Huyện Chiêm Hóa là đơn vị cấp huyện ở giữa tỉnh Tuyên Quang cũ, trung tâm là thị trấn Vĩnh Lộc nằm bên sông Gâm. Huyện giáp Na Hang, Lâm Bình ở phía bắc, Hàm Yên ở phía tây, Yên Sơn ở phía nam và tỉnh Bắc Kạn ở phía đông. Từ 1/7/2025, cấp huyện được bỏ, địa bàn Chiêm Hóa cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Tuyên Quang mới.
Chiêm Hóa là một trong những vùng người Tày lâu đời nhất của Tuyên Quang, với những cánh đồng bằng phẳng hiếm có ở miền núi và các làng nhà sàn dọc sông. Bài viết đi qua lịch sử tên gọi, đời sống làng Tày, sản vật, di tích, đường đi lối lại và địa chỉ sau ngày bỏ cấp huyện.
Châu Chiêm Hóa xưa và lần nhường đất cho Lâm Bình
Tên Chiêm Hóa xuất hiện từ thời phong kiến, là tên một châu thuộc trấn rồi tỉnh Tuyên Quang, do các dòng họ thổ tù người Tày cai quản. Thung lũng sông Gâm ở đây rộng, đất bãi màu mỡ, nên từ sớm đã có những làng đông người, ruộng nước cấy hai vụ, khác với vùng núi cao phía trên. Thời Pháp, châu Chiêm Hóa vẫn giữ tên, sau năm 1945 đổi thành huyện.
Trước năm 2011, Chiêm Hóa có diện tích lớn hơn và kéo lên phía bắc nhiều hơn. Năm 2011, khi huyện Lâm Bình được thành lập, một phần các xã phía bắc của Chiêm Hóa cùng với một phần đất Na Hang được tách ra để lập huyện mới. Vì vậy nhiều người lớn tuổi ở vùng Lâm Bình ngày nay vẫn có giấy tờ cũ ghi huyện Chiêm Hóa, chuyện này hoàn toàn bình thường.
Từ 2011 đến hết tháng 6/2025, Chiêm Hóa không thay đổi ranh giới cấp huyện nữa. Bên trong huyện có các đợt nhập xã nhỏ trong những năm 2019–2020, một số tên xã cũ vì thế đã biến mất khỏi bản đồ trước cả đợt sắp xếp lớn năm 2025. Người tìm lại quê gốc qua giấy tờ cũ nên lưu ý điều này để khỏi tìm mãi một cái tên không còn.
Làng Tày nhà sàn và nhịp đồng ruộng ven sông
Người Tày chiếm phần đông dân số Chiêm Hóa, sống thành những làng nhà sàn dọc sông Gâm và các con suối nhánh. Nhà sàn gỗ, mái lợp ngói hoặc lá cọ, gầm sàn để nông cụ, phía trước có sân phơi, phía sau là vườn, ao. Người Dao, người Mông sống ở các vùng núi cao hơn, người Kinh tập trung ở thị trấn và dọc trục đường chính.
Nhịp sống làng xoay quanh mùa vụ. Đầu năm có lễ xuống đồng, cấy chiêm, cuối hè gặt; sau đó cấy vụ mùa. Xen giữa là trồng ngô, lạc, chăm rừng keo trên đồi, nuôi trâu, lợn, gà. Nhiều làng còn giữ hát then, đàn tính trong các dịp mừng nhà mới, mừng thọ, cưới hỏi; trẻ con lớn lên vẫn nghe tiếng Tày ở nhà dù đi học bằng tiếng Việt.
Lễ hội Lồng tông, tức lễ xuống đồng của người Tày, được tổ chức ở nhiều xã vào dịp đầu năm âm lịch, có tung còn, kéo co, các cuộc thi dân gian. Một số làng ven sông đã làm homestay, đón khách muốn ngủ nhà sàn, ăn cơm cùng gia đình, đạp xe qua cánh đồng. Khách đến nên giữ nếp nhà: cởi giày trước khi lên sàn, hỏi trước khi chụp ảnh người già, trẻ nhỏ.
Thị trấn Vĩnh Lộc và trục đường dọc sông Gâm
Vĩnh Lộc là thị trấn huyện lỵ, nằm sát sông Gâm, có chợ, trường học, bệnh viện tuyến huyện, các cơ quan và dãy phố buôn bán. Phiên chợ Vĩnh Lộc đông nhất vào buổi sáng, người các xã mang măng, rau rừng, gà, cá sông, gạo nếp ra bán, mua về muối, dầu, quần áo, vật tư nông nghiệp.
Từ thành phố Tuyên Quang đi Chiêm Hóa theo trục đường ngược sông Gâm lên phía bắc, qua vùng Yên Sơn rồi vào đất huyện. Từ Vĩnh Lộc, đường tiếp tục lên Na Hang và Lâm Bình. Ngoài ra có các đường tỉnh nối sang Hàm Yên ở phía tây và sang Bắc Kạn ở phía đông. Mùa mưa một số đoạn ven núi dễ sạt lở, nên hỏi tình trạng đường trước khi đi xa vào ban đêm.
Trên sông Gâm đoạn qua huyện có công trình thủy điện Chiêm Hóa, nhỏ hơn nhiều so với thủy điện Tuyên Quang ở Na Hang. Việc tích nước, xả nước của các nhà máy phía thượng nguồn ảnh hưởng tới mực nước sông. Người dân ven sông, nhất là người đánh cá, chăn thả gia súc trên bãi, cần chú ý thông báo xả lũ của nhà máy và chính quyền.
Di tích Kim Bình và dấu vết vùng kháng chiến
Trong kháng chiến chống Pháp, một phần đất Chiêm Hóa nằm trong vùng an toàn khu của Việt Bắc. Xã Kim Bình có khu di tích gắn với nơi làm việc của các cơ quan trung ương thời kỳ đó, được xếp hạng và tu bổ, có nhà trưng bày, lán trại phục dựng giữa rừng. Ngoài Kim Bình, nhiều xã khác cũng có các điểm di tích nhỏ hơn như nơi đặt kho, trạm, xưởng, trường học thời kháng chiến.
Với người địa phương, những di tích này gắn với ký ức gia đình: ông bà từng tải gạo, giấu cán bộ, nhường nhà cho cơ quan đóng. Câu chuyện vì thế được kể trong bữa cơm, ngày giỗ, không chỉ trong sách. Khách đến thăm nên đi cùng người dẫn địa phương hoặc hỏi ban quản lý để hiểu vì sao một mái lán bình thường lại được giữ gìn cẩn thận đến vậy.
Chiêm Hóa còn có những ngôi đình làng của người Tày, kiến trúc gỗ, mái ngói, nơi làng họp việc chung và tổ chức lễ hội đầu năm. Một số đình đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh. Đi thăm đình, nên hỏi người trong làng về ngày hội để đến đúng dịp, vì ngày thường đình thường đóng cửa.
Bánh gai, mắm cá và những sản vật mang tên Chiêm Hóa
Bánh gai Chiêm Hóa là món quen nhất khi nhắc tới huyện. Lá gai giã nhuyễn trộn bột nếp, nhân đậu xanh, dừa hoặc thịt mỡ, gói lá chuối rồi luộc. Vào dịp lễ, Tết, gần như nhà nào cũng gói, người đi xa về thường mang theo vài chục chiếc làm quà. Bánh làm thủ công nên mỗi nhà một vị, ngọt nhiều hay ít, nhân đặc hay lỏng tuỳ tay người gói.
Mắm cá của người Tày làm từ cá nuôi trong ruộng hoặc cá suối, ướp muối với thính gạo rang, để lâu trong chum. Ngoài ra có thịt trâu gác bếp, lạp xưởng, măng ớt, xôi ngũ sắc, rượu nếp. Gạo nếp các cánh đồng ven sông Gâm có tiếng thơm dẻo, được dùng để đồ xôi, làm bánh ngày hội.
Kinh tế huyện dựa nhiều vào lúa, ngô, rừng trồng, chăn nuôi gia súc và một số cây ăn quả. Thanh niên đi làm công nhân ở các khu công nghiệp miền xuôi khá đông, gửi tiền về xây nhà, mua xe. Vì vậy ở nhiều làng, ngày thường chủ yếu là người già, trẻ nhỏ, đến Tết mới đông đủ, đường làng chật xe biển các tỉnh khác.
Mùa nước, khí hậu và những điều người đến làm việc nên biết
Chiêm Hóa nằm trong thung lũng nên mùa hè khá nóng, mưa tập trung từ khoảng tháng năm đến tháng chín. Những trận mưa lớn kéo dài làm nước sông Gâm và các suối nhánh lên nhanh, một số tràn, ngầm qua suối có thể bị ngập vài giờ. Đường lên các thôn vùng cao lúc đó trơn, dễ sạt taluy. Mùa đông lạnh, sương mù dày buổi sáng, nhất là ở những thôn sát chân núi.
Giáo viên, cán bộ y tế, kỹ sư làm việc ở các công trình thường được phân về những xã xa trung tâm. Kinh nghiệm của người đi trước là mang theo áo mưa tốt, đèn pin, thuốc thông thường, một chiếc xe máy khỏe đã kiểm tra phanh. Nên làm quen với trưởng thôn, người trong làng ngay từ đầu; ở miền núi, một lời chỉ đường hay một lần giúp đẩy xe qua đoạn lầy nhiều khi quý hơn mọi bản đồ.
Chuyện ăn ở không quá khó: thị trấn và các trung tâm xã đều có quán ăn, tạp hóa, chỗ trọ, sóng điện thoại khá phủ. Vùng sâu thì sóng yếu hơn, đi lại mất thời gian hơn. Người đến làm lâu dài thường thuê nhà sàn của dân, ăn chung với gia đình chủ nhà, nhờ vậy học được tiếng Tày cơ bản và hiểu nếp làng nhanh hơn hẳn.
Sau 7/2025: Chiêm Hóa cũ ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, huyện Chiêm Hóa không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Vĩnh Lộc và các xã cũ được ghép thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Tuyên Quang; phần lớn xã mới gồm hai, ba xã cũ. Tên xã mới có cái giữ tên một xã cũ, có cái đặt tên mới; nên tra danh sách chính thức để biết thôn của mình nay thuộc xã nào.
Khi ghi địa chỉ, chỉ cần thôn, tên xã mới và tỉnh Tuyên Quang. Với hồ sơ cần đối chiếu giấy tờ cũ, ghi thêm trong ngoặc "trước 7/2025 là xã A, huyện Chiêm Hóa". Người có giấy tờ cấp trước năm 2011 ở vùng nay thuộc Lâm Bình cần lưu ý thêm một lớp nữa: giấy ghi Chiêm Hóa, sau đó là Lâm Bình, nay là một xã của tỉnh Tuyên Quang.
Nhiều thủ tục trước kia phải lên huyện nay giải quyết ở trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã. Người ở xa muốn làm giấy tờ về đất đai, hộ tịch cho cha mẹ ở quê nên gọi về ủy ban xã hỏi trước giấy tờ cần mang, tránh đi một chuyến rồi phải quay lại. Tên Chiêm Hóa thì vẫn sống trong lời ăn tiếng nói và trên tên các sản vật của vùng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Chiêm Hóa nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Chiêm Hóa cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, gồm cả đất Hà Giang cũ. Cấp huyện được bỏ, thị trấn Vĩnh Lộc và các xã cũ được ghép thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Trung tâm huyện Chiêm Hóa cũ ở đâu?
Trung tâm huyện là thị trấn Vĩnh Lộc nằm bên sông Gâm, có chợ, bệnh viện tuyến huyện, trường học và các cơ quan. Sau 7/2025, khu vực này thuộc một xã mới của tỉnh Tuyên Quang, nên tra danh sách chính thức để biết tên.
Vì sao giấy tờ cũ ở Lâm Bình lại ghi Chiêm Hóa?
Vì năm 2011 huyện Lâm Bình được lập từ một phần đất của Chiêm Hóa và Na Hang. Người ở các xã chuyển sang Lâm Bình có giấy tờ cấp trước năm đó ghi huyện Chiêm Hóa, và giấy tờ ấy vẫn có giá trị.
Bánh gai Chiêm Hóa khác gì bánh gai nơi khác?
Bánh gai Chiêm Hóa làm từ lá gai giã nhuyễn trộn bột nếp của vùng, nhân đậu xanh, dừa hoặc thịt mỡ, gói lá chuối. Mỗi nhà một vị, làm thủ công, thường gói nhiều vào lễ Tết và mang đi làm quà.
Di tích Kim Bình ở đâu?
Khu di tích Kim Bình nằm ở xã Kim Bình thuộc huyện Chiêm Hóa cũ, gắn với nơi làm việc của các cơ quan trung ương trong kháng chiến chống Pháp. Nên hỏi ban quản lý về giờ mở cửa trước khi đến.
Lễ hội Lồng tông ở Chiêm Hóa diễn ra khi nào?
Lễ hội Lồng tông, tức lễ xuống đồng của người Tày, thường tổ chức vào dịp đầu năm âm lịch ở nhiều xã, có tung còn, kéo co và các cuộc thi dân gian. Ngày cụ thể mỗi làng một khác, nên hỏi người địa phương trước.