Huyện Như Xuân là huyện miền núi ở cực tây nam tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, giáp tỉnh Nghệ An ở phía nam, giáp Thường Xuân, Như Thanh và Nghi Sơn. Huyện lỵ là thị trấn Yên Cát, nằm trên đường Hồ Chí Minh. Năm 1996, phần phía đông của Như Xuân được tách ra lập huyện Như Thanh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Như Xuân cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Như Xuân là cửa ngõ phía nam của miền núi xứ Thanh, nơi đường Hồ Chí Minh đi từ Thanh Hóa sang Nghệ An. Bài này kể về tên huyện, lần chia năm 1996, các dân tộc, đồi cao su, phần rừng Bến En, và cách ghi địa chỉ từ năm 2025.
Tên Như Xuân và lần chia năm 1996
Huyện Như Xuân được lập sau năm 1945, trên vùng đất miền núi phía tây nam tỉnh, trước đó thuộc các đơn vị cũ hơn ở giáp ranh Thanh – Nghệ. Tên Như Xuân được dùng liên tục từ đó đến năm 2025.
Trước năm 1996, Như Xuân là một huyện rất rộng, trải từ vùng giáp Nông Cống, Tĩnh Gia ở phía đông đến vùng giáp Nghệ An ở phía tây nam. Năm 1996, huyện được chia thành hai: phần phía đông thành huyện Như Thanh, phần phía tây giữ tên Như Xuân.
Sau lần chia, huyện lỵ Như Xuân đặt ở thị trấn Yên Cát. Thị trấn nằm trên đường Hồ Chí Minh, có chợ, bệnh viện, trường học, là trung tâm của vùng.
Người sinh trước 1997 ở cả Như Thanh và Như Xuân hiện nay đều có thể có giấy tờ ghi huyện Như Xuân. Khi tra quê quán, cần biết làng mình thuộc phần nào sau lần chia để khỏi nhầm.
Người Thổ, người Mường, người Thái
Như Xuân là nơi sinh sống của người Thổ, người Mường, người Thái và người Kinh. Người Thổ có cư trú tập trung ở vùng giáp ranh Thanh Hóa – Nghệ An, tiếng nói gần với tiếng Việt cổ, có nhiều nhóm địa phương khác nhau.
Người Thổ ở Như Xuân sống trong nhà sàn hoặc nhà đất tùy nhóm, làm ruộng, làm nương, đan lát, dệt vải. Một số lễ hội, phong tục của người Thổ đã được các nhà nghiên cứu ghi chép, nhưng nhiều nét đang mai một khi đời sống thay đổi.
Người Mường, người Thái ở các xã vùng cao giữ cồng chiêng, nhà sàn, các điệu múa, hát truyền thống. Người Kinh ở thị trấn và các xã dọc đường lớn, phần nhiều đến từ đồng bằng qua các đợt khai hoang.
Sự đa dạng dân tộc làm cho chợ phiên ở Như Xuân có nhiều sắc màu: hàng thổ cẩm, rau rừng, măng, mật ong, gà đồi cạnh hàng tạp hóa từ xuôi lên.
Đường Hồ Chí Minh và cửa ngõ sang Nghệ An
Đường Hồ Chí Minh đi qua Như Xuân theo hướng bắc – nam, nối Thanh Hóa với vùng Nghĩa Đàn, Tân Kỳ của Nghệ An. Thị trấn Yên Cát nằm ngay trên tuyến, là điểm dừng của người đi đường.
Từ khi có đường Hồ Chí Minh, việc đi lại của người Như Xuân thuận tiện hơn nhiều. Hàng hóa, nông sản được chở đi xa dễ dàng, người dân ra thành phố hay sang Nghệ An đều nhanh hơn.
Ở vùng giáp Nghệ An, người hai tỉnh qua lại làm ăn, cưới hỏi, họ hàng. Giọng nói vùng biên Thanh – Nghệ pha trộn, người ngoài khó phân biệt là người tỉnh nào.
Ngoài đường Hồ Chí Minh, các tỉnh lộ nối Như Xuân với Như Thanh, Thường Xuân, Nghi Sơn. Đường vào các xã vùng cao nhiều đoạn hẹp, dốc, mùa mưa dễ sạt.
Trên đoạn qua Như Xuân, đường Hồ Chí Minh đi qua nhiều vùng đồi cao su, rừng trồng, ít làng mạc. Đây là đoạn đường đẹp, thoáng, nhưng cũng là đoạn ít dịch vụ. Người đi xe đường dài nên nghỉ ở Yên Cát, đổ xăng và ăn uống trước khi đi tiếp sang Nghệ An.
Đường Hồ Chí Minh được xây dựng từ đầu những năm 2000, đặt tên theo tuyến đường Trường Sơn thời chiến. Với vùng miền núi Thanh Hóa, con đường này mở ra trục giao thông bắc – nam thứ hai sau quốc lộ 1, giúp các huyện phía tây bớt cách biệt với phần còn lại của đất nước.
Cao su, mía và rừng trồng
Như Xuân có nhiều đồi cao su, được trồng từ thời các nông trường quốc doanh và sau này nhân rộng. Mủ cao su là nguồn thu chính của nhiều gia đình. Giá mủ lên xuống ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống.
Mía, sắn, keo cũng là cây trồng phổ biến. Một số vùng trồng cây ăn quả. Chăn nuôi bò, gà, lợn là nghề phụ quan trọng.
Rừng tự nhiên ở Như Xuân một phần nằm trong vườn quốc gia Bến En và các khu rừng phòng hộ. Người dân vùng đệm nhận khoán bảo vệ rừng, được hỗ trợ trồng rừng sản xuất.
Đời sống ở nhiều xã còn khó khăn, người trẻ đi làm xa khá đông. Một số người ở lại làm công nhân ở các khu công nghiệp gần như Nghi Sơn hoặc các nhà máy chế biến trong vùng.
Những nông trường quốc doanh trước đây ở Như Xuân để lại dấu vết trong tên gọi: nhiều thôn, nhiều khu dân cư vẫn gọi theo tên đội, tên nông trường cũ. Người công nhân nông trường đời đầu phần lớn từ đồng bằng lên, ở lại lập gia đình, con cháu thành người Như Xuân.
Cây keo được trồng rộng trên các đồi xa, cho gỗ sau vài năm. Người dân bán keo cho các xưởng chế biến gỗ dăm, ván ép. Việc trồng keo nhanh chóng phủ xanh đồi trọc, nhưng cũng làm giảm đa dạng của rừng so với rừng tự nhiên trước kia.
Thiên nhiên và những điểm tham quan
Phần phía bắc của Như Xuân giáp vườn quốc gia Bến En, có rừng và hồ nước. Khách đến Bến En thường đi qua Như Thanh, nhưng cũng có thể vào từ phía Như Xuân.
Vùng núi Như Xuân có những thác nước, suối nhỏ, hang động chưa được khai thác du lịch nhiều. Người thích khám phá có thể hỏi người địa phương, đi cùng họ để an toàn.
Cảnh quan đồi cao su, đồi mía, bản làng người Thổ, người Mường là nét riêng của Như Xuân. Mùa cao su thay lá, rừng cao su chuyển màu đỏ vàng, rất đẹp.
Như Xuân chưa có nhiều dịch vụ du lịch. Người đến nên chuẩn bị đủ đồ dùng, báo lịch trình cho người thân, mang tiền mặt.
Khí hậu Như Xuân mang đặc điểm chuyển tiếp: mùa hè có gió Lào khô nóng từ phía tây thổi sang, mùa đông lạnh hơn vùng đồng bằng, mùa mưa bão vào cuối hè đầu thu. Người đến nên chọn mùa xuân hoặc cuối thu, khi trời mát và ít mưa.
Những con suối trong rừng là nơi người dân đánh cá, bắt ốc, hái rau. Một số suối có thác nhỏ, nước trong, mùa hè có người địa phương đến tắm. Khách lạ không nên tự tắm suối khi không biết rõ độ sâu và dòng chảy, nhất là sau mưa.
Như Xuân sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Như Xuân thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Thị trấn Yên Cát, huyện lỵ cũ, thuộc một xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã cũ, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa.
Ranh giới với Nghệ An giữ nguyên, vì cả Thanh Hóa và Nghệ An đều không sáp nhập với tỉnh khác năm 2025. Người dân vùng giáp ranh vẫn qua lại như trước.
Người làm giấy tờ ở ủy ban xã mới nên hỏi trước giờ làm việc, giấy tờ cần mang. Với các xã vùng cao, khoảng cách đến trụ sở có thể xa hơn trước.
Với người dân Như Xuân, việc bỏ cấp huyện có ý nghĩa thực tế ở chỗ nơi làm giấy tờ. Trước đây, nhiều thủ tục phải lên huyện ở Yên Cát; nay làm ở xã mới hoặc qua dịch vụ công trực tuyến. Với các bản xa, đây vừa là thuận lợi vừa là thử thách, tùy khoảng cách đến trụ sở xã mới.
Tên Như Xuân vẫn sống trong tên trường học, tên chợ, tên các tổ chức, và trong cách người địa phương giới thiệu quê mình. Hỏi một người ở đây quê đâu, câu trả lời vẫn thường là Như Xuân.
Như Xuân và những chuyến khai hoang
Phần lớn người Kinh ở Như Xuân ngày nay là con cháu của những người từ đồng bằng lên khai hoang qua nhiều đợt: thời lập nông trường sau năm 1954, các đợt đi xây dựng vùng kinh tế mới sau năm 1975, và những người tự lên lập nghiệp sau này. Họ đến từ Nông Cống, Triệu Sơn, Quảng Xương, Hoằng Hóa và cả các tỉnh khác.
Những năm đầu khai hoang rất gian khổ: đất đồi khô cằn, thiếu nước, sốt rét, đường sá chưa có. Nhiều gia đình kể lại cảnh ở lán tranh, ăn sắn, gùi nước từ suối. Qua vài chục năm, đồi trọc thành vườn cao su, vườn cây ăn quả, làng xóm thành hình.
Người khai hoang mang theo nếp làng đồng bằng: lập đình, giữ giỗ họ, tổ chức hội làng. Nhưng sống cạnh người Thổ, người Mường, người Thái, họ cũng học cách làm nương, ăn măng rừng, uống rượu cần. Văn hóa của Như Xuân vì thế pha trộn rõ hơn nhiều huyện đồng bằng.
Thế hệ con cháu người khai hoang coi Như Xuân là quê, dù vẫn giữ liên hệ với quê gốc dưới xuôi. Dịp Tết, nhiều gia đình về đồng bằng thăm họ hàng, rồi lại trở lên. Hai quê, một ở xuôi một ở ngược, là trải nghiệm chung của nhiều người ở đây.
Câu hỏi thường gặp
Như Xuân nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Như Xuân cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Huyện lỵ Như Xuân ở đâu?
Huyện lỵ Như Xuân là thị trấn Yên Cát, nằm trên đường Hồ Chí Minh. Từ 1/7/2025, Yên Cát thôi là thị trấn, thuộc một xã mới của tỉnh Thanh Hóa.
Như Thanh và Như Xuân có quan hệ gì?
Năm 1996, huyện Như Xuân được chia thành hai: phần phía đông thành huyện Như Thanh, phần phía tây giữ tên Như Xuân. Giấy tờ trước 1997 của người cả hai vùng có thể ghi huyện Như Xuân.
Người Thổ ở Như Xuân là ai?
Người Thổ là dân tộc cư trú tập trung ở vùng giáp ranh Thanh Hóa – Nghệ An, tiếng nói gần với tiếng Việt cổ. Ở Như Xuân, người Thổ làm ruộng, làm nương, đan lát và giữ một số lễ tục riêng.
Như Xuân giáp tỉnh nào?
Như Xuân giáp tỉnh Nghệ An ở phía nam, qua vùng Nghĩa Đàn và các huyện lân cận. Đường Hồ Chí Minh nối Như Xuân với Nghệ An. Ranh giới tỉnh không đổi sau năm 2025.
Như Xuân trồng gì nhiều?
Như Xuân trồng nhiều cao su, mía, sắn, keo trên đồi, cùng cây ăn quả ở một số vùng. Chăn nuôi bò, gà, lợn là nghề phụ quan trọng của nhiều gia đình.