Huyện Như Thanh là huyện miền núi thấp ở phía tây nam tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, giáp Như Xuân, Thường Xuân, Triệu Sơn, Nông Cống, Nghi Sơn. Huyện được lập năm 1996, tách từ huyện Như Xuân. Huyện lỵ là thị trấn Bến Sung. Phần lớn vườn quốc gia Bến En nằm trên đất Như Thanh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Như Thanh cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Như Thanh là huyện trẻ, nhưng có một trong những khu rừng và hồ nước đẹp nhất xứ Thanh. Bài này kể về sự ra đời của huyện, vườn quốc gia Bến En và hồ sông Mực, đời sống đồi cao su, mía, các cộng đồng dân tộc và cách ghi địa chỉ sau năm 2025.
Tách từ Như Xuân năm 1996
Trước năm 1996, vùng đất Như Thanh thuộc huyện Như Xuân, một huyện miền núi rộng ở phía tây nam tỉnh. Năm 1996, cùng đợt chia các huyện lớn ở Thanh Hóa, Như Xuân được chia thành hai: Như Xuân ở phía tây, Như Thanh ở phía đông. Huyện mới hoạt động từ đầu năm 1997.
Tên Như Thanh ghép từ chữ Như của Như Xuân và chữ Thanh của Thanh Hóa, thể hiện gốc gác của huyện mới. Thị trấn Bến Sung được chọn làm huyện lỵ, nằm ở vùng thấp, gần các trục đường nối với đồng bằng.
Như Thanh là vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng Nông Cống, Triệu Sơn và miền núi Như Xuân, Thường Xuân. Địa hình chủ yếu là đồi thấp, xen kẽ thung lũng và hồ chứa nước.
Người sinh trước năm 1997 ở vùng Như Thanh thường có giấy tờ ghi huyện Như Xuân. Đó là đúng theo thời điểm. Khi làm thủ tục, nên mang theo các giấy tờ cũ để đối chiếu.
Vườn quốc gia Bến En
Vườn quốc gia Bến En được thành lập năm 1992, nằm trên đất Như Thanh và Như Xuân. Vườn có rừng nhiệt đới thường xanh trên núi thấp, nhiều loài cây gỗ quý, động vật hoang dã, và hồ sông Mực rộng lớn ở trung tâm.
Bến En nổi tiếng với những cây cổ thụ lớn, trong đó có những cây chò, lim, săng lẻ to nhiều người ôm. Một số cây được đặt tên, trở thành điểm tham quan. Rừng có nhiều loài chim, thú, bò sát, là nơi nghiên cứu sinh học của nhiều đoàn.
Khách đến Bến En có thể đi thuyền trên hồ, đi bộ trong rừng theo các tuyến đã mở, thăm các đảo nhỏ trên hồ. Nên đi cùng hướng dẫn viên của vườn, tuân thủ quy định không săn bắt, không bẻ cây, không đốt lửa.
Mùa khô, từ khoảng tháng 10 đến tháng 4, là thời gian thuận lợi để đi rừng. Mùa mưa, đường trơn, có vắt, nên chuẩn bị giày, tất chống vắt nếu muốn vào rừng sâu.
Người đi Bến En trong ngày thường xuất phát từ thành phố Thanh Hóa buổi sáng, đi thuyền trên hồ, đi bộ một tuyến rừng ngắn rồi về trong chiều. Muốn đi các tuyến dài hơn hay ở lại qua đêm thì nên liên hệ trước với ban quản lý vườn để biết tuyến nào đang mở và điều kiện lưu trú.
Học sinh, sinh viên trong tỉnh thường đến Bến En tham quan học tập về rừng và đa dạng sinh học. Những cây cổ thụ lớn bên tuyến đi bộ là nơi các nhóm dừng lại lâu nhất, vì ít nơi ở đồng bằng Bắc Trung Bộ còn giữ được những cây to như vậy.
Hồ sông Mực và nước cho đồng bằng
Hồ sông Mực là hồ chứa nước nhân tạo, được xây dựng bằng cách đắp đập chặn sông Mực. Hồ cung cấp nước tưới cho các cánh đồng của Như Thanh, Nông Cống, Triệu Sơn và các vùng lân cận.
Mặt hồ rộng, có nhiều đảo nhỏ phủ rừng, tạo nên cảnh quan đẹp. Người dân ven hồ đánh cá, nuôi cá lồng. Một số hộ làm dịch vụ chở khách đi thuyền.
Ngoài hồ sông Mực, Như Thanh còn có một số hồ chứa nhỏ hơn phục vụ tưới tiêu. Hệ thống hồ chứa là nguồn nước quan trọng cho vùng đồi vốn thiếu nước mùa khô.
Mùa mưa bão, hồ được theo dõi chặt để vận hành xả lũ an toàn. Người dân vùng hạ du được khuyến cáo theo dõi thông báo của cơ quan chức năng khi có mưa lớn.
Người dân sống quanh hồ có nhiều kinh nghiệm về cá hồ: cá mè, cá trắm, cá chép, cá rô phi được nuôi hoặc sống tự nhiên. Cá hồ sông Mực được người trong vùng ưa chuộng vì thịt chắc, ít mùi bùn. Một số nhà hàng nhỏ quanh hồ chế biến cá cho khách tham quan.
Cảnh hồ thay đổi theo mùa: mùa mưa nước đầy, các đảo nhỏ nổi giữa mặt nước rộng; mùa khô nước rút, lộ ra bãi cỏ ven hồ, trâu bò thả ăn. Bình minh và hoàng hôn trên hồ là lúc đẹp nhất để ngắm cảnh.
Đồi cao su, mía và kinh tế vườn
Đất đồi Như Thanh được trồng nhiều cao su, mía, sắn, keo. Cao su được đưa vào trồng từ các nông trường và sau đó nhân rộng ra hộ gia đình. Những hàng cao su thẳng tắp trên đồi là cảnh quen thuộc.
Mía cung cấp cho nhà máy đường trong vùng. Người trồng mía có thu nhập theo vụ, phụ thuộc giá mua. Sắn và keo là cây trồng phổ biến ở vùng đồi xa.
Một số hộ phát triển kinh tế vườn đồi: trồng cây ăn quả, chăn nuôi gà, bò, nuôi ong. Mô hình này cho thu nhập ổn định hơn so với trồng một loại cây.
Do gần khu kinh tế Nghi Sơn, một phần người trẻ Như Thanh đi làm công nhân ở đó, sáng đi chiều về. Điều này giúp nhiều gia đình có thêm thu nhập mà không phải đi xa.
Cạo mủ cao su là công việc làm vào ban đêm và sáng sớm, khi mủ chảy nhiều. Người cạo mủ đội đèn đi trong vườn từ khi trời còn tối. Nghề vất vả nhưng cho thu nhập đều hơn mía, sắn, nên nhiều gia đình duy trì vườn cao su dù giá mủ có lúc xuống thấp.
Các cộng đồng dân tộc
Như Thanh có người Kinh, người Mường, người Thái, người Thổ cùng sinh sống. Người Thổ là dân tộc có cư trú ở vùng giáp ranh Thanh Hóa – Nghệ An, với tiếng nói và phong tục riêng. Một số làng của người Thổ ở Như Thanh còn giữ nhà sàn, nghề dệt.
Người Mường, người Thái sống ở các xã vùng cao hơn, giữ cồng chiêng, nhà sàn, các lễ hội mùa. Người Kinh tập trung ở thị trấn, các xã thấp, làm nông, buôn bán.
Các cộng đồng sống xen kẽ, giao lưu lâu đời. Chợ phiên là nơi gặp gỡ, mua bán. Trong các dịp lễ, người các dân tộc mời nhau đến chung vui.
Món ăn có cá hồ, cá suối, măng, rau rừng, thịt gà đồi, xôi, cơm lam. Khách đến Bến En thường được giới thiệu cá hồ sông Mực nướng hoặc kho.
Một số bản người Mường, người Thổ ở vùng giáp Bến En được hướng dẫn làm du lịch cộng đồng, đón khách ở nhà sàn, giới thiệu món ăn, nghề dệt. Khách đến nên tôn trọng nếp sống bản, hỏi trước khi chụp ảnh, và mua sản phẩm thủ công trực tiếp từ người làm để họ có thêm thu nhập.
Như Thanh sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Như Thanh thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Thị trấn Bến Sung, huyện lỵ cũ, thuộc một xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã cũ, huyện Như Thanh, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa. Với người sinh trước 1997, giấy tờ có thể ghi Như Xuân.
Vườn quốc gia Bến En vẫn giữ tên và ban quản lý, không ảnh hưởng bởi việc bỏ cấp huyện. Khách đến vẫn tìm theo tên Bến En.
Người dân làm giấy tờ ở ủy ban xã mới. Nên hỏi trước giờ làm việc và giấy tờ cần mang.
Vì Như Thanh là huyện được lập năm 1996, nhiều người ở đây đã trải qua ba lớp tên trên giấy tờ: huyện Như Xuân, huyện Như Thanh, rồi xã mới từ 7/2025. Giữ đủ bản sao các giấy tờ qua từng thời kỳ sẽ giúp việc đối chiếu khi làm thủ tục đất đai, hưu trí, bảo hiểm nhanh hơn.
Bến Sung và đời sống thị trấn trẻ
Thị trấn Bến Sung ra đời cùng huyện năm 1996, trên nền một vùng chợ và bến cũ. Trong khoảng ba mươi năm, Bến Sung lớn dần với phố chợ, trụ sở cơ quan, trường học, bệnh viện. Nhà cửa dọc các trục đường chính mọc lên nhanh, nhưng phía sau vẫn là vườn, ao, đồi như một làng quê.
Người Bến Sung phần nhiều đến từ các xã quanh vùng, từ đồng bằng Nông Cống, Triệu Sơn lên buôn bán, làm việc. Vì là thị trấn trẻ, ở đây ít có những dòng họ lâu đời như các làng cổ đồng bằng, nhưng lại có nếp sống cởi mở, dễ hòa nhập với người mới đến.
Chợ Bến Sung là nơi tập trung nông sản của vùng đồi: mía, sắn, cây ăn quả, gà đồi, cá hồ. Thương lái từ dưới xuôi lên thu mua, hàng tiêu dùng từ thành phố đưa lên. Phiên chợ đông nhất vào buổi sáng sớm.
Từ 7/2025, Bến Sung thôi là thị trấn, nhưng vai trò trung tâm của vùng không mất đi. Người các xã quanh vẫn về đây mua bán, khám bệnh, cho con đi học như trước.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Như Thanh được lập năm nào?
Huyện Như Thanh được lập năm 1996, tách từ huyện Như Xuân, hoạt động từ đầu năm 1997. Huyện lỵ là thị trấn Bến Sung. Giấy tờ trước 1997 của người vùng này thường ghi huyện Như Xuân.
Như Thanh nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Như Thanh cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Vườn quốc gia Bến En ở đâu?
Vườn quốc gia Bến En nằm trên đất hai huyện cũ Như Thanh và Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa, được thành lập năm 1992. Vườn có rừng nhiệt đới, cây cổ thụ lớn và hồ sông Mực ở trung tâm.
Hồ sông Mực dùng để làm gì?
Hồ sông Mực là hồ chứa nhân tạo, cung cấp nước tưới cho đồng ruộng Như Thanh, Nông Cống, Triệu Sơn và vùng lân cận. Mặt hồ có nhiều đảo nhỏ, là điểm tham quan của vườn quốc gia Bến En.
Mùa nào đi Bến En thuận lợi?
Mùa khô, khoảng tháng 10 đến tháng 4, thuận lợi để đi rừng và đi thuyền trên hồ. Mùa mưa đường trơn, có vắt; nên chuẩn bị giày, tất chống vắt và đi cùng hướng dẫn viên.
Người Thổ ở Như Thanh là ai?
Người Thổ là dân tộc cư trú ở vùng giáp ranh Thanh Hóa – Nghệ An, có tiếng nói và phong tục riêng. Một số làng người Thổ ở Như Thanh còn giữ nhà sàn và nghề dệt truyền thống.