Huyện Nga Sơn là huyện ven biển ở cực đông bắc tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, giáp huyện Kim Sơn của Ninh Bình cũ qua sông Càn, giáp Hà Trung, Hậu Lộc và biển. Huyện lỵ là thị trấn Nga Sơn. Nga Sơn nổi tiếng với nghề trồng cói, dệt chiếu cói và động Từ Thức. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Nga Sơn cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Nhiều người biết Nga Sơn qua chiếc chiếu cói trải trên giường nhà mình mà không biết nó đến từ đâu. Bài này kể về đất lấn biển, cây cói, động Từ Thức, truyền thuyết Mai An Tiêm, những xã mang chữ Nga, và cách ghi địa chỉ từ năm 2025.
Đất mới lấn ra biển
Nga Sơn là vùng đất bồi do phù sa của các sông đổ ra biển tích tụ qua nhiều thế kỷ. Bờ biển ở đây liên tục bồi ra, người dân đắp đê, quai đê lấn biển, biến bãi bồi thành đất trồng cói, trồng lúa. Những con đê nối tiếp nhau ghi dấu từng thời kỳ khai hoang.
Phía đông Nga Sơn có những dãy đê lớn, sau đê là bãi bồi, đầm nuôi thủy sản, rừng ngập mặn. Nhiều xã ven biển của Nga Sơn hình thành từ đất lấn biển trong thế kỷ 20, dân cư từ các làng phía trong ra khai hoang.
Đất mới lấn biển ban đầu còn mặn, chỉ trồng được cói. Sau vài năm rửa mặn, có thể trồng lúa, trồng màu. Đó là lý do vì sao cói gắn chặt với Nga Sơn: cói là cây mở đất, cây đi trước trên đất mặn.
Phía tây Nga Sơn có những dãy núi đá vôi thấp, nối với dãy Tam Điệp. Giữa núi và biển là đồng bằng phẳng, nhiều kênh mương. Cảnh quan ấy tạo nên vẻ riêng của Nga Sơn, vừa có núi đá vừa có biển.
Việc lấn biển ở Nga Sơn không chỉ là đắp đê. Mỗi đợt khai hoang đi kèm việc chia đất, lập làng mới, dựng đình, đặt tên xóm. Nhiều xóm ven biển mang tên theo thứ tự con đê hoặc theo năm khai hoang. Người già trong làng còn nhớ thời ra bãi đắp đê bằng quang gánh, ăn ngủ ngoài bãi nhiều tháng.
Đất lấn biển cũng là đất dễ tổn thương. Bão lớn, triều cường có thể làm vỡ đê, nước mặn tràn vào đồng. Vì vậy, hệ thống đê biển Nga Sơn luôn được gia cố, và người dân vùng ven biển luôn có ý thức giữ đê như giữ nhà.
Cói và chiếu cói Nga Sơn
Cây cói được trồng nhiều ở các xã ven biển Nga Sơn. Cói cắt về được chẻ, phơi khô, nhuộm màu rồi dệt thành chiếu. Chiếu cói Nga Sơn mềm, bền, mát, từ lâu được biết khắp miền Bắc.
Nghề dệt chiếu trước đây làm bằng tay trên khung gỗ, thường hai người cùng dệt. Ngày nay, nhiều nơi dùng máy dệt, nhưng chiếu dệt tay vẫn được ưa chuộng. Ngoài chiếu, người Nga Sơn còn làm thảm, túi xách, hộp, đồ trang trí từ cói, bán trong nước và xuất khẩu.
Mùa thu hoạch cói, các con đường làng phủ đầy cói phơi. Đó là cảnh đặc trưng của Nga Sơn mà người đi qua dễ nhận ra. Mùi cói khô, màu cói vàng xanh trên đường là ký ức của nhiều người con Nga Sơn đi xa.
Nghề cói có lúc thăng trầm theo thị trường. Khi đồ nhựa, đệm mút phổ biến, chiếu cói mất chỗ đứng; khi xu hướng đồ thủ công tự nhiên quay lại, các sản phẩm cói lại có đơn hàng. Người làm cói vẫn kiên trì giữ nghề.
Một chiếc chiếu cói tốt cần nhiều công đoạn: chọn cói đều sợi, chẻ cói, phơi cho đủ nắng, nhuộm màu, dệt chặt tay, rồi xén mép, viền. Người mua chiếu nên xem sợi cói đều, mặt chiếu phẳng, mép viền chắc, và ngửi mùi cói khô thơm chứ không ẩm mốc. Chiếu in hoa văn bằng nhuộm thường đẹp hơn chiếu in sơn.
Nhiều gia đình ở Nga Sơn nay làm hàng cói mỹ nghệ theo đơn đặt hàng của các công ty xuất khẩu: giỏ, làn, thảm, hộp đựng. Công việc làm tại nhà, phụ nữ, người già đều tham gia được, mang lại thu nhập đều đặn hơn so với dệt chiếu bán chợ.
Động Từ Thức và truyền thuyết
Động Từ Thức nằm trong núi đá vôi ở Nga Sơn, gắn với truyền thuyết Từ Thức gặp tiên. Theo truyện, Từ Thức là một viên quan, vì cởi áo chuộc cho một cô gái làm gãy cành hoa mà bị bãi chức. Sau đó ông đi chơi núi, lạc vào cõi tiên, gặp lại cô gái là tiên nữ Giáng Hương, kết duyên. Khi trở về trần gian, cảnh cũ đã thay đổi qua mấy trăm năm.
Truyện Từ Thức được chép trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, là một trong những truyện truyền kỳ nổi tiếng của văn học Việt Nam. Động mang tên Từ Thức trở thành điểm tham quan gắn với văn chương.
Trong động có nhiều nhũ đá, hình thù kỳ lạ, được người dân đặt tên theo các tích trong truyện. Khách đến động nên mang theo đèn pin, đi giày chống trơn, và đi theo lối đã được đánh dấu.
Quanh động còn có những hang, động nhỏ khác trong dãy núi đá vôi. Một số nơi có dấu tích người xưa, được khảo cổ học quan tâm.
Động Từ Thức từ lâu đã là nơi các nhà thơ, nhà văn tìm đến. Trên vách động và quanh núi còn có thơ khắc của người xưa. Người đến thăm nên quan sát, không viết vẽ, không bẻ nhũ đá, không để lại rác, vì động là di tích chung và hệ nhũ đá cần hàng nghìn năm mới hình thành.
Mùa xuân, sau Tết, là lúc động đông khách nhất, nhiều người kết hợp đi lễ ở các đền chùa trong vùng. Ngày thường, động vắng, thích hợp cho người muốn ngắm kỹ nhũ đá và tìm hiểu truyện cổ.
Đền Mai An Tiêm và dưa hấu
Truyền thuyết Mai An Tiêm kể về người con nuôi của vua Hùng bị đày ra đảo hoang, nhờ gieo hạt chim tha đến mà trồng được dưa hấu, sống sót và về sau được tha. Nhiều nơi nhận là đất đày Mai An Tiêm, trong đó có Nga Sơn, nơi có núi được gọi là núi An Tiêm và đền thờ ông.
Đền Mai An Tiêm ở Nga Sơn là nơi người dân thờ ông như người khai sáng nghề trồng dưa. Lễ hội đền thường tổ chức vào dịp đầu năm, có nghi thức dâng dưa hấu.
Dưa hấu từng được trồng nhiều ở Nga Sơn và vùng lân cận. Người dân kể rằng dưa trồng trên đất bãi ven núi An Tiêm ngọt hơn nơi khác. Đó là câu chuyện địa phương gắn với truyền thuyết, làm cho trái dưa có thêm ý nghĩa văn hóa.
Cũng như với các truyền thuyết khác, việc nhiều địa phương cùng nhận một nhân vật là chuyện bình thường. Người đến thăm đền nên hiểu đây là di tích văn hóa dân gian, không phải bằng chứng lịch sử.
Những xã mang chữ Nga và đời sống làng quê
Phần lớn xã cũ của Nga Sơn có tên bắt đầu bằng chữ Nga: Nga Thiện, Nga Phú, Nga Điền, Nga Tân, Nga Thủy, Nga Liên và nhiều tên khác. Nhìn chữ đầu là biết địa chỉ thuộc Nga Sơn, cũng như chữ Hoằng ở Hoằng Hóa hay chữ Quảng ở Quảng Xương.
Trong đợt sắp xếp xã 2019–2025, một số xã nhỏ được gộp lại. Tên mới vẫn giữ chữ Nga. Người tra cứu giấy tờ cũ nên lưu ý tên xã trước và sau mỗi đợt.
Đời sống ở Nga Sơn gắn với cói, lúa, biển. Các làng ven biển có nghề đánh bắt, nuôi ngao, nuôi tôm. Các làng phía trong trồng lúa, rau màu và làm nghề phụ. Người Nga Sơn cũng đi làm ăn xa khá đông.
Món ăn Nga Sơn có các món từ cá biển, ngao, cua, và các món đồng quê. Gỏi cá, canh ngao, cua rang là những món khách thường được mời. Bánh gai, bánh đa cũng là quà quê quen thuộc.
Người Nga Sơn có câu tự hào về cói, về chiếu, về con người chịu thương chịu khó trên đất mặn. Nhiều người con Nga Sơn đi làm ăn xa vẫn mang theo chiếc chiếu quê như một kỷ vật, và trong các buổi gặp mặt đồng hương, chuyện cói, chuyện đê biển luôn là chủ đề được nhắc lại.
Nga Sơn từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Nga Sơn thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa, mỗi xã gồm vài xã Nga… cũ. Thị trấn Nga Sơn, huyện lỵ cũ, thuộc một xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã Nga… cũ, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa. Cơ sở sản xuất cói, chiếu cần cập nhật địa chỉ trên giấy đăng ký kinh doanh, nhãn hàng theo hướng dẫn.
Sông Càn vẫn là ranh giới tỉnh với Ninh Bình. Từ 7/2025, bên kia sông là tỉnh Ninh Bình mới, gồm Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định cũ. Người buôn bán qua lại hai bên sông vẫn như trước.
Động Từ Thức, đền Mai An Tiêm vẫn giữ tên di tích. Người đến thăm vẫn tìm theo tên này trên các ứng dụng chỉ đường.
Câu hỏi thường gặp
Nga Sơn nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Nga Sơn cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Chiếu cói Nga Sơn có gì đặc biệt?
Chiếu cói Nga Sơn dệt từ cói trồng trên đất bãi bồi ven biển, mềm, bền, mát, từ lâu được biết khắp miền Bắc. Ngoài chiếu, người Nga Sơn còn làm thảm, túi, hộp và đồ trang trí từ cói.
Động Từ Thức ở đâu?
Động Từ Thức nằm trong núi đá vôi ở huyện Nga Sơn cũ, tỉnh Thanh Hóa, gắn với truyện Từ Thức gặp tiên trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. Trong động có nhiều nhũ đá được đặt tên theo tích truyện.
Mai An Tiêm có phải ở Nga Sơn không?
Nhiều nơi nhận là đất đày Mai An Tiêm, trong đó có Nga Sơn với núi An Tiêm và đền thờ ông. Đây là truyền thuyết dân gian; người đến thăm nên xem đền như di tích văn hóa, không phải bằng chứng lịch sử.
Vì sao xã ở Nga Sơn có chữ Nga?
Đó là lối đặt tên theo huyện: phần lớn xã cũ của Nga Sơn có tên bắt đầu bằng chữ Nga như Nga Thiện, Nga Phú, Nga Điền. Nhìn chữ đầu là đoán được địa chỉ thuộc Nga Sơn.
Nga Sơn giáp tỉnh nào?
Nga Sơn giáp huyện Kim Sơn của Ninh Bình cũ qua sông Càn. Từ 1/7/2025, bên kia sông là tỉnh Ninh Bình mới, hợp nhất từ Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định; Nga Sơn vẫn thuộc tỉnh Thanh Hóa.