Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Quảng Bình có tám đơn vị cấp huyện: thành phố Đồng Hới, thị xã Ba Đồn và sáu huyện Bố Trạch, Lệ Thủy, Minh Hóa, Quảng Ninh, Quảng Trạch, Tuyên Hóa. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Quảng Bình hợp với Quảng Trị thành một tỉnh lấy tên Quảng Trị, trung tâm hành chính đặt ở Đồng Hới; cấp huyện bị bỏ, xã phường được gộp lại.
Với người Quảng Bình, chuyện tỉnh mình mang tên tỉnh bên cạnh không phải lần đầu. Từ năm 1976 đến năm 1989, cả Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên đã chung một tỉnh Bình Trị Thiên. Bài này kể lại các lớp tên gọi của đất Quảng Bình, các lần chia, nhập cấp huyện, giới thiệu ngắn tám đơn vị cuối cùng và cách đọc một địa chỉ Quảng Bình cũ sau sắp xếp.
Từ châu Bố Chính đến cái tên Quảng Bình năm 1604
Phần lớn đất Quảng Bình ngày nay thuộc ba châu Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh mà vua Chiêm là Chế Củ dâng cho nhà Lý năm 1069, sau cuộc tiến quân của Lý Thánh Tông. Đây là một trong những mốc sớm nhất của quá trình người Việt đi về phương Nam, và vùng Bố Chính ở hai bờ sông Gianh vì thế được coi là phên dậu phía nam của Đại Việt suốt nhiều thế kỷ.
Qua các triều Trần, Hồ, Lê, tên gọi và ranh giới các châu, phủ ở đây đổi nhiều lần. Đến năm 1604, chúa Nguyễn Hoàng đổi phủ Tiên Bình thành phủ Quảng Bình. Từ đó cái tên Quảng Bình gắn với vùng đất này gần như liên tục cho tới năm 2025, chỉ gián đoạn trong mười ba năm thời Bình Trị Thiên.
Thế kỷ XVII, sông Gianh trở thành ranh giới giữa Đàng Ngoài của chúa Trịnh và Đàng Trong của chúa Nguyễn. Để giữ phía nam, mưu thần Đào Duy Từ cho đắp hệ thống lũy ở vùng Đồng Hới và Quảng Ninh, dân gian gọi là Lũy Thầy. Bảy lần giao tranh lớn giữa hai bên phần lớn diễn ra trên đất Quảng Bình, để lại nhiều địa danh như cửa Gianh, đèo Ngang, Quảng Bình Quan.
Dưới triều Nguyễn, Quảng Bình là một dinh rồi một tỉnh, sát kinh đô Huế về phía bắc. Thời Pháp thuộc, tỉnh thuộc Trung Kỳ, tỉnh lỵ đặt ở Đồng Hới, chia thành các phủ, huyện như Quảng Trạch, Bố Trạch, Quảng Ninh, Lệ Thủy, Tuyên Hóa. Nhiều tên huyện cuối cùng trước 2025 vì thế đã có tuổi đời hơn một thế kỷ, dù ranh giới đã đổi.
Tuyến lửa 1954–1975, Bình Trị Thiên và lần tái lập năm 1989
Sau Hiệp định Genève năm 1954, sông Bến Hải ở Quảng Trị thành giới tuyến tạm thời, và Quảng Bình là tỉnh cực nam của miền Bắc. Trong chiến tranh, tỉnh vừa là hậu phương trực tiếp vừa là tuyến lửa: đường Trường Sơn đi qua miền tây, các bến phà Gianh, Long Đại, đường 20 Quyết Thắng thành mục tiêu bom đạn nhiều năm. Thị xã Đồng Hới gần như bị san phẳng, nhiều làng ven biển và ven quốc lộ phải dựng lại từ đầu.
Đầu năm 1976, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên được hợp thành tỉnh Bình Trị Thiên, tỉnh lỵ đặt ở Huế. Trong giai đoạn này, cấp huyện cũng bị gộp: Lệ Thủy và Quảng Ninh thành huyện Lệ Ninh, Minh Hóa nhập vào Tuyên Hóa, một số xã của Tuyên Hóa được chuyển về Quảng Trạch. Người Quảng Bình đi làm thủ tục cấp tỉnh phải vào tận Huế, một quãng đường rất xa với giao thông thời ấy.
Ngày 1/7/1989, Bình Trị Thiên được chia lại thành ba tỉnh. Quảng Bình tái lập, tỉnh lỵ trở về Đồng Hới. Năm sau, 1990, các huyện gộp thời Bình Trị Thiên được tách ra: Lệ Ninh thành Lệ Thủy và Quảng Ninh, Tuyên Hóa tách lại Minh Hóa. Từ đó bản đồ cấp huyện của tỉnh có thị xã Đồng Hới và sáu huyện.
Giấy tờ cấp trong khoảng 1976–1989 vì vậy ghi tỉnh Bình Trị Thiên, và giấy tờ ở vùng Lệ Thủy, Quảng Ninh trước 1990 có thể ghi huyện Lệ Ninh. Đây là hai lớp tên người làm hồ sơ đất, hồ sơ hưu trí hay tra lý lịch gia đình thường gặp, và đều trỏ về đúng vùng đất của Quảng Bình cũ.
Các mốc cấp huyện từ 2004 đến 2025
Năm 2004, thị xã Đồng Hới được nâng lên thành phố. Cuối năm 2013, Chính phủ điều chỉnh địa giới huyện Quảng Trạch để lập thị xã Ba Đồn gồm thị trấn Ba Đồn và các xã quanh phố chợ; huyện Quảng Trạch còn lại phần phía bắc và phía tây, huyện lỵ dời về xã Quảng Phương. Từ đó tỉnh có đủ tám đơn vị cấp huyện như danh sách cuối cùng.
Khác nhiều tỉnh, Quảng Bình không có thêm hay mất đơn vị cấp huyện nào trong đợt sắp xếp 2019–2025. Thay đổi chủ yếu nằm ở cấp xã: nhiều xã nhỏ được gộp, có nơi đặt tên ghép như Liên Trường từ Quảng Liên và Quảng Trường, hay Phù Cảnh từ Phù Hóa và Cảnh Hóa ở Quảng Trạch. Ở Bố Trạch, xã Sơn Trạch, nơi có bến thuyền vào động Phong Nha, được nâng lên thị trấn Phong Nha.
Những thay đổi cấp xã này nhỏ nhưng gây rối trên giấy tờ. Cùng một ngôi nhà ở phía tây Quảng Trạch có thể lần lượt mang tên xã Cảnh Hóa, rồi Phù Cảnh trong vài tháng cuối năm 2024 đến giữa năm 2025, rồi tên xã mới của tỉnh Quảng Trị. Người giữ giấy tờ gia đình nên ghi chú lại tên qua từng thời kỳ.
Danh sách tám đơn vị ngay trước 1/7/2025 là điểm tựa cho cả danh mục này. Mỗi đơn vị có một bài riêng, và những chỗ đơn vị cũ hơn hay tên cũ hơn cần nhắc như Lệ Ninh, phủ Quảng Trạch hay thị trấn Ba Đồn đều được nói trong bài của đơn vị liên quan.
Tám đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ tám đơn vị theo đúng tên ngay trước khi bỏ cấp huyện, kèm mốc hay tên cũ hơn cần biết và nét để nhận ra từng vùng.
| Đơn vị | Mốc, tên cũ hơn | Nét chính |
|---|---|---|
| Thành phố Đồng Hới | Tỉnh lỵ lâu đời; lên thành phố năm 2004 | Sông Nhật Lệ, Quảng Bình Quan, Lũy Thầy, sân bay |
| Thị xã Ba Đồn | Thị trấn huyện lỵ Quảng Trạch; lập thị xã cuối năm 2013 | Phố chợ bờ bắc sông Gianh |
| Huyện Bố Trạch | Vùng Nam Bố Chính xưa | Phong Nha – Kẻ Bàng, thị trấn Hoàn Lão |
| Huyện Lệ Thủy | Từng gộp với Quảng Ninh thành huyện Lệ Ninh; tách lại 1990 | Sông Kiến Giang, quê Đại tướng Võ Nguyên Giáp |
| Huyện Minh Hóa | Từng nhập vào Tuyên Hóa; tái lập 1990 | Thị trấn Quy Đạt, cửa khẩu Cha Lo |
| Huyện Quảng Ninh | Từng thuộc huyện Lệ Ninh; tách lại 1990 | Thị trấn Quán Hàu, sông Long Đại, phá Hạc Hải |
| Huyện Quảng Trạch | Phủ Quảng Trạch thời Pháp; tách Ba Đồn năm 2013 | Đèo Ngang, Hòn La, Vũng Chùa – Đảo Yến |
| Huyện Tuyên Hóa | Từng gồm cả Minh Hóa thời Bình Trị Thiên | Thị trấn Đồng Lê, thượng nguồn sông Gianh |
Mốc năm trong bảng là mốc phổ biến trong tài liệu hành chính và địa chí; khi cần trích số hiệu văn bản, nên tra cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật để lấy đúng ngày hiệu lực.
Dải đất hẹp giữa Trường Sơn và biển
Quảng Bình cũ trải dài theo hướng tây bắc – đông nam, phía bắc giáp Hà Tĩnh qua dãy Hoành Sơn và đèo Ngang, phía nam giáp Quảng Trị cũ, phía tây là Trường Sơn giáp Lào, phía đông là biển. Tỉnh thường được nhắc là nơi lãnh thổ Việt Nam hẹp nhất theo chiều đông tây, từ bờ biển tới biên giới chỉ một quãng ngắn.
Đi từ tây sang đông, người ta qua gần đủ các dạng địa hình: núi đá vôi và rừng ở Minh Hóa, Tuyên Hóa, Bố Trạch; vùng gò đồi trung du; đồng bằng hẹp dọc sông Gianh, sông Nhật Lệ, sông Kiến Giang; rồi những cồn cát trắng chạy dọc bờ biển, nhiều chỗ có rừng phi lao chắn gió. Đất cát ven biển chiếm phần đáng kể, là nơi trồng khoai, lạc và các loại cây chịu hạn.
Các con sông chính đều ngắn và dốc: sông Roòn ở chân Hoành Sơn, sông Gianh chảy qua Tuyên Hóa, Quảng Trạch, Ba Đồn, Bố Trạch; sông Lý Hòa ở Bố Trạch; và sông Nhật Lệ, hợp từ sông Kiến Giang và sông Long Đại, chảy qua Đồng Hới ra biển. Mùa mưa, lũ lên nhanh; Tân Hóa ở Minh Hóa hay vùng hạ lưu Lệ Thủy là những nơi quen sống chung với nước.
Khí hậu khắc nghiệt bậc nhất miền Trung: mùa hè có gió tây nam khô nóng, mùa thu là mùa bão lũ, mùa đông có gió mùa đông bắc lạnh, mưa dầm. Có lẽ vì thế người Quảng Bình nổi tiếng chịu khó, hiếu học và đi làm ăn xa nhiều, như câu nói quen về đất “gió Lào cát trắng”.
Quảng Bình từ 1/7/2025: thuộc tỉnh Quảng Trị mới
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 sắp xếp cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh. Quảng Bình và Quảng Trị hợp thành một tỉnh lấy tên Quảng Trị, trung tâm chính trị – hành chính đặt ở Đồng Hới. Như vậy, một tỉnh mang tên Quảng Trị nhưng tỉnh lỵ lại nằm trên đất Quảng Bình cũ, điều người ngoài hay thắc mắc.
Cùng lúc, cấp huyện bị bỏ trên toàn quốc. Tám tên Đồng Hới, Ba Đồn, Bố Trạch, Lệ Thủy, Minh Hóa, Quảng Ninh, Quảng Trạch, Tuyên Hóa không còn là đơn vị hành chính; một số được giữ lại làm tên xã, phường mới. Thành phố Đồng Hới cũ nay thành ba phường Đồng Hới, Đồng Sơn, Đồng Thuận; vùng Ba Đồn – Quảng Trạch cũ thành chín xã, phường, trong đó có xã mang tên Quảng Trạch và phường mang tên Ba Đồn.
Ở các huyện còn lại, tên xã mới được nêu trong bài từng huyện khi đã đối chiếu chắc; chỗ chưa chắc thì bài viết chung theo vùng. Một bẫy cần nhớ: huyện Quảng Ninh cũ của Quảng Bình hoàn toàn không liên quan tới tỉnh Quảng Ninh ở Đông Bắc, và tỉnh Quảng Ninh vẫn giữ nguyên sau 2025.
Người cần biết chính xác xã cũ của mình nay thuộc xã nào nên hỏi ủy ban xã, phường nơi cư trú hoặc tra cổng thông tin của tỉnh Quảng Trị. Họ có danh sách đối chiếu chính thức và xác nhận được cho trường hợp phải chứng minh địa chỉ cũ, mới là một.
Đọc một địa chỉ Quảng Bình cũ
Địa chỉ Quảng Bình trước 7/2025 có bốn tầng: thôn, bản hoặc tổ dân phố; xã, phường hoặc thị trấn; một trong tám đơn vị cấp huyện; và tỉnh Quảng Bình. Sau 7/2025 còn ba tầng: thôn, bản hoặc tổ dân phố; xã hoặc phường mới; tỉnh Quảng Trị. Tầng huyện mất, tầng xã thường đổi, tầng tỉnh đổi tên. Đây là chỗ khác với Hà Tĩnh hay Nghệ An láng giềng, vốn giữ nguyên tên tỉnh.
Muốn đoán thời điểm một giấy tờ được cấp, có thể nhìn vào tên đơn vị: ghi Bình Trị Thiên là trong khoảng 1976–1989; ghi huyện Lệ Ninh là trước khi tách năm 1990; ghi thị xã Đồng Hới là trước năm 2004; ghi thị xã Ba Đồn là sau cuối năm 2013; ghi xã Phù Cảnh chỉ có thể là trong vài tháng cuối 2024 đến giữa 2025.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp, người dân không bắt buộc đổi hàng loạt chỉ vì địa danh thay đổi. Khi làm thủ tục mới như cấp đổi căn cước, sang tên đất, đăng ký hộ tịch, cơ quan sẽ ghi theo tên xã mới và tỉnh Quảng Trị. Nếu cần thể hiện cả hai, có thể ghi tên mới rồi chú thích tên cũ trong ngoặc.
Khi gửi hàng hay thư về quê, cách chắc là ghi xã mới, tỉnh Quảng Trị, rồi thêm tên huyện cũ của Quảng Bình trong ngoặc. Người giao hàng ở vùng này vẫn định vị theo huyện cũ, và hai chữ Quảng Bình giúp họ khỏi nhầm sang phía nam tỉnh, nơi là Quảng Trị cũ.
Câu hỏi thường gặp
Quảng Bình nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Quảng Bình hợp với Quảng Trị thành một tỉnh lấy tên Quảng Trị. Trung tâm hành chính của tỉnh mới đặt ở Đồng Hới, vốn là tỉnh lỵ Quảng Bình cũ.
Quảng Bình trước 7/2025 có bao nhiêu huyện, thị xã, thành phố?
Có tám đơn vị cấp huyện: thành phố Đồng Hới, thị xã Ba Đồn và sáu huyện Bố Trạch, Lệ Thủy, Minh Hóa, Quảng Ninh, Quảng Trạch, Tuyên Hóa. Danh sách này giữ nguyên từ cuối năm 2013 đến khi bỏ cấp huyện.
Tỉnh Bình Trị Thiên là gì?
Bình Trị Thiên là tỉnh hợp nhất từ Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên, tồn tại từ năm 1976 đến năm 1989, tỉnh lỵ ở Huế. Từ 1/7/1989, tỉnh được chia lại thành ba tỉnh như trước.
Huyện Lệ Ninh là huyện nào?
Lệ Ninh là huyện gộp từ Lệ Thủy và Quảng Ninh trong thời Bình Trị Thiên. Năm 1990, sau khi Quảng Bình tái lập, Lệ Ninh được tách lại thành hai huyện Lệ Thủy và Quảng Ninh như danh sách cuối cùng trước 2025.
Huyện Quảng Ninh của Quảng Bình có liên quan tỉnh Quảng Ninh không?
Không. Huyện Quảng Ninh là một huyện phía nam Đồng Hới của Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Tỉnh Quảng Ninh ở vùng Đông Bắc là đơn vị khác hẳn, vẫn giữ nguyên tên sau năm 2025.
Giấy tờ ghi tỉnh Quảng Bình có phải đổi gấp không?
Không bắt buộc đổi ngay. Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo xã mới và tỉnh Quảng Trị; cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một thì hỏi ủy ban xã nơi cư trú.