Ngay trước 1/7/2025, tỉnh Thanh Hóa có 26 đơn vị cấp huyện: hai thành phố (Thanh Hóa, Sầm Sơn), hai thị xã (Bỉm Sơn, Nghi Sơn) và 22 huyện. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Thanh Hóa là một trong những tỉnh không phải sáp nhập với tỉnh nào, vẫn giữ tên tỉnh Thanh Hóa; thay đổi lớn là bỏ hẳn cấp huyện, các xã, phường được sắp xếp lại thành đơn vị lớn hơn.
Bài tổng quan này dành cho người cần nhìn cả tỉnh một lượt: tên gọi Thanh Hóa có từ bao giờ, các huyện đã tách, nhập ra sao từ sau 1975, hai thay đổi gần nhất trước năm 2025 là Tĩnh Gia thành thị xã Nghi Sơn và Đông Sơn nhập vào thành phố Thanh Hóa, và cách đọc giấy tờ ghi tên huyện cũ. Mỗi đơn vị trong danh sách có một bài riêng trong cùng chuyên mục.
Từ Cửu Chân, Ái Châu đến cái tên Thanh Hóa
Vùng đất Thanh Hóa ngày nay có mặt trong sử sách rất sớm. Thời Bắc thuộc, đây là quận Cửu Chân, sau đó là Ái Châu. Dưới các triều Lý, Trần, Lê, vùng này được gọi bằng nhiều tên như phủ Thanh Hóa, trấn Thanh Hoa, xứ Thanh Hoa. Người trong vùng quen gọi quê mình là xứ Thanh, cách gọi vẫn dùng tới hôm nay.
Tên Thanh Hoa đổi thành Thanh Hóa vào năm 1841, đời vua Thiệu Trị. Sử nhà Nguyễn chép rằng việc đổi chữ là để kiêng húy tên bà mẹ của vua. Từ đó, chữ Thanh Hóa được dùng liên tục cho tỉnh, qua thời Pháp thuộc, sau năm 1945 và đến nay. Đây là một trong số ít tỉnh miền Bắc và miền Trung giữ tên gần như không đổi suốt gần hai thế kỷ.
Xứ Thanh còn được gọi là đất của các triều đại. Lê Hoàn của nhà Tiền Lê, Hồ Quý Ly của nhà Hồ, Lê Lợi của nhà Hậu Lê đều có gốc ở đây; dòng họ Trịnh và dòng họ Nguyễn, hai thế lực chia đôi đất nước thời Lê trung hưng, cũng có quê gốc ở Thanh Hóa. Dấu vết các thời ấy vẫn còn ở Lam Kinh, Thành nhà Hồ, phủ Trịnh, khu lăng miếu ở Gia Miêu.
Về địa thế, Thanh Hóa là tỉnh lớn, trải từ biển vào tận biên giới Lào. Phía bắc giáp Ninh Bình, Hòa Bình, Sơn La; phía nam giáp Nghệ An; phía tây giáp tỉnh Hủa Phăn của Lào. Ba vùng rõ rệt là miền núi phía tây, trung du ở giữa và đồng bằng ven biển, nối với nhau bằng hệ thống sông Mã, sông Chu, sông Yên.
Các lần chia, nhập huyện sau năm 1975
Khác với nhiều tỉnh miền Bắc và miền Trung, Thanh Hóa không bị nhập với tỉnh khác trong đợt sáp nhập tỉnh năm 1976. Nhưng trong nội tỉnh, ranh giới huyện thay đổi khá nhiều. Cuối thập niên 1970, một số huyện đồng bằng được gộp thành huyện lớn; huyện Thiệu Yên là ví dụ quen thuộc nhất, gộp đất Thiệu Hóa và Yên Định, tồn tại cho đến năm 1996.
Năm 1996 là mốc chia huyện lớn ở Thanh Hóa. Huyện Thiệu Yên tách lại thành Thiệu Hóa và Yên Định; huyện Quan Hóa ở miền núi được chia ra để lập thêm Quan Sơn và Mường Lát; huyện Như Xuân được chia để lập thêm Như Thanh. Các huyện mới này đi vào hoạt động từ đầu năm 1997, tạo ra phần lớn bản đồ cấp huyện mà người dân quen thuộc đến năm 2025.
Về đô thị, thị xã Thanh Hóa lên thành phố năm 1994; Bỉm Sơn và Sầm Sơn lên thị xã từ đầu thập niên 1980, Sầm Sơn lên thành phố năm 2017. Thành phố Thanh Hóa còn được mở rộng vào năm 2012, nhận thêm một số xã của các huyện xung quanh như Hoằng Hóa, Đông Sơn, Quảng Xương, Thiệu Hóa. Sầm Sơn cũng được nới rộng sang phần đất của Quảng Xương.
Vì những thay đổi này, người tra quê quán ở Thanh Hóa thường gặp một làng mang hai, ba tên huyện khác nhau trên giấy tờ qua các thời kỳ. Đó không phải là nhầm lẫn mà là dấu vết của từng lần điều chỉnh. Nguyên tắc đơn giản: giấy tờ đúng theo tên đơn vị ở thời điểm cấp.
26 đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ 26 đơn vị cấp huyện của tỉnh Thanh Hóa ở thời điểm ngay trước khi bỏ cấp huyện, kèm tên cũ hơn hoặc ghi chú đáng nhớ nếu có.
| Đơn vị | Loại | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thanh Hóa | Thành phố | Tỉnh lỵ; nhận toàn bộ huyện Đông Sơn trong đợt sắp xếp cuối 2024 – đầu 2025 |
| Sầm Sơn | Thành phố | Thị xã từ đầu thập niên 1980, thành phố từ 2017 |
| Bỉm Sơn | Thị xã | Thị xã công nghiệp phía bắc, gắn với xi măng |
| Nghi Sơn | Thị xã | Tên cũ là huyện Tĩnh Gia, lên thị xã năm 2020 |
| Bá Thước, Cẩm Thủy, Lang Chánh, Ngọc Lặc, Thạch Thành | Huyện | Miền núi, trung du phía tây và tây bắc |
| Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát | Huyện | Biên giới, Quan Sơn và Mường Lát tách từ Quan Hóa năm 1996 |
| Thường Xuân, Như Xuân, Như Thanh | Huyện | Miền núi phía tây nam; Như Thanh tách từ Như Xuân năm 1996 |
| Hà Trung, Vĩnh Lộc, Yên Định, Thiệu Hóa, Thọ Xuân, Triệu Sơn | Huyện | Đồng bằng và trung du dọc sông Mã, sông Chu |
| Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Quảng Xương | Huyện | Ven biển phía bắc và giữa tỉnh |
| Nông Cống | Huyện | Đồng bằng phía nam, lưu vực sông Yên |
Danh sách này đúng với thời điểm ngay trước 1/7/2025. Huyện Đông Sơn và huyện Tĩnh Gia không còn trong danh sách vì đã thay đổi trước đó; hai tên này vẫn xuất hiện rất nhiều trên giấy tờ cũ.
Hai thay đổi cuối cùng: Nghi Sơn và Đông Sơn
Năm 2020, huyện Tĩnh Gia ở cực nam tỉnh được chuyển thành thị xã Nghi Sơn. Tên Tĩnh Gia có từ thời phủ Tĩnh Gia của nhà Nguyễn, nên việc đổi tên khiến nhiều người lớn tuổi tiếc. Lý do đổi là vùng này đã có khu kinh tế Nghi Sơn, cảng nước sâu, nhà máy lọc hóa dầu, đô thị hóa nhanh và cần mô hình quản lý đô thị.
Đợt sắp xếp đơn vị hành chính cuối năm 2024 – đầu năm 2025, toàn bộ huyện Đông Sơn được nhập vào thành phố Thanh Hóa. Đông Sơn là huyện liền kề phía tây thành phố, có thị trấn Rừng Thông, và là tên gắn với văn hóa Đông Sơn, nền văn hóa thời đại đồ đồng nổi tiếng với trống đồng, được đặt tên theo làng Đông Sơn bên bờ sông Mã.
Sau lần nhập này, thành phố Thanh Hóa trở thành đô thị rất rộng, gồm cả phố cũ, các xã ven và vùng nông nghiệp của Đông Sơn. Nhưng chỉ ít tháng sau, cấp huyện bị bỏ hẳn, nên khái niệm thành phố Thanh Hóa như một đơn vị hành chính cũng không còn từ 1/7/2025.
Hai thay đổi này giải thích vì sao danh sách cấp huyện của Thanh Hóa ngay trước 7/2025 có 26 đơn vị, ít hơn con số 27 mà nhiều người vẫn nhớ. Ai cần viết về một làng thuộc Đông Sơn hay Tĩnh Gia cũ thì nên ghi rõ cả tên huyện cũ lẫn tên đơn vị kế tiếp.
Từ 1/7/2025: giữ tên tỉnh, bỏ cấp huyện
Nghị quyết 202/2025/QH15 sắp xếp 63 tỉnh, thành thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Thanh Hóa nằm trong nhóm giữ nguyên, cùng với một số tỉnh như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La. Ranh giới tỉnh không đổi, tỉnh lỵ vẫn ở khu vực thành phố Thanh Hóa cũ.
Cùng thời điểm, cả nước bỏ cấp huyện, chính quyền địa phương còn hai cấp là tỉnh và xã. Ở Thanh Hóa, các xã, phường, thị trấn cũ được gộp lại thành hơn 160 đơn vị cấp xã mới. Mỗi xã mới thường rộng bằng vài xã cũ cộng lại; nhiều đơn vị được đặt tên mới, một số lấy lại tên huyện, tên vùng quen thuộc.
Các thị trấn từng là huyện lỵ thôi là thị trấn. Trụ sở cũ của ủy ban huyện được chuyển sang làm trụ sở xã mới hoặc cơ quan khác. Người dân làm giấy tờ không còn lên huyện mà làm ở xã, phường, hoặc ở các trung tâm phục vụ hành chính công của tỉnh.
Do mỗi đơn vị cấp huyện cũ chia thành nhiều xã mới với ranh giới không trùng khớp hoàn toàn, khi cần biết chính xác một thôn, một tổ dân phố cũ nay thuộc xã nào, cách chắc nhất là tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã, phường nơi cư trú.
Ba vùng của xứ Thanh và cách đọc bản đồ huyện cũ
Miền núi phía tây gồm Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Lang Chánh, Ngọc Lặc, Thường Xuân, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Như Xuân, Như Thanh. Đây là vùng của người Thái, người Mường và một số dân tộc khác, có rừng, có các khu bảo tồn như Pù Luông, Xuân Liên, Pù Hu, vườn quốc gia Bến En, và các cửa khẩu sang Lào.
Vùng đồng bằng và trung du dọc sông Mã, sông Chu gồm Vĩnh Lộc, Yên Định, Thiệu Hóa, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Hà Trung, Nông Cống, phần lớn là đất lúa, mía, và là nơi có nhiều di tích các triều đại. Thành Nhà Hồ ở Vĩnh Lộc và khu Lam Kinh ở Thọ Xuân là hai điểm được biết rộng rãi nhất.
Dải ven biển gồm Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Sầm Sơn, Quảng Xương và Nghi Sơn. Đây là vùng nghề cá, làm muối, cói, có các bãi biển như Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, và cụm công nghiệp lớn ở Nghi Sơn. Thành phố Thanh Hóa nằm ở chỗ sông Mã đổ ra gần biển, giữa ba vùng.
Nhìn tên xã cũng đoán được huyện: xã của Hoằng Hóa phần lớn bắt đầu bằng chữ Hoằng, của Quảng Xương bằng chữ Quảng, của Nga Sơn bằng chữ Nga, của Thiệu Hóa bằng chữ Thiệu, của Hậu Lộc thường kết thúc bằng chữ Lộc. Lối đặt tên này còn để lại dấu trong địa chỉ của nhiều thế hệ.
Đọc giấy tờ và quê quán qua các thời
Một người sinh ở Thanh Hóa có thể có giấy tờ ghi tên huyện khác nhau tùy năm. Ví dụ, người quê ở vùng Yên Định sinh trong thập niên 1980 có thể được ghi là huyện Thiệu Yên; người ở vùng Nghi Sơn sinh trước năm 2020 ghi là huyện Tĩnh Gia; người ở Đông Sơn ghi huyện Đông Sơn cho đến cuối năm 2024.
Những tên ấy đều đúng ở thời điểm cấp và vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới sau 7/2025, cơ quan sẽ ghi theo tên xã, phường mới và tên tỉnh Thanh Hóa. Nếu cần chứng minh hai tên chỉ cùng một nơi, người dân có thể đề nghị ủy ban cấp xã xác nhận theo hồ sơ sắp xếp đơn vị hành chính.
Với gia phả, văn bia, bằng sắc ở các làng xứ Thanh, tên đơn vị còn cũ hơn nữa: tổng, phủ, huyện thời Lê, thời Nguyễn. Muốn đối chiếu, người tra cứu nên bắt đầu từ tên làng, vì tên làng ổn định hơn tên xã và tên huyện rất nhiều.
Cách đọc các bài trong chuyên mục này: mỗi bài đi theo một đơn vị cấp huyện ngay trước 7/2025, kể tên gọi qua các thời, đặc trưng đất đai, nghề, di tích và cho biết vùng đó nay thuộc đâu. Tên xã mới chỉ nêu khi chắc chắn; còn lại, bài viết theo hướng chung để người đọc tự tra cứu theo danh sách chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Thanh Hóa có bị sáp nhập với tỉnh khác năm 2025 không?
Không. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Thanh Hóa giữ nguyên ranh giới và tên gọi, là một trong số các tỉnh không phải sáp nhập. Thay đổi lớn là bỏ cấp huyện và sắp xếp lại xã, phường.
Trước 7/2025 Thanh Hóa có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025 Thanh Hóa có 26 đơn vị cấp huyện gồm hai thành phố Thanh Hóa và Sầm Sơn, hai thị xã Bỉm Sơn và Nghi Sơn, cùng 22 huyện. Huyện Đông Sơn đã nhập vào thành phố Thanh Hóa trước đó.
Huyện Tĩnh Gia nay là gì?
Huyện Tĩnh Gia đổi thành thị xã Nghi Sơn năm 2020. Từ 1/7/2025, cấp thị xã bị bỏ, vùng Tĩnh Gia cũ thành các xã, phường mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tên Tĩnh Gia vẫn quen dùng trong đời sống.
Huyện Đông Sơn còn không?
Không. Huyện Đông Sơn được nhập toàn bộ vào thành phố Thanh Hóa trong đợt sắp xếp cuối năm 2024 – đầu năm 2025. Từ 1/7/2025, vùng Đông Sơn cũ thuộc các phường, xã mới của tỉnh Thanh Hóa.
Vì sao tên Thanh Hoa đổi thành Thanh Hóa?
Năm 1841, đời vua Thiệu Trị, tên Thanh Hoa được đổi thành Thanh Hóa. Sử nhà Nguyễn chép việc đổi chữ là để kiêng húy tên mẹ vua. Từ đó tên Thanh Hóa được dùng liên tục đến nay.
Giấy tờ ghi huyện Thiệu Yên có còn dùng được không?
Có. Thiệu Yên là huyện tồn tại từ cuối thập niên 1970 đến năm 1996, gồm đất Thiệu Hóa và Yên Định. Giấy tờ cấp trong thời gian đó vẫn có giá trị; khi làm thủ tục mới sẽ ghi theo đơn vị hiện hành.