Huyện Ba Tơ là huyện miền núi phía tây nam của tỉnh Quảng Ngãi cũ, giáp Kon Tum cũ và Bình Định cũ, huyện lỵ là thị trấn Ba Tơ. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn huyện Ba Tơ cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, và nay nằm ở giữa tỉnh, nối đồng bằng với vùng Kon Tum cũ.
Nhắc Ba Tơ, người Quảng Ngãi nghĩ ngay đến cuộc khởi nghĩa tháng 3/1945 và đội du kích Ba Tơ. Nhưng Ba Tơ còn là đất của người Hrê với ruộng nước trong thung lũng, nghề dệt thổ cẩm và con đường quốc lộ 24 vượt đèo Violắc lên Kon Plông. Phần dưới đi qua những nét chính của huyện và cách hiểu vùng này sau khi tỉnh mở rộng lên Kon Tum.
Vị trí: huyện núi rộng ở góc tây nam tỉnh
Ba Tơ nằm ở vùng thượng nguồn sông Vệ, giữa những dãy núi chạy theo hướng bắc nam. Phía bắc huyện giáp Minh Long và Sơn Hà, phía đông giáp Nghĩa Hành, Mộ Đức, Đức Phổ, phía tây giáp vùng Kon Plông của Kon Tum cũ, phía nam giáp vùng An Lão của Bình Định cũ.
Ba Tơ là một trong những huyện có diện tích lớn nhất của Quảng Ngãi cũ, phần lớn là đồi núi và rừng. Dân cư thưa, tập trung trong các thung lũng có nước và dọc quốc lộ 24. Thị trấn Ba Tơ nằm trong một lòng chảo giữa núi, là nơi có chợ, trường học, bệnh viện huyện và các cơ quan.
Khí hậu Ba Tơ mát hơn đồng bằng, mưa nhiều vào cuối năm, có năm sạt lở làm tắc đường. Mùa khô từ đầu năm đến giữa năm là lúc đi lại thuận lợi nhất, ruộng bậc thang cũng xanh hoặc vàng tùy vụ.
Từ khi tỉnh Quảng Ngãi mở rộng lên Kon Tum năm 2025, Ba Tơ trở thành chặng giữa trên đường nối hai vùng của tỉnh mới. Vị trí từng là cuối tỉnh nay thành vùng chuyển tiếp, và quốc lộ 24 qua Ba Tơ là một trong những trục chính của tỉnh.
Khởi nghĩa Ba Tơ và đội du kích
Ngày 11/3/1945, ngay sau khi Nhật đảo chính Pháp, các chiến sĩ cách mạng ở Ba Tơ nổi dậy chiếm đồn, giành chính quyền ở Ba Tơ. Ngay sau đó, đội du kích Ba Tơ được thành lập, trở thành một trong những lực lượng vũ trang cách mạng sớm ở miền Trung. Cuộc khởi nghĩa có sự tham gia của người Kinh và người Hrê.
Khu di tích khởi nghĩa Ba Tơ nằm ở thị trấn Ba Tơ, gồm nhà trưng bày, tượng đài và những địa điểm gắn với ngày khởi nghĩa. Hằng năm vào dịp tháng 3, địa phương thường tổ chức kỷ niệm. Người đến thăm có thể xem hiện vật, ảnh tư liệu và nghe kể về những năm đầu của đội du kích.
Bài hát Du kích Ba Tơ và tên đội du kích đã đi vào sách giáo khoa, nên nhiều người ở xa biết Ba Tơ qua lịch sử trước khi biết qua bản đồ. Với người trong huyện, đó là niềm tự hào, nhưng đời sống hôm nay vẫn là chuyện ruộng nương, rừng keo và học hành của con cái.
Ngoài khởi nghĩa 1945, Ba Tơ cũng là vùng căn cứ trong hai cuộc kháng chiến sau đó. Nhiều xã có bia tưởng niệm, nghĩa trang. Khi đi qua các nơi này, nên giữ nghi thức tối thiểu: dừng xe gọn, không đùa giỡn ồn ào.
Người Hrê và nghề dệt thổ cẩm
Người Hrê là cư dân đông nhất ở Ba Tơ, cùng với Minh Long và Sơn Hà. Khác nhiều tộc người miền núi làm rẫy, người Hrê nổi tiếng giỏi làm ruộng nước trên các thung lũng và sườn đồi, đắp bờ, dẫn nước từ suối. Ruộng bậc thang ở Ba Tơ phần lớn là công sức của họ qua nhiều đời.
Nghề dệt thổ cẩm của người Hrê còn giữ ở một số làng, nổi tiếng nhất là Làng Teng. Vải dệt trên khung cầm tay, nền chàm sẫm, hoa văn đỏ, trắng chạy thành sọc. Phụ nữ dệt váy, khố, tấm choàng cho gia đình, một số làm thêm hàng bán cho khách.
Mua thổ cẩm nên hỏi rõ vải dệt tay hay dệt máy, sợi bông hay sợi công nghiệp. Hàng dệt tay mất nhiều ngày cho một tấm, nên giá cao hơn hẳn hàng máy; người bán ở làng thường nói thật nếu được hỏi tử tế.
Người Hrê có những lễ hội gắn với mùa màng và cộng đồng, có tiếng chiêng, tiếng ché rượu cần, dân ca ca choi, ka lêu. Một số nghi lễ không tổ chức thường xuyên, nên người muốn xem phải hỏi trước địa phương, không nên đòi diễn cho mình xem.
Quốc lộ 24 và đèo Violắc: đường lên Kon Tum
Quốc lộ 24 bắt đầu từ ngã ba Thạch Trụ trên quốc lộ 1 ở Mộ Đức, đi qua Ba Tơ, vượt đèo Violắc rồi lên Măng Đen, Kon Plông và về thành phố Kon Tum. Đây là con đường ngắn nhất nối đồng bằng Quảng Ngãi với bắc Tây Nguyên.
Đèo Violắc là đoạn dốc quanh co dài, nằm ở phía tây huyện Ba Tơ, giáp ranh Kon Plông. Lên đèo thấy rừng núi trùng điệp, nhiều đoạn sương mù vào sáng sớm. Mùa mưa có thể sạt lở, nên người đi nên xem tin thời tiết và tình hình đường trước khi lên.
Lái xe trên đèo nên đi chậm, về số thấp khi xuống dốc, không vượt ở khúc cua, và để ý xe tải chở gỗ, chở keo. Các điểm dừng ngắm cảnh chỉ nên dừng chỗ có lề rộng.
Sau khi tỉnh mở rộng năm 2025, quốc lộ 24 trở thành tuyến giao thông nội tỉnh quan trọng. Người Kon Tum cũ xuống Quảng Ngãi làm việc và ngược lại đều đi qua Ba Tơ, nên các quán ăn, trạm dừng dọc đường ở thị trấn Ba Tơ có thêm khách.
Ba Tơ sau 7/2025 và những việc cần biết
Từ 1/7/2025, thị trấn Ba Tơ và các xã của huyện được gộp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Vì huyện rộng, dân thưa, mỗi xã mới có diện tích lớn, khoảng cách từ thôn xa đến trụ sở xã có thể vẫn khá xa. Tên các xã mới nên tra tại nơi làm thủ tục hoặc nguồn chính thức.
Giấy tờ ghi huyện Ba Tơ vẫn dùng bình thường. Khi làm thủ tục mới như đăng ký khai sinh, chứng thực, cấp sổ đất, người dân đến xã mới nơi mình cư trú. Ai ở thôn xa nên hỏi trước giờ làm việc và giấy tờ cần mang để khỏi đi hai lần.
Sản xuất của Ba Tơ chủ yếu là lúa nước, keo, quế, chăn nuôi bò, và một ít cây ăn quả. Thu nhập nhiều hộ còn thấp, lớp trẻ đi làm ở khu công nghiệp đồng bằng hoặc vào nam. Du lịch cộng đồng ở một số làng Hrê đang được thử làm, nhưng chưa thành phong trào lớn.
Người đến Ba Tơ lần đầu nên đi ban ngày, đổ đầy xăng ở thị trấn, mang áo mưa, và tôn trọng phong tục làng: hỏi trước khi vào nhà, khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ nhỏ.
Người con Ba Tơ đi làm xa, khi về quê làm giấy tờ cho cha mẹ già, nên gọi điện hỏi xã mới trước: cần những giấy gì, ai được ủy quyền, có làm trực tuyến được không. Nhiều thủ tục nay nộp qua cổng dịch vụ công, nhưng người già ở thôn xa ít dùng điện thoại thông minh, nên con cháu làm giúp là cách nhanh nhất. Giữ lại bản chụp các giấy tờ ghi địa chỉ huyện cũ cũng giúp đối chiếu khi cần.
Ruộng bậc thang, rừng keo và mùa vụ trong thung lũng
Ruộng nước của người Hrê ở Ba Tơ thường nằm trên sườn đồi thoải và đáy thung lũng, nước dẫn từ suối bằng mương đất. Mỗi năm thường làm hai vụ ở chỗ đủ nước, một vụ ở ruộng cao. Mùa lúa chín, những thửa ruộng xếp tầng quanh thị trấn và các xã vùng thấp chuyển màu vàng, là cảnh người chụp ảnh hay tìm.
Trên đồi, phần lớn diện tích là rừng keo trồng, cây quế ở vùng cao và một ít cây ăn trái. Keo là nguồn thu chính của nhiều hộ, trồng vài năm thì khai thác bán cho nhà máy dăm gỗ. Thu nhập từ keo giúp nhiều nhà xây được nhà mới, nhưng cũng làm đồi trọc nhanh hơn sau mỗi lần khai thác, dễ xói mòn khi mưa lớn.
Chăn nuôi bò, heo, gà là nghề phụ quen thuộc. Bò thả trên đồi, chiều lùa về chuồng. Một số làng nuôi cá trong ao nhỏ cạnh ruộng. Đặc sản người ở xa hay hỏi là rượu cần, măng rừng, mật ong; nhưng những thứ này mỗi nơi một kiểu, nên mua ở người quen là chắc nhất.
Mưa lớn cuối năm là nỗi lo thường trực. Những năm mưa dồn, nước suối dâng nhanh, cầu tràn bị ngập, có thôn bị chia cắt vài ngày. Người ở Ba Tơ quen dự trữ gạo, muối trước mùa mưa, và chính quyền thường cảnh báo không qua tràn khi nước lớn.
Đối với người đến từ đồng bằng hay từ Kon Tum cũ, Ba Tơ là nơi nhìn rõ cách người Hrê làm ruộng trên núi. Đi chậm, dừng lại hỏi chuyện mùa màng, người ở đây sẵn lòng kể, miễn là khách không vội vàng và không đi vào ruộng khi chưa được phép.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ba Tơ cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Ba Tơ cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, gồm Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ. Cấp huyện không còn; thị trấn Ba Tơ và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Khởi nghĩa Ba Tơ diễn ra khi nào?
Khởi nghĩa Ba Tơ nổ ra ngày 11/3/1945, ngay sau khi Nhật đảo chính Pháp. Sau khởi nghĩa, đội du kích Ba Tơ được thành lập. Khu di tích nằm ở thị trấn Ba Tơ cũ, có nhà trưng bày và tượng đài.
Người Hrê sống ở đâu trong Quảng Ngãi?
Người Hrê sống chủ yếu ở Ba Tơ, Minh Long, Sơn Hà và một phần Nghĩa Hành của Quảng Ngãi cũ, cùng một số nơi giáp ranh ở Bình Định cũ. Họ nổi tiếng giỏi làm ruộng nước và dệt thổ cẩm.
Đèo Violắc nằm ở đâu?
Đèo Violắc nằm trên quốc lộ 24, ở phía tây Ba Tơ cũ, giáp ranh vùng Kon Plông của Kon Tum cũ. Đèo dài, quanh co, mùa mưa có thể sạt lở; nên đi ban ngày và xem tình hình đường trước khi lên.
Từ Quảng Ngãi lên Măng Đen đi đường nào?
Từ quốc lộ 1, rẽ vào quốc lộ 24 ở ngã ba Thạch Trụ thuộc Mộ Đức cũ, đi qua Ba Tơ, vượt đèo Violắc lên Măng Đen. Đây là đường ngắn nhất nối đồng bằng Quảng Ngãi với vùng Kon Tum cũ.
Thổ cẩm Làng Teng có gì đặc biệt?
Thổ cẩm Làng Teng là vải dệt tay của người Hrê ở Ba Tơ, nền chàm sẫm, hoa văn đỏ trắng theo sọc. Khi mua nên hỏi rõ dệt tay hay dệt máy, sợi bông hay sợi công nghiệp, vì chất lượng và giá khác nhau nhiều.