Huyện Lâm Bình là huyện trẻ nhất của tỉnh Tuyên Quang cũ, được thành lập năm 2011 trên cơ sở một phần đất của huyện Na Hang và huyện Chiêm Hóa, trung tâm huyện đặt ở Lăng Can. Huyện nằm ở cực bắc tỉnh cũ, giáp Hà Giang cũ. Từ 1/7/2025, cấp huyện được bỏ, địa bàn Lâm Bình cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Tuyên Quang mới.
Chỉ tồn tại với tư cách huyện chừng mười bốn năm, Lâm Bình chưa kịp có thị trấn, nhưng lại là nơi giữ được nhiều lễ tục cổ của người Tày, Pà Thẻn, Dao, Mông. Bài viết đi qua lịch sử lập huyện, đời sống các bản, lễ hội, cảnh hồ, núi và những lưu ý khi tìm địa chỉ sau ngày sắp xếp.
Một huyện mới lập năm 2011 trên đất cũ của Na Hang và Chiêm Hóa
Trước năm 2011, vùng đất Lâm Bình là các xã phía trên của huyện Na Hang và một số xã phía bắc của huyện Chiêm Hóa. Đường từ các xã này về huyện lỵ cũ rất xa, phải đi theo sông Gâm, vòng qua núi, mùa mưa nhiều khi bị chia cắt. Việc lập huyện mới nhằm đưa trung tâm hành chính lại gần dân hơn và tạo đà mở đường, xây trường, trạm.
Năm 2011, theo nghị quyết của Chính phủ, huyện Lâm Bình chính thức được thành lập, trung tâm hành chính đặt tại xã Lăng Can. Tên Lâm Bình được ghép mới, không phải tên một châu, một tổng cũ nào. Trong mười bốn năm sau đó, Lăng Can dần có trụ sở cơ quan, trường học, trung tâm y tế, chợ, nhưng vẫn mang dáng một trung tâm xã lớn hơn là một thị trấn thực thụ.
Vì lịch sử ngắn như vậy, người Lâm Bình có thể có tới ba lớp địa danh trên giấy tờ: giấy cấp trước 2011 ghi huyện Na Hang hoặc Chiêm Hóa, giấy cấp từ 2011 đến tháng 6/2025 ghi huyện Lâm Bình, giấy cấp từ 7/2025 ghi xã mới của tỉnh Tuyên Quang. Tất cả đều có giá trị; chỉ cần giải thích rõ khi làm thủ tục cần đối chiếu.
Núi đá, lòng hồ và những bản ven sông Gâm
Lâm Bình có địa hình núi cao, xen kẽ núi đá vôi và núi đất, rừng tự nhiên còn khá nhiều. Sông Gâm từ Hà Giang cũ chảy qua huyện rồi xuống Na Hang. Từ khi thủy điện Tuyên Quang ở Na Hang tích nước, phần thượng nguồn của lòng hồ kéo lên tận đất Lâm Bình, tạo nên những nhánh hồ dài len giữa các dãy núi đá, nước xanh, nhiều đảo nhỏ.
Các bản người Tày nằm dọc thung lũng, ven hồ, ven suối; người Dao, người Mông ở trên các sườn cao. Nhiều bản phải di dời lên cao khi lòng hồ dâng nước, đất ruộng ven sông cũ chìm dưới mặt hồ. Đời sống của họ vì thế thay đổi nhiều: bớt ruộng nước, thêm nương, thêm nghề đánh bắt cá trên hồ và nghề đưa đò, chở khách.
Cảnh quan hồ, núi, hang động ở Lâm Bình thường được giới thiệu chung với Na Hang thành một vùng du lịch sinh thái. Đi thuyền trên hồ, ghé các bản, xem hang, thác là lịch trình quen. Khách nên đi cùng đò có giấy phép, mặc áo phao, hỏi kỹ thời tiết, vì mặt hồ giữa núi có thể nổi gió, đổi trời nhanh.
Lễ hội Lồng tông Thượng Lâm và nếp sống người Tày
Thượng Lâm là một trong những nơi tổ chức lễ hội Lồng tông, tức lễ xuống đồng, được nhiều người biết nhất của Tuyên Quang. Lễ thường diễn ra vào dịp đầu năm âm lịch, phần lễ có nghi thức cầu mùa màng, phần hội có tung còn, kéo co, đẩy gậy, ném pao, hát then, đàn tính, thi ẩm thực. Người các xã lân cận, người đi làm xa về quê và khách từ thành phố lên dự khá đông, nhất là ngày chính hội.
Ngoài lễ hội, đời sống thường ngày của người Tày Lâm Bình vẫn giữ nhiều nếp cũ: nhà sàn gỗ, bếp lửa giữa nhà, váy áo chàm, các bài then trong lễ mừng nhà mới, mừng thọ. Nghề dệt thổ cẩm, nhuộm chàm vẫn còn ở một số bản, chủ yếu do phụ nữ lớn tuổi làm.
Khách đến dự lễ hội nên đến sớm, ăn mặc kín đáo, đi theo hướng dẫn của ban tổ chức, không trèo lên những chỗ dành cho nghi lễ. Muốn chụp ảnh người dân trong trang phục truyền thống thì hỏi trước. Một lời chào bằng tiếng Tày học vội cũng giúp người địa phương cởi mở hơn rất nhiều.
Người Pà Thẻn và lễ nhảy lửa
Lâm Bình là một trong số ít nơi có người Pà Thẻn sinh sống, một dân tộc ít người với tiếng nói, trang phục riêng. Phụ nữ Pà Thẻn mặc váy áo màu đỏ rực, đội khăn quấn cầu kỳ, rất dễ nhận ra ở chợ phiên. Họ sống thành bản nhỏ trên sườn núi, làm nương, nuôi gia súc, trồng lúa.
Lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn thường tổ chức vào dịp cuối năm hoặc đầu năm âm lịch, là nghi lễ cộng đồng gắn với tín ngưỡng dân gian của họ. Những người đàn ông được chọn nhảy chân trần qua đống than hồng sau phần nghi thức của thầy cúng. Lễ này đã được giới thiệu nhiều trên báo chí, khiến khách tò mò tìm đến.
Vì là nghi lễ của cộng đồng, khách xem nên tôn trọng không gian, không chen vào vòng lửa, không đòi biểu diễn lại để chụp ảnh. Lịch tổ chức tùy từng năm, từng bản, nên hỏi chính quyền xã hoặc người dẫn địa phương trước, đừng tin những lịch truyền tay không rõ nguồn.
Nương rẫy, rừng và những sinh kế mới
Phần lớn người dân Lâm Bình sống bằng làm nương ngô, lúa nương, trồng lúa nước ở những thung lũng hẹp, chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà. Rừng trồng keo, mỡ được mở rộng trên các sườn đồi thấp; rừng tự nhiên trên núi đá được giao khoán bảo vệ. Một số hộ trồng thêm cây dược liệu, cây ăn quả hợp với khí hậu vùng cao.
Từ khi có lòng hồ, nuôi cá lồng và đánh bắt cá trở thành nghề mới của các bản ven hồ. Du lịch cộng đồng cũng được khuyến khích: một số bản người Tày làm homestay, đón khách ở nhà sàn, nấu món ăn địa phương, biểu diễn hát then, đàn tính. Thu nhập từ du lịch chưa lớn nhưng giúp người dân có thêm việc ngoài mùa vụ.
Thanh niên Lâm Bình cũng như nhiều vùng cao khác, khá đông người đi làm công nhân ở miền xuôi. Người ở lại phần lớn là người già, phụ nữ và trẻ nhỏ. Vì vậy những dịp lễ hội đầu năm, khi người đi xa về đông đủ, cũng là lúc bản làng nhộn nhịp nhất trong năm.
Khí hậu vùng cao và mùa nào nên đến
Lâm Bình ở vùng cao hơn thành phố nhiều, mùa đông lạnh rõ, có những đợt rét đậm, sương mù dày đặc buổi sáng, đôi khi có sương muối ở vùng núi cao. Mùa hè mát hơn dưới xuôi nhưng mưa nhiều, mưa lớn có thể gây lũ quét, sạt lở ở các khe suối và đường núi.
Mùa xuân là mùa lễ hội, cũng là lúc hoa rừng nở, trời ấm dần. Mùa thu trời trong, nước hồ xanh, đường khô ráo, thuận để đi thuyền và đi bản. Những ai muốn dự lễ Lồng tông nên đến vào dịp đầu năm âm lịch; muốn ngắm cảnh hồ yên tĩnh thì chọn mùa thu.
Người đến làm việc dài ngày nên chuẩn bị đồ ấm thật tốt cho mùa đông, thuốc cảm, đèn pin, áo mưa. Nhà sàn gỗ ở bản có thể lạnh về đêm; nên hỏi chủ nhà về chăn đệm, lò sưởi hoặc bếp lửa trước khi ở lại.
Đường vào Lâm Bình và nhịp chợ phiên vùng cao
Từ thành phố Tuyên Quang đi Lâm Bình theo trục đường dọc sông Gâm qua Chiêm Hóa, Na Hang rồi lên Lăng Can. Đường núi nhiều khúc quanh, đi xe máy hay ô tô đều mất khá lâu so với quãng đường trên bản đồ. Ngoài ra có đường nối sang Hà Giang cũ, nhưng nhiều đoạn hẹp, dốc, chỉ nên đi khi đã quen đường núi.
Chợ phiên ở Lăng Can và các trung tâm xã là nơi người các bản mang hàng ra bán: măng, nấm, mật ong, gà, lợn, cá hồ, thổ cẩm. Người Pà Thẻn, Dao, Mông, Tày đều xuống chợ, mặc trang phục đẹp nhất, nên phiên chợ cũng là dịp gặp gỡ. Hàng tiêu dùng chủ yếu từ dưới xuôi lên, giá thường cao hơn ở thành phố vì đường xa.
Sóng điện thoại đã phủ phần lớn trung tâm xã, nhưng ở các bản sâu vẫn có chỗ yếu. Cây xăng, cây rút tiền không nhiều; người đi xa nên đổ đầy bình, mang theo tiền mặt vừa đủ. Mùa mưa, trước khi vào các bản xa nên hỏi tình trạng đường, vì sạt lở có thể làm tắc đường nhiều giờ.
Sau 7/2025: Lâm Bình cũ ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, huyện Lâm Bình không còn là đơn vị hành chính. Các xã cũ của huyện được ghép thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Tuyên Quang, ít hơn nhiều so với trước. Vì Hà Giang cũ cũng thuộc Tuyên Quang, vùng giáp ranh giữa Lâm Bình với các huyện của Hà Giang cũ nay chỉ còn là ranh giới giữa các xã.
Khi ghi địa chỉ, chỉ cần thôn, tên xã mới và tỉnh Tuyên Quang. Với hồ sơ cần đối chiếu giấy tờ cũ, ghi thêm trong ngoặc tên xã và huyện cũ, và với giấy cấp trước 2011 thì ghi thêm huyện Na Hang hoặc Chiêm Hóa. Người lớn tuổi trong bản vẫn quen gọi theo tên xã cũ, đôi khi theo tên bản, nên hỏi đường cứ hỏi theo tên bản.
Tên Lâm Bình vẫn được dùng cho vùng du lịch, cho lễ hội, cho sản vật. Người ở xa tìm lại quê của cha mẹ nên bắt đầu từ tên bản và tên xã cũ, rồi tra sang tên mới, thay vì chỉ dựa vào tên huyện, vì huyện này đã có hai lần đổi trong vòng hơn mười năm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Lâm Bình thành lập năm nào?
Huyện Lâm Bình được thành lập năm 2011 theo nghị quyết của Chính phủ, trên cơ sở một phần đất của huyện Na Hang và huyện Chiêm Hóa. Trung tâm hành chính đặt tại xã Lăng Can. Huyện tồn tại đến hết ngày 30/6/2025.
Lâm Bình nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Lâm Bình cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, gồm cả đất Hà Giang cũ. Cấp huyện được bỏ, các xã cũ được ghép thành một số xã mới trực thuộc tỉnh; tên xã nên tra danh sách chính thức.
Lâm Bình có thị trấn không?
Trong suốt thời gian là huyện, Lâm Bình chưa có thị trấn; trung tâm huyện đặt ở xã Lăng Can, nơi có trụ sở cơ quan, chợ, trường học và trung tâm y tế. Lăng Can mang dáng một trung tâm xã lớn hơn là một thị trấn.
Lễ hội Lồng tông Thượng Lâm diễn ra khi nào?
Lễ hội Lồng tông ở Thượng Lâm thường tổ chức vào dịp đầu năm âm lịch, có nghi lễ cầu mùa và các hoạt động tung còn, kéo co, hát then. Ngày cụ thể được thông báo hằng năm, nên hỏi chính quyền xã trước khi đi.
Người Pà Thẻn sống ở đâu tại Tuyên Quang?
Người Pà Thẻn sống ở một số bản thuộc huyện Lâm Bình cũ, ngoài ra có ở vùng Hà Giang cũ. Họ nổi bật với trang phục màu đỏ và lễ nhảy lửa tổ chức vào dịp cuối năm hoặc đầu năm âm lịch.
Giấy tờ cũ ở Lâm Bình ghi huyện khác có sao không?
Không sao. Giấy cấp trước 2011 có thể ghi huyện Na Hang hoặc Chiêm Hóa, giấy cấp đến tháng 6/2025 ghi huyện Lâm Bình. Tất cả đều có giá trị, khi làm thủ tục mới cơ quan sẽ ghi theo xã hiện hành.