Huyện Bình Sơn là huyện cực bắc của tỉnh Quảng Ngãi cũ, giáp Núi Thành của Quảng Nam cũ, huyện lỵ là thị trấn Châu Ổ. Đảo Lý Sơn từng thuộc Bình Sơn trước khi tách thành huyện riêng đầu thập niên 1990. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn Bình Sơn cũ chia thành một số xã, phường thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Bình Sơn là nơi người đi từ Đà Nẵng vào thấy Quảng Ngãi đầu tiên. Vùng này vừa có làng quê ven sông Trà Bồng, vừa có khu kinh tế Dung Quất với nhà máy lọc dầu, nhà máy thép và cảng nước sâu. Chưa huyện nào của tỉnh đổi thay nhanh như Bình Sơn trong hai mươi năm đầu thế kỷ XXI. Phần dưới kể lại tên gọi, ranh giới và những nét người địa phương vẫn giữ.
Tên gọi và ranh giới của Bình Sơn
Bình Sơn là tên huyện có từ thời nhà Nguyễn, nằm ở phần bắc nhất của đồng bằng Quảng Ngãi, hai bên sông Trà Bồng. Phía bắc giáp Núi Thành của Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng mới, phía nam giáp Sơn Tịnh, phía tây giáp Trà Bồng, phía đông là biển.
Trước đầu thập niên 1990, đảo Lý Sơn là một phần của Bình Sơn. Người Lý Sơn vào đất liền làm việc huyện phải về Châu Ổ. Khi Lý Sơn tách thành huyện đảo riêng, Bình Sơn chỉ còn phần đất liền, nhưng mối liên hệ họ hàng, buôn bán giữa hai bên vẫn còn đến nay.
Huyện lỵ là thị trấn Châu Ổ bên quốc lộ 1, có chợ, bến xe và các cơ quan huyện. Ngoài Châu Ổ, vùng ven Dung Quất phát triển thành một khu đô thị công nghiệp mới, nơi người các huyện khác và tỉnh khác đến làm việc. Nhiều xã của Bình Sơn mang tiền tố Bình như Bình Thạnh, Bình Trị, Bình Hải, Bình Châu, Bình Đông.
Từ 1/7/2025, thị trấn Châu Ổ và các xã của Bình Sơn được sắp xếp thành một số xã, phường mới. Do khu Dung Quất đông dân và có tính đô thị, sắp xếp ở đây không giống các huyện thuần nông. Người cần biết chính xác một thôn cũ nay thuộc đâu nên tra tại ủy ban xã, phường.
Dung Quất: từ vịnh vắng đến khu kinh tế
Vịnh Dung Quất là vịnh kín gió, nước sâu ở phía bắc Bình Sơn. Cuối thập niên 1990, nơi đây được chọn làm khu công nghiệp lớn, rồi trở thành khu kinh tế Dung Quất. Nhà máy lọc dầu Dung Quất, nhà máy lọc dầu đầu tiên của Việt Nam, đi vào vận hành cuối thập niên 2000.
Sau lọc dầu là cảng biển, nhà máy đóng tàu, nhà máy thép và nhiều nhà máy khác. Khu kinh tế mang lại việc làm cho hàng chục nghìn người, đổi hẳn đời sống những làng ven biển vốn chỉ sống bằng cá và ruộng cát. Nhiều làng phải di dời nhường đất cho nhà máy, đến khu tái định cư mới.
Việc phát triển nhanh cũng kéo theo những lo ngại: bụi, nước thải, đất ruộng mất, nghề biển thu hẹp. Người dân ven Dung Quất có những ý kiến khác nhau về các đổi thay này, và đó là chuyện thường thấy ở mọi vùng công nghiệp hóa nhanh.
Với người đến làm việc, khu Dung Quất có các khu nhà trọ, chợ, quán ăn phục vụ công nhân. Đi từ Dung Quất về thành phố Quảng Ngãi hoặc ra sân bay Chu Lai đều không xa. Khi tìm chỗ ở, nên hỏi người quen trong nhà máy vì giá thuê và chất lượng khác nhau nhiều.
Vạn Tường và những dấu vết chiến tranh
Tháng 8/1965, ở vùng Vạn Tường thuộc Bình Sơn đã diễn ra trận đánh lớn giữa quân giải phóng và lính thủy đánh bộ Mỹ, thường được gọi là chiến thắng Vạn Tường. Trận này được xem là mốc lớn đầu tiên trong cuộc đối đầu với quân Mỹ trên chiến trường miền Nam.
Khu di tích chiến thắng Vạn Tường nằm ở vùng ven biển xã Bình Hải, có bia, tượng đài và nhà trưng bày. Ngày nay xung quanh là làng chài, rừng phi lao và khu công nghiệp. Hằng năm vào tháng 8, địa phương thường có hoạt động kỷ niệm.
Như nhiều huyện đồng bằng Quảng Ngãi, Bình Sơn có nhiều nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm và những làng từng bị tàn phá. Người già vẫn giữ ký ức về những năm ấy. Khi đến thăm hay trò chuyện, nên lắng nghe, không gợi chuyện quá sâu với người chưa muốn kể.
Đi thăm Vạn Tường có thể kết hợp với ngắm biển và làng chài ven Dung Quất, nhưng nên tách bạch: khu tưởng niệm là nơi trang nghiêm, còn bãi biển là nơi nghỉ ngơi.
Sông Trà Bồng, biển và làng quê Bình Sơn
Sông Trà Bồng chảy từ núi Trà Bồng xuống, qua Bình Sơn rồi đổ ra biển. Hai bên sông là đồng lúa, ruộng màu, vườn tre. Châu Ổ nằm bên bờ sông, phố chợ nhỏ với nhịp sống quê.
Bờ biển Bình Sơn có những bãi cát dài, mũi đá và làng chài. Mũi Ba Làng An ở vùng Bình Châu có ngọn hải đăng và bãi đá ven biển, gần đó là những ruộng tỏi, ruộng hành trên cát. Ven bờ có những ghềnh đá đen mà người ta cho là dấu vết của núi lửa cổ, gần gũi với nền đất của Lý Sơn ngoài khơi.
Người Bình Sơn làm nghề cá, nuôi trồng thủy sản, trồng lúa, rau màu và đi làm nhà máy. Hành, tỏi trồng trên cát ven biển Bình Châu cũng là sản vật quen, dù không nổi tiếng bằng tỏi Lý Sơn.
Khi đi theo các con đường ven biển Bình Sơn, nên để ý thời tiết: mùa gió bấc cuối năm sóng lớn, không nên tắm biển ở bãi vắng không có người canh. Mùa hè biển êm hơn, nước trong, nhiều gia đình ra tắm vào chiều tối.
Bình Sơn sau 7/2025: đọc địa chỉ và đi lại
Giấy tờ ghi huyện Bình Sơn vẫn có giá trị. Từ 1/7/2025, khi làm thủ tục mới, người dân đến xã hoặc phường mới nơi cư trú. Khu vực Dung Quất có nhiều người tạm trú từ nơi khác đến làm việc; ai cần đăng ký tạm trú thì đến công an xã, phường mới nơi mình ở.
Bình Sơn nằm trên quốc lộ 1 và cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi, cách sân bay Chu Lai không xa về phía bắc. Đường sắt Bắc – Nam cũng chạy qua địa bàn huyện. Đi từ đây vào thành phố Quảng Ngãi mất chưa đến một giờ đường bộ, tùy giờ cao điểm.
Phía bắc Bình Sơn là vùng Núi Thành của Quảng Nam cũ, từ 7/2025 thuộc thành phố Đà Nẵng mới. Vì vậy ranh giới tỉnh ở đây nay là ranh giới giữa Quảng Ngãi và Đà Nẵng. Người ở vùng giáp ranh vẫn qua lại làm việc ở khu kinh tế Chu Lai và Dung Quất như trước.
Người về quê Bình Sơn sau nhiều năm xa thường bất ngờ vì cảnh đổi: đường mới, nhà máy, khu dân cư mới. Nếu tìm lại một xóm cũ đã giải tỏa, nên hỏi ủy ban xã hoặc người già trong vùng tái định cư, vì họ biết dân xóm cũ nay ở đâu.
Những hồ sơ đất đai ở vùng từng giải tỏa cho khu kinh tế thường phức tạp hơn nơi khác: có thửa đã thu hồi, có thửa đổi sang đất tái định cư, có thửa còn tranh chấp. Trước khi mua bán hay nhận thừa kế đất ở đây, nên xin trích lục và hỏi kỹ văn phòng đăng ký đất đai về lịch sử thửa đất, đừng chỉ dựa vào lời kể của người bán hay giấy tay viết từ nhiều năm trước.
Đổi nghề trong một thế hệ
Trước khi có Dung Quất, phần lớn người Bình Sơn sống bằng ruộng lúa, ruộng cát và biển. Đàn ông đi ghe, phụ nữ làm ruộng, buôn bán ở chợ. Đất ven biển nghèo, nhiều nhà chỉ đủ ăn, con cái lớn lên thường đi làm ăn xa ở Đà Nẵng hay vào nam.
Khi khu kinh tế hình thành, nhiều người trẻ ở lại quê làm công nhân, kỹ thuật viên, lái xe, phục vụ cho các nhà máy. Có gia đình trước làm ruộng nay mở nhà trọ, quán ăn, cửa hàng tạp hóa phục vụ công nhân. Chỉ trong một thế hệ, nghề chính của nhiều làng đã đổi hẳn.
Đổi nghề cũng có cái giá. Người lớn tuổi mất ruộng khó học nghề mới; một số làng chài phải di dời xa biển, không còn tiện ra khơi. Khu tái định cư có nhà cửa khang trang hơn nhưng nếp làng cũ, như đình làng, giếng làng, bãi chợ, không mang theo được hết. Nhiều người vẫn quay về chỗ cũ vào dịp giỗ, tết để thắp nhang mộ ông bà.
Trường nghề và các trung tâm đào tạo quanh Dung Quất mở ra nhiều lớp kỹ thuật, nhưng việc làm phụ thuộc vào tình hình của từng nhà máy. Những năm nhà máy bảo dưỡng lớn hay giảm sản xuất, công nhân tạm nghỉ, chợ quán quanh đó cũng vắng theo. Người tính chuyện lập nghiệp ở đây nên hiểu nhịp lên xuống này.
Với người tìm hiểu Bình Sơn, cách hay là đi cả hai phía: buổi sáng ra chợ quê Châu Ổ hay làng chài, buổi chiều đi qua khu công nghiệp. Hai hình ảnh đó cùng là Bình Sơn hôm nay, không cái nào thay được cái nào.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bình Sơn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Bình Sơn cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, gồm Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ. Cấp huyện không còn; thị trấn Châu Ổ và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã, phường mới.
Nhà máy lọc dầu Dung Quất thuộc huyện nào?
Nhà máy lọc dầu Dung Quất nằm trong khu kinh tế Dung Quất thuộc huyện Bình Sơn cũ, tỉnh Quảng Ngãi. Từ 7/2025, khu vực này thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, không có cấp huyện.
Lý Sơn có phải từng thuộc Bình Sơn?
Đúng. Đảo Lý Sơn từng là một phần của huyện Bình Sơn, đến đầu thập niên 1990 mới tách thành huyện đảo riêng. Từ 1/7/2025, huyện Lý Sơn trở thành đặc khu Lý Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi.
Trận Vạn Tường diễn ra khi nào?
Trận Vạn Tường diễn ra tháng 8/1965 ở vùng ven biển Bình Sơn. Khu di tích có bia, tượng đài và nhà trưng bày, thường có hoạt động kỷ niệm vào tháng 8 hằng năm.
Bình Sơn giáp với đâu?
Bình Sơn phía bắc giáp Núi Thành của Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng; phía nam giáp Sơn Tịnh, phía tây giáp Trà Bồng, phía đông là biển. Quốc lộ 1 và cao tốc chạy qua giữa vùng.
Huyện lỵ Bình Sơn ở đâu?
Huyện lỵ Bình Sơn cũ là thị trấn Châu Ổ, nằm bên quốc lộ 1 và gần sông Trà Bồng. Ở đây có chợ, bến xe và các cơ quan huyện trước 7/2025; nay là một phần của xã, phường mới.