Thành phố Tuyên Quang là tỉnh lỵ của tỉnh Tuyên Quang cũ, nằm hai bờ sông Lô ở phía nam của tỉnh. Đơn vị này là thị xã Tuyên Quang trong một thời gian dài, lên thành phố thuộc tỉnh năm 2010. Từ 1/7/2025, cấp huyện được bỏ, địa bàn thành phố cũ được sắp xếp thành các phường của tỉnh Tuyên Quang mới, và nơi đây tiếp tục là trung tâm hành chính của tỉnh.
Khác với nhiều tỉnh lỵ miền núi chỉ là chỗ dừng chân, thành phố Tuyên Quang có đời sống phố thị khá lâu đời, có thành cũ, đền cổ ven sông và một mùa Trung thu được cả nước biết đến. Bài dưới kể quá trình hình thành, nhịp sống từng khu, những điểm người mới đến hay hỏi và cách ghi địa chỉ sau ngày sắp xếp.
Thành cũ bên bến sông và vai trò tỉnh lỵ
Khúc sông Lô chảy qua thành phố là chỗ thung lũng mở rộng, có bãi bồi và đồi thấp, thuận cho việc đóng quân, lập chợ, neo thuyền. Từ thời phong kiến, trị sở của trấn rồi tỉnh Tuyên Quang đã đặt quanh đây. Dấu tích thành cũ mà người địa phương gọi là thành nhà Mạc vẫn còn những đoạn tường đá ong trong nội thị, được giữ như một di tích, nhắc rằng nơi này từng là đồn lũy quan trọng của vùng thượng du.
Thời Pháp, thị xã Tuyên Quang là trung tâm hành chính và đồn binh của tỉnh. Thuyền buôn từ Việt Trì ngược sông Lô lên đây, chở muối, vải, hàng tạp hóa, rồi chở xuôi lâm sản, chè, gỗ. Khu phố ven sông hình thành từ những dãy nhà buôn của người Kinh và người Hoa, phía sau là làng của người Tày, người Kinh làm ruộng.
Từ năm 1976 đến 1991, thị xã là tỉnh lỵ của tỉnh Hà Tuyên, nên người từ tận Đồng Văn, Mèo Vạc cũng phải xuống đây làm việc cấp tỉnh. Sau khi tách tỉnh năm 1991, thị xã tiếp tục là tỉnh lỵ Tuyên Quang. Năm 2010, Chính phủ ban hành nghị quyết thành lập thành phố Tuyên Quang thuộc tỉnh. Trong các năm sau đó, thành phố được mở rộng thêm bằng việc nhận một số xã ven đô vốn thuộc huyện Yên Sơn.
Mùa đèn Trung thu và Lễ hội Thành Tuyên
Nếu chỉ được chọn một thời điểm để đến thành phố, nhiều người Tuyên Quang sẽ chọn dịp rằm tháng Tám. Lễ hội Thành Tuyên, quen gọi là lễ hội đèn Trung thu, có những mô hình đèn rất lớn do chính các tổ dân phố góp tiền, góp công làm trong nhiều tuần. Mô hình thường là con vật, nhân vật truyện cổ, cảnh sinh hoạt, đặt trên xe và rước qua các phố chính vào buổi tối.
Cái hay của lễ hội nằm ở chỗ nó là việc của khu phố. Ban ngày người lớn đi làm, tối về lại cùng nhau dựng khung tre, dán giấy, đi dây đèn; trẻ con chạy quanh xem. Mỗi tổ dân phố muốn mô hình của mình đẹp hơn năm trước, nên chuyện bàn tính đề tài, chọn thợ chính được nói từ khá sớm. Người đã chuyển đi nơi khác thường tranh thủ về đúng mấy đêm này.
Những đêm rước đèn, phố rất đông, đường bị hạn chế xe, nhà nghỉ kín chỗ. Người đến xem nên đặt chỗ ở sớm, gửi xe xa trung tâm rồi đi bộ vào, giữ trẻ nhỏ sát bên. Ngày giờ cụ thể của lễ hội do thành phố, nay là tỉnh, công bố hằng năm, nên theo dõi thông báo chính thức thay vì đoán theo năm trước.
Đền ven sông và những di tích trong nội thị
Dọc bờ sông Lô trong thành phố có một số ngôi đền cổ, nổi tiếng nhất là đền Hạ và đền Thượng, gắn với tục thờ các vị thần, nữ thần của người buôn bán trên sông. Đền Hạ nằm sát bến sông, xưa là nơi thuyền buôn neo đậu và người ta ghé vào cầu mong chuyến đi xuôi ngược thuận lợi. Lễ hội đền Hạ vào dịp đầu năm âm lịch thu hút người cả vùng về dự.
Đền Ỷ La ở phía ngoài khu phố cũ cũng là một di tích được nhiều người biết, có lễ hội riêng hằng năm. Các đền này đều được xếp hạng di tích, kiến trúc được tu bổ qua nhiều lần nhưng vẫn giữ cảnh sân rộng, cây cổ thụ, hướng nhìn ra sông. Khách đến nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không chen lấn trong ngày hội.
Bên cạnh đó là các công trình gắn với thời hiện đại như quảng trường, tượng đài ở trung tâm, các nhà bảo tàng của tỉnh. Người muốn hiểu lịch sử vùng có thể bắt đầu từ bảo tàng tỉnh rồi mới đi thăm các điểm ở Sơn Dương, Yên Sơn, Chiêm Hóa. Thứ tự đó giúp hình dung rõ hơn vì sao Tuyên Quang có nhiều di tích kháng chiến đến vậy.
Hai bờ sông Lô và cách thành phố mở rộng
Khu phố cũ và phần lớn cơ quan nằm ở bờ hữu sông Lô. Bờ bên kia ban đầu chủ yếu là làng, ruộng, về sau mọc thêm khu dân cư mới, nhà máy, các trục đường mở rộng. Các cây cầu bắc qua sông Lô nối hai nửa thành phố, giờ cao điểm sáng chiều xe đông nhất ở đầu cầu. Kè sông được làm lại thành đường dạo, buổi chiều người dân ra đi bộ, ngồi uống nước nhìn sông.
Phía bắc thành phố là vùng hợp lưu, nơi sông Gâm đổ vào sông Lô. Phía nam và đông nam là các xã ven đô vốn của Yên Sơn, nhiều đồi thấp, vườn bưởi, ruộng lúa xen khu tái định cư. Khu suối khoáng Mỹ Lâm ở vùng ven đô là nơi người trong tỉnh và khách từ Hà Nội lên tắm khoáng nóng, nghỉ cuối tuần.
Với người mới chuyển đến, các khu gần trung tâm tiện đi lại nhưng chật và đắt hơn; khu mới bên kia sông rộng rãi hơn, đường thẳng, nhưng xa chợ cũ. Ven đô có nhiều nhà vườn cho thuê, phù hợp gia đình có con nhỏ, đổi lại buổi tối vắng. Nên đi xem nhà vào cả ngày mưa để biết đường ngõ có đọng nước không, vì một số khu thấp gần sông vẫn bị ngập khi nước lên.
Đường đến thành phố và các ngả toả đi
Từ Hà Nội lên Tuyên Quang có hai cách quen thuộc. Một là theo quốc lộ 2 qua Vĩnh Phúc, Phú Thọ, đi qua Đoan Hùng rồi vào Tuyên Quang. Hai là đi cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ vào tuyến cao tốc nối Phú Thọ với Tuyên Quang, rút ngắn đáng kể thời gian. Xe khách chạy nhiều chuyến trong ngày; giờ chạy và giá vé thay đổi theo nhà xe nên cần hỏi trực tiếp khi đặt.
Từ thành phố, quốc lộ 2 đi tiếp lên Hàm Yên rồi Hà Giang cũ; quốc lộ 37 đi về phía đông nam sang Sơn Dương, Thái Nguyên và về phía tây sang Yên Bái cũ; trục đường dọc sông Gâm đi Chiêm Hóa, Na Hang, Lâm Bình. Như vậy thành phố vừa là trung tâm, vừa là ngã tư của tỉnh, người các huyện về đây khám bệnh, đi học, mua sắm, rồi chia ngả về nhà.
Sau khi Hà Giang nhập vào, thành phố cũ trở thành đầu mối của một tỉnh trải dài tới biên giới. Người ở vùng cao nguyên đá muốn lên trung tâm tỉnh giờ đi theo quốc lộ 2 xuôi về đây, đường xa hơn nhiều so với lên Hà Giang cũ. Nhiều thủ tục đã được giao về cấp xã, nên trước khi đi nên hỏi kỹ việc của mình làm ở xã hay phải lên tỉnh.
Bữa ăn phố thị và chợ trung tâm
Chợ trung tâm thành phố là nơi gom hàng của cả tỉnh: cam Hàm Yên, bưởi Xuân Vân, chè Yên Sơn, cá sông Lô, cá hồ Na Hang, măng, nấm, thịt lợn đen vùng cao, cùng hàng tiêu dùng từ miền xuôi lên. Buổi sáng sớm là lúc người các xã ven đô mang rau, gà, trứng, bánh vào bán, đông nhất trước giờ đi làm.
Món ăn quen của người thành phố gồm bánh gai, bánh tro, bún, phở, cá nướng, các món từ cá sông. Mùa cam vào khoảng cuối năm âm lịch, phố bày bán cam la liệt, người đi đường dừng xe mua từng túi. Mùa bưởi trùng dịp Trung thu và Tết, nhiều nhà mang bưởi đi biếu họ hàng ở xa.
Nhịp sống thành phố không quá vội. Buổi tối người ta ra quán nước, ra bờ sông, các nhóm tập thể dục, múa dân vũ trên quảng trường. Ngoài mùa lễ hội, khách du lịch không đông như ở các tỉnh nổi tiếng, nên người đến làm việc, đến ở lâu thường thấy dễ chịu, giá thuê nhà cũng mềm hơn các đô thị lớn.
Học hành, khám chữa bệnh và chuyện chuyển đến sống
Thành phố tập trung các trường trung học phổ thông lớn của tỉnh, trong đó có trường chuyên; trường đại học của tỉnh nằm ở vùng ven sát thành phố, cùng một số trường cao đẳng, trung cấp nghề. Học sinh các huyện xa thường xuống thành phố trọ học từ cấp ba, cuối tuần mới về nhà. Vì vậy quanh các trường có nhiều phòng trọ, quán cơm bình dân, và đến mùa thi khu này đông hẳn lên.
Bệnh viện tuyến tỉnh đặt ở thành phố là nơi người các huyện chuyển lên khi bệnh nặng; ca phức tạp hơn thường chuyển tiếp về Hà Nội. Người mới chuyển đến nên đăng ký nơi khám chữa bệnh ban đầu sớm, tìm hiểu tuyến chuyển viện, và lưu số điện thoại cấp cứu chung của cả nước thay vì số riêng của từng nơi.
Với gia đình từ Hà Giang cũ chuyển xuống theo việc sắp xếp cơ quan, khác biệt lớn nhất là khí hậu: mùa hè ở thành phố nóng và ẩm hơn nhiều so với vùng cao, mùa đông ít lạnh hơn nhưng ẩm. Chọn nhà thoáng, có mái chống nóng, gần trường của con sẽ giúp những năm đầu dễ chịu hơn. Hỏi hàng xóm về giờ chợ, giờ đón trẻ, chỗ gửi xe là cách nhanh nhất để quen nhịp sống mới.
Sau 7/2025: thành phố Tuyên Quang cũ ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, thành phố Tuyên Quang không còn là đơn vị hành chính cấp huyện. Các phường và xã cũ của thành phố được sắp xếp lại thành một số phường mới trực thuộc tỉnh Tuyên Quang; một vài xã ven đô có thể được ghép với xã của Yên Sơn cũ. Tên phường mới và phạm vi của từng phường nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh, đừng suy ra từ tên cũ.
Khi ghi địa chỉ, chỉ cần tổ dân phố, tên phường mới và tỉnh Tuyên Quang. Với hồ sơ cần đối chiếu, thêm trong ngoặc tên phường cũ và chữ thành phố Tuyên Quang trước 7/2025. Shipper, xe ôm, người bán hàng hiện vẫn quen hỏi theo tên phường cũ, vì vậy ghi cả hai giúp hàng đến đúng chỗ nhanh hơn.
Vì thành phố cũ tiếp tục là trung tâm hành chính của tỉnh mới, nhiều cơ quan cấp tỉnh của Hà Giang cũ được sắp xếp chuyển về đây. Người làm việc ở các cơ quan này, cùng gia đình họ, đang tạo ra nhu cầu nhà ở, trường học mới trong thành phố. Đây là thay đổi đáng để ý với ai định mua đất hay thuê nhà dài hạn trong vài năm tới.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Tuyên Quang lên thành phố năm nào?
Thị xã Tuyên Quang được nâng lên thành phố Tuyên Quang thuộc tỉnh Tuyên Quang năm 2010, theo nghị quyết của Chính phủ. Thành phố tồn tại với vai trò đơn vị cấp huyện đến hết ngày 30/6/2025.
Thành phố Tuyên Quang cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, được sắp xếp thành các phường trực thuộc tỉnh và vẫn là trung tâm hành chính của tỉnh. Muốn biết tổ dân phố của mình thuộc phường nào, tra danh sách sắp xếp chính thức.
Lễ hội Thành Tuyên tổ chức vào dịp nào?
Lễ hội Thành Tuyên gắn với dịp Trung thu, rằm tháng Tám âm lịch, nổi bật với các mô hình đèn lớn do tổ dân phố làm và rước qua phố. Ngày giờ cụ thể được công bố hằng năm, nên theo dõi thông báo chính thức trước khi đi.
Thời Hà Tuyên tỉnh lỵ đặt ở đâu?
Từ năm 1976 đến 1991, tỉnh lỵ Hà Tuyên đặt ở thị xã Tuyên Quang. Vì vậy người Hà Giang thời đó phải xuống đây làm các việc cấp tỉnh. Năm 1991 tách tỉnh, thị xã tiếp tục là tỉnh lỵ của Tuyên Quang.
Thành nhà Mạc ở Tuyên Quang là gì?
Đó là tên người địa phương gọi dấu tích thành cổ trong nội thị thành phố, còn những đoạn tường đá ong, được giữ như một di tích lịch sử. Nó cho thấy khu vực ven sông Lô này đã là nơi đóng quân, trị sở từ nhiều thế kỷ trước.
Từ Hà Nội lên thành phố Tuyên Quang đi đường nào?
Có thể đi quốc lộ 2 qua Vĩnh Phúc, Phú Thọ, hoặc đi cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ vào tuyến cao tốc nối Phú Thọ với Tuyên Quang. Xe khách chạy nhiều chuyến trong ngày; giờ chạy và giá vé nên hỏi trực tiếp nhà xe.