Thị xã Đức Phổ là đơn vị cấp huyện cực nam của tỉnh Quảng Ngãi cũ, giáp Bình Định cũ. Đức Phổ vốn là huyện, lên thị xã năm 2020. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn Đức Phổ cũ chia thành một số phường và xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Đi quốc lộ 1 vào nam, qua khỏi Đức Phổ là sang đất Bình Định. Vùng này có bờ biển dài, đầm nước lợ, đồng muối và những ngọn đồi thấp chạy sát ra biển. Cái tên Sa Huỳnh, một vùng biển của Đức Phổ, nổi tiếng khắp giới khảo cổ vì đã đặt tên cho cả một nền văn hóa thời kim khí. Phần dưới kể lại tên gọi, ranh giới và những gì làm nên vùng đất cuối tỉnh này.
Từ huyện Đức Phổ đến thị xã Đức Phổ
Đức Phổ là một trong những tên huyện lâu đời của Quảng Ngãi, có từ thời nhà Nguyễn. Huyện nằm ở phần đồng bằng hẹp phía nam sông Trà Câu, kẹp giữa dãy núi phía tây và biển. Huyện lỵ là thị trấn Đức Phổ bên quốc lộ 1, nơi có chợ, ga tàu và cơ quan huyện.
Thời Nghĩa Bình, Đức Phổ là một huyện ở giữa tỉnh lớn, giáp với Hoài Nhơn của Bình Định. Sau khi tái lập tỉnh Quảng Ngãi năm 1989, Đức Phổ lại thành huyện cực nam như trước. Các xã của huyện mang tiền tố Phổ quen thuộc như Phổ Thạnh, Phổ Quang, Phổ Cường, Phổ Văn, Phổ Ninh.
Đầu năm 2020, Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định thành lập thị xã Đức Phổ trên cơ sở toàn bộ huyện Đức Phổ. Thị trấn cũ và một số xã lên phường, phần còn lại vẫn là xã. Từ đó đến tháng 6/2025, Đức Phổ là thị xã duy nhất của tỉnh Quảng Ngãi.
Từ 1/7/2025, thị xã không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn Đức Phổ cũ được sắp xếp thành một số phường và xã mới thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Người địa phương vẫn nói về Đức Phổ, xuống Sa Huỳnh như trước, và tên Đức Phổ cũ vẫn là cách chỉ đường dễ hiểu nhất cho người ở xa.
Sa Huỳnh: một vùng biển đặt tên cho cả nền văn hóa
Năm 1909, ở vùng cồn cát Sa Huỳnh, người ta tìm thấy nhiều chum gốm chôn dưới cát, bên trong có xương cốt, đồ trang sức và đồ sắt. Về sau các nhà khảo cổ gọi chung các di chỉ có kiểu mộ chum và đồ vật tương tự dọc miền Trung là văn hóa Sa Huỳnh, một nền văn hóa thời kim khí ở ven biển miền Trung.
Văn hóa Sa Huỳnh nổi tiếng với khuyên tai hai đầu thú và những hạt chuỗi đá quý, cho thấy cư dân xưa đã buôn bán qua biển với các vùng xa. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là một trong những nền văn hóa tiền thân của vương quốc Chăm về sau, dù chi tiết vẫn còn được bàn thảo.
Ngày nay khu di chỉ không có gì đồ sộ để ngắm, chủ yếu là cồn cát, bãi biển và một nhà trưng bày nhỏ. Người đến Sa Huỳnh vì khảo cổ nên biết trước rằng hiện vật quan trọng phần lớn nằm trong bảo tàng, còn ở đây là cảnh quan nơi chúng được tìm thấy.
Với người Đức Phổ, Sa Huỳnh trước hết là một làng biển: cảng cá, chợ cá, đồng muối và bãi tắm. Cái tên vang ra thế giới nhờ khảo cổ, nhưng đời sống thường ngày vẫn xoay quanh biển và nắng như hàng trăm năm trước.
Người muốn tìm hiểu kỹ hơn về văn hóa Sa Huỳnh nên ghé bảo tàng tổng hợp của tỉnh ở thành phố Quảng Ngãi trước, xem hiện vật và đọc phần giới thiệu, rồi mới xuống Sa Huỳnh. Đi theo thứ tự đó, đứng giữa cồn cát sẽ hình dung được nơi các chum gốm từng nằm, thay vì chỉ thấy một bãi biển như bao bãi biển khác. Học sinh, sinh viên đến thực tế thường được thầy cô dẫn theo đúng lộ trình này.
Đầm An Khê, đồng muối và cảng cá
Phía sau dải cát Sa Huỳnh là đầm An Khê, một đầm nước lợ thông ra biển. Đầm nuôi sống nhiều hộ làm nghề đánh bắt, nuôi tôm cá, và tạo nên phong cảnh mặt nước phẳng giữa đồi và cát. Vào những ngày lặng gió, người làng chèo thuyền nhỏ ra thả lưới từ sáng sớm.
Đồng muối Sa Huỳnh là một trong những nơi làm muối lâu đời của miền Trung. Muối được phơi trên ruộng nén, cào gom bằng tay vào mùa nắng, thường từ đầu năm đến khoảng giữa năm. Nghề này nặng nhọc, phụ thuộc nắng gió, và số người theo nghề đã giảm khi lớp trẻ đi làm xa hoặc vào khu công nghiệp.
Cảng cá Sa Huỳnh là nơi tàu thuyền của Đức Phổ và các vùng lân cận cập bến, bán cá, mua đá và dầu. Buổi sáng sớm, bến cá đông người mua bán, cá được chia ra cho các vựa, rồi chở lên quốc lộ đi khắp nơi. Đây là chỗ để thấy đời sống biển thật, không phải cảnh dựng cho khách.
Ngoài biển và đầm, phía tây Đức Phổ là đồi núi thấp với rừng keo, ruộng lúa và vườn cây. Nhiều làng trồng mía, sắn và chăn bò. Dọc quốc lộ 1 có các chợ quê, nơi người mua quà muối, cá khô, mắm của vùng.
Bệnh xá Đặng Thùy Trâm và dấu tích chiến tranh
Đức Phổ gắn với tên bác sĩ liệt sĩ Đặng Thùy Trâm, người Hà Nội vào chiến trường Quảng Ngãi và hy sinh năm 1970. Cuốn nhật ký của chị, được một cựu binh Mỹ giữ lại rồi trao trả gia đình, xuất bản năm 2005 và được nhiều người biết đến.
Khu di tích bệnh xá Đặng Thùy Trâm được dựng lại ở vùng núi xã Phổ Cường, nơi bệnh xá dã chiến từng hoạt động. Đường vào có đoạn đi trên đồi, trời mưa thì trơn. Người đến thăm thường là học sinh, cựu chiến binh và những người đã đọc cuốn nhật ký.
Đức Phổ cũng như nhiều huyện đồng bằng Quảng Ngãi từng là vùng giao tranh ác liệt trong chiến tranh. Nhiều làng có nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm, và trong đời sống người già vẫn còn những câu chuyện về những năm ấy. Khi trò chuyện với người địa phương, nên lắng nghe hơn là hỏi dồn.
Những di tích này không phải điểm tham quan ồn ào. Đến đây nên mặc gọn gàng, nói nhỏ, không leo trèo lên công trình tưởng niệm, và hỏi người trông coi nếu muốn chụp ảnh bên trong nhà trưng bày.
Đức Phổ sau 7/2025: đọc địa chỉ và đi lại
Từ 1/7/2025, các phường và xã cũ của thị xã Đức Phổ được gộp lại thành một số phường, xã mới thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Tên mới có thể giữ tên Đức Phổ, Sa Huỳnh hoặc lấy một tên khác; người cần chính xác nên tra tại ủy ban xã, phường hoặc công cụ tra cứu địa giới chính thức, đừng đoán theo tên cũ.
Giấy tờ ghi huyện Đức Phổ, thị xã Đức Phổ đều vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Một người sinh năm 2000 có thể có giấy khai sinh ghi xã của huyện Đức Phổ, căn cước ghi phường của thị xã Đức Phổ, và từ 2025 địa chỉ mới ghi phường hoặc xã mới. Đó là ba cách ghi cho cùng một nơi.
Đi lại thì Đức Phổ nằm trên quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam chạy dọc vùng, và tuyến cao tốc từ Quảng Ngãi đi Hoài Nhơn chạy phía tây các khu dân cư chính. Từ thành phố Quảng Ngãi xuống Đức Phổ mất khoảng một giờ đường bộ tùy phương tiện.
Ở phía nam, Đức Phổ giáp vùng Hoài Nhơn của Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai mới. Người hai bên ranh giới qua lại buôn bán, cưới hỏi từ lâu, nên chuyện một nhà có họ hàng ở hai tỉnh là bình thường. Sau 2025, ranh giới tỉnh ở đây vẫn là ranh giới cũ, chỉ đổi tên tỉnh phía bên kia.
Phía tây Đức Phổ: đồi thấp, ruộng lúa và đường làng
Không phải cả Đức Phổ đều là biển. Phía tây quốc lộ 1 là vùng đồi thấp và thung lũng nhỏ, giáp Ba Tơ, với những xóm làng nằm dọc các con suối. Ở đây người dân trồng lúa hai vụ ở chỗ có nước, còn trên đồi là keo, sắn, mía và vườn cây ăn trái. Đường làng nối các xóm thường nhỏ, trời mưa có đoạn lầy.
Nhịp sống ở vùng đồi khác hẳn vùng biển. Người biển dậy từ khuya chờ ghe về, còn người vùng đồi ra đồng lúc trời sáng, trưa nghỉ dưới tán cây, chiều mới đi chăn bò. Hai vùng trao đổi với nhau qua những phiên chợ quê, nơi cá biển đổi lấy rau, gạo và trái cây.
Từ Đức Phổ có những con đường nhỏ đi sang Ba Tơ, nhưng người lạ nên đi theo đường lớn, vì đường đồi ít người qua, mưa xuống dễ sạt. Nếu muốn đi lối tắt, hãy hỏi người địa phương về tình trạng đường hôm đó.
Đức Phổ còn nhiều đình làng, miếu thờ cá Ông của ngư dân, và những nhà thờ họ có tuổi đời hàng trăm năm. Các lễ cầu ngư đầu năm ở làng biển là dịp cả làng tụ họp, có hát bả trạo, có đua thuyền ở một số nơi. Thời gian lễ tùy từng làng, thường vào đầu năm âm lịch, người muốn xem nên hỏi trước ban tổ chức ở địa phương.
Người đi xa trở về Đức Phổ hay tìm lại những món quen: cá cơm, mắm nêm, bánh xèo, gỏi cá. Ở chợ Sa Huỳnh và các chợ ven quốc lộ, những món này vẫn bán hằng ngày, theo mùa cá và mùa nắng.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Đức Phổ cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã Đức Phổ cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới (gồm Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ). Thị xã không còn là đơn vị hành chính; địa bàn chia thành một số phường và xã mới.
Đức Phổ lên thị xã năm nào?
Huyện Đức Phổ được nâng lên thị xã Đức Phổ năm 2020 theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Trước đó Đức Phổ là huyện từ thời nhà Nguyễn, kể cả trong giai đoạn tỉnh Nghĩa Bình 1976–1989.
Văn hóa Sa Huỳnh được phát hiện ở đâu?
Văn hóa Sa Huỳnh đặt tên theo vùng Sa Huỳnh ở cực nam Quảng Ngãi, thuộc Đức Phổ cũ, nơi người ta tìm thấy các khu mộ chum năm 1909. Về sau các di chỉ cùng kiểu dọc miền Trung được xếp chung vào nền văn hóa này.
Mùa muối Sa Huỳnh là khi nào?
Muối Sa Huỳnh làm vào mùa nắng, thường từ đầu năm đến khoảng giữa năm, tùy thời tiết từng năm. Mùa mưa cuối năm đồng muối nghỉ. Muốn xem diêm dân cào muối nên đến vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn.
Bệnh xá Đặng Thùy Trâm ở đâu?
Khu di tích bệnh xá Đặng Thùy Trâm nằm ở vùng đồi núi xã Phổ Cường cũ của Đức Phổ. Đường vào có đoạn đồi dốc, trời mưa trơn trượt; nên hỏi đường người địa phương và đi vào ban ngày.
Đức Phổ giáp với đâu?
Phía bắc Đức Phổ giáp Mộ Đức, phía tây giáp Ba Tơ, phía nam giáp vùng Hoài Nhơn của Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai mới, phía đông là biển. Quốc lộ 1 đi dọc theo hướng bắc nam qua giữa vùng.