Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Quảng Ngãi có mười ba đơn vị cấp huyện: thành phố Quảng Ngãi, thị xã Đức Phổ và mười một huyện Ba Tơ, Bình Sơn, Lý Sơn, Minh Long, Mộ Đức, Nghĩa Hành, Sơn Hà, Sơn Tây, Sơn Tịnh, Trà Bồng, Tư Nghĩa. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Quảng Ngãi hợp nhất với Kon Tum thành tỉnh mới vẫn mang tên Quảng Ngãi; cấp huyện bị bỏ, huyện đảo Lý Sơn trở thành đặc khu.
Người Quảng Ngãi hay gọi quê mình bằng bốn chữ núi Ấn sông Trà: ngọn Thiên Ấn đỉnh bằng như con dấu và dòng Trà Khúc chảy ngang đồng bằng ra biển. Tỉnh hẹp, dài theo bờ biển, phía tây là núi Trường Sơn, phía đông là cát và đầm phá. Trong vòng năm mươi năm, vùng này ba lần đổi khung hành chính: nhập Bình Định thành Nghĩa Bình, tách lại năm 1989, rồi giữa năm 2025 mở rộng lên tận Kon Tum. Phần dưới kể lại từng lớp đó, kể tên mười ba đơn vị cấp huyện và chỉ cách đọc một địa chỉ Quảng Ngãi cũ.
Từ phủ Tư Nghĩa đến tỉnh Quảng Ngãi
Trước khi người Việt đến, dải đồng bằng ven sông Trà Khúc và sông Vệ là đất của người Chăm, còn núi phía tây là nơi cư trú lâu đời của người Hrê, Cor và Ca Dong. Dấu vết thời Chăm vẫn còn ở thành cổ Châu Sa phía bắc sông Trà Khúc, một tòa thành đất mà các nhà khảo cổ cho là có từ nhiều thế kỷ trước. Xa hơn nữa là văn hóa Sa Huỳnh, đặt tên theo một vùng biển ở cực nam tỉnh, nơi tìm thấy các khu mộ chum đầu thế kỷ XX.
Theo sử cũ, sau cuộc hành quân năm 1471 của vua Lê Thánh Tông, vùng đất này được đặt làm phủ Tư Nghĩa thuộc thừa tuyên Quảng Nam. Cái tên Tư Nghĩa về sau chỉ còn ở một huyện, nhưng người già trong tỉnh vẫn biết đó từng là tên của cả vùng. Thời chúa Nguyễn, phủ được đổi tên mấy lần; đến thời nhà Nguyễn, vùng này mang tên Quảng Nghĩa, và năm 1832 vua Minh Mạng đặt thành tỉnh Quảng Ngãi.
Chữ Ngãi chính là chữ Nghĩa đọc theo giọng miền Trung, nhiều tài liệu giải thích như vậy. Vì thế trong văn bản cũ có lúc gặp Quảng Nghĩa, có lúc Quảng Ngãi, và cả hai cùng chỉ một vùng đất. Tỉnh lỵ đặt bên bờ nam sông Trà Khúc, đúng chỗ thành phố Quảng Ngãi ngày nay.
Thời Pháp thuộc và thời Việt Nam Cộng hòa, Quảng Ngãi giữ khung tỉnh tương đối ổn định, gồm các huyện đồng bằng ven quốc lộ 1 và các huyện miền núi phía tây. Những tên huyện như Bình Sơn, Sơn Tịnh, Tư Nghĩa, Mộ Đức, Đức Phổ, Nghĩa Hành đã có từ rất sớm và còn dùng đến năm 2025.
Mười ba năm Nghĩa Bình và lần tái lập năm 1989
Đầu năm 1976, Quảng Ngãi và Bình Định được hợp thành tỉnh Nghĩa Bình, tỉnh lỵ đặt ở Quy Nhơn. Trong thời gian này, người Quảng Ngãi làm việc cấp tỉnh phải vào Quy Nhơn, và một số huyện được gộp lại cho gọn bộ máy rồi về sau lại tách ra. Vì các lần gộp tách huyện thời Nghĩa Bình được ghi không giống nhau giữa các tài liệu, khi tra lý lịch nên đọc đúng tên ghi trên giấy tờ gốc thay vì suy đoán.
Tháng 6/1989, Quốc hội quyết định chia tỉnh Nghĩa Bình thành hai tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định. Thị xã Quảng Ngãi trở lại làm tỉnh lỵ. Giấy khai sinh, học bạ hay quyết định công tác cấp trong khoảng 1976–1989 vì vậy có thể ghi tỉnh Nghĩa Bình, và vẫn có giá trị theo thời điểm cấp.
Sau năm 1989, bản đồ huyện của Quảng Ngãi còn đổi thêm nhiều lần. Đầu thập niên 1990, đảo Lý Sơn được tách khỏi Bình Sơn thành huyện đảo riêng. Vùng núi phía tây cũng được chia nhỏ để chính quyền gần dân hơn: Sơn Tây tách khỏi Sơn Hà, Minh Long được lập lại thành huyện riêng, Tây Trà tách khỏi Trà Bồng năm 2003. Năm 2005, thị xã Quảng Ngãi lên thành phố.
Các năm 2013–2014, thành phố Quảng Ngãi được mở rộng sang bờ bắc sông Trà Khúc, nhận thêm nhiều xã của Sơn Tịnh và một số xã của Tư Nghĩa. Đầu năm 2020, huyện Tây Trà nhập trở lại vào Trà Bồng, và huyện Đức Phổ lên thị xã. Từ đó đến tháng 6/2025, Quảng Ngãi giữ đúng mười ba đơn vị cấp huyện.
Mười ba đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ mười ba đơn vị theo đúng tên ngay trước khi bỏ cấp huyện, kèm vị trí và nét chính để nhận ra từng vùng. Mốc thời gian chỉ ghi khi tài liệu phổ biến thống nhất.
| Đơn vị | Vị trí | Nét chính |
|---|---|---|
| Thành phố Quảng Ngãi | Hai bờ hạ lưu sông Trà Khúc | Tỉnh lỵ; lên thành phố năm 2005, mở rộng sang bờ bắc 2013–2014 |
| Thị xã Đức Phổ | Cực nam, giáp Bình Định cũ | Sa Huỳnh, đầm An Khê, đồng muối; lên thị xã năm 2020 |
| Huyện Ba Tơ | Núi phía tây nam | Khởi nghĩa Ba Tơ năm 1945, người Hrê, quốc lộ 24 lên Kon Tum |
| Huyện Bình Sơn | Cực bắc, giáp Quảng Nam cũ | Khu kinh tế Dung Quất, lọc dầu, di tích Vạn Tường |
| Huyện Lý Sơn | Ngoài khơi phía đông bắc | Đảo núi lửa, tỏi, đội Hoàng Sa; nay là đặc khu |
| Huyện Minh Long | Thung lũng giữa núi và đồng bằng | Huyện nhỏ của người Hrê, thác Trắng |
| Huyện Mộ Đức | Đồng bằng ven biển phía nam | Mạch nha Thi Phổ, quê ông Phạm Văn Đồng |
| Huyện Nghĩa Hành | Lưu vực sông Vệ | Đồng lúa chân núi, thị trấn Chợ Chùa |
| Huyện Sơn Hà | Thượng nguồn sông Trà Khúc | Thị trấn Di Lăng, người Hrê, sông Rhe |
| Huyện Sơn Tây | Giáp Kon Tum cũ | Người Ca Dong, rừng núi cao, tách từ Sơn Hà |
| Huyện Sơn Tịnh | Bờ bắc sông Trà Khúc | Đồng bằng, khu công nghiệp VSIP Quảng Ngãi |
| Huyện Trà Bồng | Núi phía tây bắc | Quế Trà Bồng, người Cor, đã nhập Tây Trà năm 2020 |
| Huyện Tư Nghĩa | Giữa sông Trà Khúc và sông Vệ | Thị trấn La Hà, Sông Vệ; tên gốc của cả vùng |
Danh sách này không có huyện Tây Trà, vì Tây Trà đã nhập vào Trà Bồng từ đầu năm 2020. Giấy tờ cấp trong giai đoạn 2003–2020 ở vùng đó có thể ghi huyện Tây Trà, nay đọc là vùng Trà Bồng cũ.
Năm 2025: Quảng Ngãi mở rộng lên tận Kon Tum
Ngày 12/6/2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết 202/2025/QH15 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, rút từ 63 xuống 34 tỉnh, thành phố. Theo nghị quyết này, tỉnh Quảng Ngãi và tỉnh Kon Tum hợp thành một tỉnh mang tên Quảng Ngãi, trung tâm hành chính đặt ở Quảng Ngãi. Từ ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương chỉ còn hai cấp: tỉnh và xã, phường, đặc khu.
Như vậy tỉnh Quảng Ngãi mới chạy một mạch từ bờ biển, qua đèo Violắc, lên cao nguyên Măng Đen và tới ngã ba biên giới với Lào và Campuchia. Mối nối giữa hai vùng không mới: từ hàng trăm năm, gánh muối, cá khô của đồng bằng Quảng Ngãi đã theo đường núi lên Kon Tum, và quốc lộ 24 ngày nay đi gần đúng lối cũ ấy.
Cấp huyện không còn, nên mười ba đơn vị trong bảng trên chỉ còn là tên gọi vùng. Các xã, phường, thị trấn cũ được gộp lại thành xã, phường mới lớn hơn. Huyện đảo Lý Sơn là trường hợp riêng: cả huyện thành một đặc khu, đơn vị hành chính cấp xã có tổ chức chính quyền riêng theo luật mới.
Ranh giới các xã, phường mới không luôn trùng với ranh giới huyện cũ. Có xã mới gom phần đất của hai huyện cũ giáp nhau, nhất là quanh thành phố Quảng Ngãi, nơi Sơn Tịnh và Tư Nghĩa đã cắt đất cho thành phố từ trước. Khi cần biết chính xác một thôn cũ nay thuộc xã nào, cách chắc nhất là hỏi ủy ban xã, phường nơi đó hoặc tra công cụ đối chiếu địa giới của các cơ quan nhà nước.
Đọc một địa chỉ Quảng Ngãi cũ sau ngày sáp nhập
Một địa chỉ cũ thường đủ bốn lớp: thôn hoặc tổ dân phố, xã hoặc phường, huyện hoặc thị xã, tỉnh Quảng Ngãi. Sau 1/7/2025, địa chỉ mới chỉ còn ba lớp: thôn hoặc tổ, xã hoặc phường hoặc đặc khu mới, tỉnh Quảng Ngãi. Tên tỉnh không đổi, nhưng lớp huyện biến mất và tên xã nhiều khi đổi hẳn.
Với người Quảng Ngãi, điều dễ nhầm nhất là tưởng giấy tờ cũ không còn dùng được. Thực tế căn cước, sổ đỏ, bằng cấp, giấy khai sinh ghi địa chỉ cũ vẫn có giá trị; khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo địa chỉ mới. Ai cần cập nhật thì mang giấy tờ đến bộ phận một cửa của xã, phường hiện tại.
Với người ở xa, nhất là người Kon Tum cũ, cần nhớ rằng chữ Quảng Ngãi trên giấy tờ sau 7/2025 có thể chỉ một xã ở tận Đắk Glei hay Ngọc Hồi. Khi gửi hàng, đặt xe hay hẹn gặp, nên hỏi thêm tên huyện cũ để hình dung đúng vùng, vì tên huyện cũ vẫn là thứ người địa phương dùng để chỉ đường.
Người làm hồ sơ đất đai, thừa kế nên giữ một bản ghi đối chiếu: thôn cũ, xã cũ, huyện cũ và xã mới. Với những thửa đất gần ranh giới giữa Sơn Tịnh, Tư Nghĩa và thành phố, việc đối chiếu này giúp tránh nhầm khi trích lục hay chuyển nhượng, vì cùng một xóm có thể đã đổi huyện từ năm 2013 rồi lại đổi xã năm 2025.
Đồng bằng, núi và đảo: ba nhịp sống của tỉnh cũ
Đồng bằng Quảng Ngãi hẹp, kẹp giữa núi và biển, được bồi bởi sông Trà Bồng, Trà Khúc, sông Vệ và sông Trà Câu. Đất đai không rộng như đồng bằng Bắc Bộ, nên người Quảng quen làm lụng chắt chiu: lúa, mía, sắn, rau màu, ven biển thì làm muối và đánh cá. Đường phổi, kẹo gương, mạch nha là những món ngọt sinh ra từ cây mía và hạt lúa của vùng này.
Miền núi phía tây chiếm phần lớn diện tích tỉnh cũ, gồm Trà Bồng, Sơn Tây, Sơn Hà, Minh Long, Ba Tơ. Đây là đất của người Cor, Ca Dong và Hrê, với ruộng bậc thang, rẫy, vườn quế và rừng keo. Đường từ đồng bằng lên đều theo các thung lũng sông, nên mỗi huyện miền núi gắn với một huyện đồng bằng ở cửa thung lũng.
Ngoài khơi là Lý Sơn, hòn đảo núi lửa với ruộng tỏi phủ cát và những dòng họ từng góp người cho đội Hoàng Sa thời chúa Nguyễn. Ven bờ có Dung Quất ở phía bắc, nơi đặt nhà máy lọc dầu đầu tiên của Việt Nam, và Sa Huỳnh ở phía nam với đồng muối và đầm nước lợ.
Những trang tiếp theo đi lần lượt từng đơn vị trong danh sách mười ba đơn vị kể trên. Mỗi bài kể tên gọi, lịch sử ranh giới, nét đặc trưng có thật và cách hiểu vùng đó sau khi cấp huyện không còn, để người đọc dùng được khi về quê, làm giấy tờ hay chỉ muốn hiểu thêm nơi mình sinh ra.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Quảng Ngãi cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ hợp thành tỉnh Quảng Ngãi mới theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025. Tên tỉnh giữ là Quảng Ngãi, trung tâm hành chính đặt ở Quảng Ngãi.
Quảng Ngãi trước sáp nhập có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Quảng Ngãi có mười ba đơn vị cấp huyện: thành phố Quảng Ngãi, thị xã Đức Phổ và mười một huyện Ba Tơ, Bình Sơn, Lý Sơn, Minh Long, Mộ Đức, Nghĩa Hành, Sơn Hà, Sơn Tây, Sơn Tịnh, Trà Bồng, Tư Nghĩa.
Tỉnh Nghĩa Bình là gì?
Nghĩa Bình là tỉnh hợp nhất Quảng Ngãi và Bình Định, tồn tại từ năm 1976 đến năm 1989, tỉnh lỵ ở Quy Nhơn. Năm 1989, Quốc hội chia lại thành hai tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định như trước.
Huyện Tây Trà còn không?
Không. Huyện Tây Trà được lập năm 2003 từ một phần Trà Bồng, rồi đầu năm 2020 nhập trở lại vào huyện Trà Bồng. Vì vậy danh sách trước 7/2025 chỉ có huyện Trà Bồng, bao gồm cả vùng Tây Trà cũ.
Lý Sơn bây giờ là xã hay huyện?
Từ 1/7/2025, huyện đảo Lý Sơn trở thành đặc khu Lý Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã có tổ chức chính quyền riêng, khác với các xã, phường thông thường trên đất liền.
Giấy tờ ghi địa chỉ huyện cũ có phải làm lại không?
Không bắt buộc làm lại ngay. Giấy tờ cấp trước 1/7/2025 vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi địa chỉ theo xã, phường mới; ai muốn cập nhật thì liên hệ bộ phận một cửa nơi cư trú.