt bầu Minh Hương cũng ở Hàm Yên, bưởi Xuân Vân ở Yên Sơn, chè các xã đồi trung du phía nam, bánh gai Chiêm Hóa, cá đặc sản trên hồ thủy điện Na Hang, măng, mật ong rừng, rượu ngô các bản vùng cao. Gỗ rừng trồng như keo là nguồn thu lớn của nhiều hộ ở vùng đồi. Những thứ này hiện vẫn được gọi theo tên huyện cũ, dù huyện không còn là đơn vị hành chính.
Từ 1/7/2025: Tuyên Quang mới gồm cả đất Hà Giang cũ
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 sắp xếp 63 tỉnh, thành thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Tuyên Quang và Hà Giang hợp lại, lấy tên tỉnh Tuyên Quang, trung tâm hành chính đặt ở Tuyên Quang. Cùng với việc bỏ cấp huyện từ 1/7/2025, bảy đơn vị cũ của Tuyên Quang và mười một đơn vị cũ của Hà Giang đều thôi là cấp hành chính; xã, phường trực thuộc thẳng tỉnh.
Trên đất Tuyên Quang cũ, các xã, thị trấn được ghép lại thành các xã mới lớn hơn, nội thị và một phần ven đô của thành phố thành các phường. Ranh giới xã mới không phải lúc nào cũng trùng ranh giới huyện cũ, nhất là ở những chỗ giáp nhau như Yên Sơn với thành phố, Na Hang với Lâm Bình. Muốn biết thôn, xóm của mình nay thuộc xã nào, cách chắc nhất là tra theo tên xã cũ trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban cấp xã nơi cư trú.
Biển số xe, mã bưu chính, mã tỉnh trên căn cước có những quy định riêng về việc có đổi hay không; người dân nên theo hướng dẫn của cơ quan công an và bưu chính hiện hành, không tự suy diễn. Với giấy tờ đã cấp có ghi huyện cũ, nguyên tắc chung là vẫn còn giá trị sử dụng, chỉ cập nhật khi có thủ tục mới cần đến.
Ghi địa chỉ Tuyên Quang cũ cho đúng sau ngày bỏ cấp huyện
Nhiều người vẫn quen nói thôn A, xã B, huyện Hàm Yên. Khi viết vào hồ sơ, đơn từ hay gửi hàng, nên làm theo thứ tự sau để người nhận và cơ quan đều hiểu:
- Tra xã cũ của mình nay thuộc xã hay phường mới nào, theo danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh Tuyên Quang.
- Ghi địa chỉ theo dạng mới, chỉ gồm thôn hoặc tổ dân phố, tên xã hoặc phường mới và tỉnh Tuyên Quang, không còn tên huyện.
- Khi cần đối chiếu với giấy tờ cũ, ghi thêm trong ngoặc tên xã và huyện cũ, ví dụ "trước 7/2025 là xã B, huyện Chiêm Hóa".
- Với người quê ở Hà Giang cũ nay cũng thuộc Tuyên Quang, ghi rõ vùng để tránh nhầm hai xã mới có tên gần giống nhau.
- Khi giấy tờ cũ và mới ghi khác nhau mà cần chứng minh là một nơi, hỏi ủy ban cấp xã hiện tại về văn bản xác nhận.
Shipper, nhà xe và người bán hàng ở Tuyên Quang hiện vẫn hỏi theo tên huyện cũ, vì đó là cách định vị nhanh nhất trên thực địa. Vì vậy ghi cả cũ lẫn mới không thừa, nhất là với các gói hàng gửi lên vùng cao. Người ở xa muốn tìm lại quê gốc của cha mẹ cũng nên bắt đầu từ tên huyện, tên xã cũ trong giấy tờ gia đình rồi mới tra sang tên mới.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Tuyên Quang trước 7/2025 có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Tuyên Quang có bảy đơn vị cấp huyện gồm thành phố Tuyên Quang và sáu huyện Chiêm Hóa, Hàm Yên, Lâm Bình, Na Hang, Sơn Dương, Yên Sơn. Từ 1/7/2025 cấp huyện được bỏ, các xã, phường trực thuộc thẳng tỉnh.
Tuyên Quang sáp nhập với tỉnh nào?
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Tuyên Quang hợp với Hà Giang thành một tỉnh, tên tỉnh vẫn là Tuyên Quang và trung tâm hành chính đặt ở Tuyên Quang. Việc sắp xếp có hiệu lực từ ngày 1/7/2025.
Tỉnh Hà Tuyên tồn tại trong thời gian nào?
Hà Tuyên là tỉnh hợp nhất từ Tuyên Quang và Hà Giang, hoạt động từ đầu năm 1976 đến năm 1991, tỉnh lỵ đặt ở thị xã Tuyên Quang. Năm 1991 tỉnh được chia lại thành Tuyên Quang và Hà Giang như trước.
Huyện nào của Tuyên Quang được lập muộn nhất?
Huyện Lâm Bình, lập năm 2011 trên cơ sở một phần đất của huyện Na Hang và huyện Chiêm Hóa, trung tâm huyện ở Lăng Can. Đây là lần lập huyện cuối cùng của Tuyên Quang trước khi cấp huyện bị bỏ năm 2025.
Giấy tờ ghi huyện cũ của Tuyên Quang có phải đổi không?
Nguyên tắc chung là không phải đổi chỉ vì địa danh thay đổi; giấy tờ đã cấp vẫn còn giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo xã, phường hiện hành. Cần xác nhận hai địa chỉ là một nơi thì hỏi ủy ban cấp xã.
Sông nào chảy qua tỉnh Tuyên Quang cũ?
Hai sông chính là sông Lô và sông Gâm. Sông Gâm chảy qua Lâm Bình, Na Hang, Chiêm Hóa rồi nhập vào sông Lô ở phía bắc thành phố; sông Lô chảy qua Hàm Yên, Yên Sơn, thành phố và men theo Sơn Dương. Sông Phó Đáy chảy qua Sơn Dương.