Thành phố Đồng Hới là tỉnh lỵ của Quảng Bình cũ, nằm hai bên cửa sông Nhật Lệ. Từ 1/7/2025, khi Quảng Bình nhập vào Quảng Trị và cấp huyện bị bỏ, địa bàn thành phố được sắp xếp thành ba phường Đồng Hới, Đồng Sơn, Đồng Thuận; Đồng Hới cũ cũng là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh Quảng Trị mới.
Người nơi khác biết Đồng Hới qua sân bay, ga tàu trên đường vào Phong Nha. Người Quảng Bình thì nhớ Đồng Hới qua những thứ chậm hơn: Lũy Thầy từ thời chúa Nguyễn, cổng Quảng Bình Quan, chợ cá sớm bên sông, và một thị xã bị bom đạn san phẳng rồi dựng lại sau chiến tranh. Bài này đi qua các lớp ấy rồi nói về Đồng Hới sau 2025.
Đồng Hới thời Lũy Thầy
Vùng cửa sông Nhật Lệ có cư dân từ rất sớm. Di chỉ Bàu Tró, bên một hồ nước ngọt sát biển ở Đồng Hới, đã cho giới khảo cổ tên gọi văn hóa Bàu Tró, một nền văn hóa thời đá mới ở ven biển miền Trung. Hồ Bàu Tró từng là nguồn nước ngọt của thị xã và nay vẫn là chỗ người dân quanh đó tập thể dục mỗi sáng.
Đồng Hới thật sự bước vào lịch sử thành văn khi chúa Nguyễn chọn nơi đây làm tuyến phòng thủ chống Đàng Ngoài vào thế kỷ XVII. Đào Duy Từ cho đắp hệ thống lũy từ chân núi ra cửa biển, trong đó lũy Đồng Hới chạy ngang qua vùng nay là trung tâm thành phố. Người đời sau gọi chung là Lũy Thầy, để tưởng nhớ người đã thiết kế.
Cổng chính của lũy, sau này gọi là Quảng Bình Quan, là công trình mà người Đồng Hới coi như biểu tượng của thành phố. Cổng đã được tu bổ qua nhiều thời, nằm giữa phố, xe cộ chạy vòng quanh. Một số đoạn lũy đất còn lại được đánh dấu và bảo vệ như di tích.
Thời Nguyễn, Đồng Hới là nơi đặt dinh, rồi tỉnh thành Quảng Bình. Sang thời Pháp, Đồng Hới là tỉnh lỵ, có phố chợ, nhà thờ, bến sông. Cái tên Đồng Hới vì thế đã gắn với vai trò tỉnh lỵ hơn ba trăm năm, chỉ gián đoạn khi tỉnh nhập vào Bình Trị Thiên.
Một thị xã bị san phẳng rồi dựng lại
Trong chiến tranh chống Mỹ, Đồng Hới nằm sát giới tuyến và là đầu mối giao thông trên quốc lộ 1, đường sắt, cửa biển, nên bị đánh phá rất nặng. Nhiều tài liệu mô tả thị xã gần như không còn ngôi nhà nào nguyên vẹn. Dân phải sơ tán về các làng quanh, sống dưới hầm.
Dấu tích còn giữ lại rõ nhất là tháp chuông và phần tường đổ của nhà thờ Tam Tòa bên bờ sông Nhật Lệ. Thay vì phá đi xây mới, phần tàn tích được giữ làm chứng tích chiến tranh, và người đi dạo bờ sông buổi chiều vẫn thấy nó đứng đó, giữa khu phố đã khác hẳn.
Sau năm 1975, Đồng Hới dựng lại gần như từ đầu, rồi lại lùi về vị trí một thị xã thuộc tỉnh Bình Trị Thiên. Khi Quảng Bình tái lập năm 1989, Đồng Hới trở lại là tỉnh lỵ, và năm 2004 được công nhận là thành phố. Phần lớn phố xá hôm nay vì thế còn trẻ, đường thẳng, nhà thấp, ít công trình cổ.
Người lớn tuổi ở Đồng Hới hay kể chuyện thị xã theo mốc trước và sau bom. Với người trẻ, Đồng Hới là một thành phố ven biển yên, ít kẹt xe, có công viên, bờ kè và những quán ăn sáng mở từ rất sớm.
Những vùng quen của Đồng Hới cũ
Khu trung tâm hai bên Quảng Bình Quan. Đây là lõi phố cũ, quanh các vùng mà người Đồng Hới quen gọi theo tên phường cũ như Hải Đình, Đồng Mỹ, Đồng Phú, nơi có chợ Đồng Hới, các cơ quan tỉnh và bờ kè sông Nhật Lệ. Phần lớn sinh hoạt buôn bán của thành phố tập trung ở đây.
Bán đảo Bảo Ninh bên kia sông. Bảo Ninh là dải cát dài kẹp giữa sông Nhật Lệ và biển, vốn là làng chài, nay có thêm khu nghỉ dưỡng và đường ven biển. Cầu Nhật Lệ nối bán đảo với trung tâm, thay cho chuyến đò ngang ngày trước.
Vùng biển Nhật Lệ, Bàu Tró. Phía bắc cửa sông là bãi biển Nhật Lệ, chỗ tắm biển quen của người Đồng Hới, và hồ Bàu Tró nằm ngay sau dải cát. Vào hè, bờ biển đông nhất lúc sáng sớm và chiều muộn, khi nắng gió Lào đã dịu.
Các phường, xã ven ngoài. Phía tây và phía nam là những vùng như Bắc Lý, Nam Lý, Đồng Sơn, Đức Ninh, Nghĩa Ninh, Lộc Ninh, Quang Phú. Nơi đây pha trộn khu dân cư mới, ruộng lúa và vườn, giáp sang Bố Trạch và Quảng Ninh.
Phá Hạc Hải và vùng nước phía nam. Phía tây nam thành phố có phá Hạc Hải, một vùng nước rộng nối với sông Nhật Lệ, là chỗ đánh bắt, nuôi trồng của các làng quanh, trải sang cả đất huyện Quảng Ninh cũ.
Sông Nhật Lệ, con sông của thành phố
Sông Nhật Lệ được tạo nên từ hai nhánh: sông Kiến Giang chảy từ vùng Lệ Thủy lên và sông Long Đại chảy từ vùng núi Quảng Ninh xuống, gặp nhau ở gần thị trấn Quán Hàu rồi xuôi về Đồng Hới, đổ ra biển ở cửa Nhật Lệ. Quãng sông qua thành phố ngắn nhưng rộng, nước lợ, là nơi neo đậu của đội thuyền đánh cá.
Bờ kè hai bên sông là nơi người Đồng Hới đi bộ, ngồi uống nước buổi tối. Phía đông là bán đảo Bảo Ninh, phía tây là khu phố cũ, giữa là dòng nước có thuyền ra vào theo con nước. Đứng trên cầu Nhật Lệ lúc sáng sớm có thể thấy thuyền về bến, người mua cá đứng chờ sẵn dưới chân kè.
Mùa thu, các làng ven sông thường tổ chức đua thuyền, một nét sinh hoạt chung của nhiều vùng sông nước Quảng Bình cũ. Mùa mưa bão, sông là nỗi lo: nước lũ từ Kiến Giang, Long Đại dồn về gặp triều cường có thể làm ngập những khu trũng ven phá và ven sông.
Hiểu sông Nhật Lệ cũng là hiểu vì sao Đồng Hới gắn với hai huyện phía nam là Quảng Ninh và Lệ Thủy: cùng một hệ sông, cùng chịu chung một mùa lũ, nhiều gia đình có người thân trải khắp ba vùng.
Đồng Hới là cửa ngõ vùng hang động
Từ khi Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO công nhận di sản thiên nhiên thế giới năm 2003, Đồng Hới trở thành điểm dừng chân của phần lớn du khách. Sân bay Đồng Hới, ga Đồng Hới trên đường sắt Bắc – Nam và quốc lộ 1 đều đưa khách về đây, rồi từ đây đi khoảng một giờ xe lên Phong Nha ở huyện Bố Trạch cũ.
Chính vai trò cửa ngõ khiến Đồng Hới có nhiều khách sạn, nhà nghỉ, quán ăn hơn mức một thành phố cỡ vừa. Người làm du lịch ở đây quen với mùa cao điểm hè, khi khách vừa tắm biển vừa vào động, và mùa thấp điểm cuối năm, khi mưa bão làm nhiều tuyến hang đóng cửa.
Món ăn khách hay tìm ở Đồng Hới là cháo canh, bánh bột lọc, các món cá biển và hải sản đánh bắt ở cửa Nhật Lệ. Chợ cá buổi sáng ven sông là nơi nhìn rõ nhịp sống của thành phố hơn mọi khu phố mới. Bài này không nêu giá cả, chỉ gợi ý nơi để tự đi xem.
Với người đi công việc sau 2025, Đồng Hới còn quan trọng hơn trước: đây là nơi đặt các cơ quan cấp tỉnh của Quảng Trị mới. Người ở Đông Hà, Vĩnh Linh hay Hướng Hóa có việc cấp tỉnh giờ phải ra Đồng Hới, ngược với thói quen trước đây.
Từ 1/7/2025: ba phường mới và trung tâm tỉnh Quảng Trị
Theo đợt sắp xếp năm 2025, địa bàn thành phố Đồng Hới cũ được tổ chức lại thành ba phường: Đồng Hới, Đồng Sơn và Đồng Thuận. Cả ba đều mang chữ Đồng đứng đầu, giữ dấu tên thành phố cũ. Phường Đồng Hới mới ôm phần lõi trung tâm; hai phường kia trải theo các vùng ven, nhưng ranh giới chi tiết từng phường cũ thì nên tra bảng chính thức.
Lưu ý tên Đồng Sơn từng là tên một phường cũ của thành phố, nay là tên một phường mới lớn hơn nhiều. Khi đọc giấy tờ, cần xem năm cấp: phường Đồng Sơn trước 7/2025 và phường Đồng Sơn sau 7/2025 không cùng phạm vi.
Cùng với Nghị quyết 202/2025/QH15, Đồng Hới được chọn làm nơi đặt trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh Quảng Trị mới. Như vậy Đồng Hới mất danh nghĩa thành phố nhưng giữ vai trò tỉnh lỵ, thậm chí cho một tỉnh rộng hơn trước.
Với người sống ở đây, thay đổi lớn nhất trên giấy tờ là dòng “thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình” thành “phường …, tỉnh Quảng Trị”. Số nhà, tên đường trong phố nói chung không đổi chỉ vì sắp xếp, trừ khi địa phương có quyết định đặt lại tên đường.
Mẹo cho người làm giấy tờ và người về thăm
Nếu giấy tờ của bạn ghi thị xã Đồng Hới, đó là giấy cấp trước năm 2004; ghi thị xã Đồng Hới, tỉnh Bình Trị Thiên là trong khoảng 1976–1989. Nếu ghi xã Bảo Ninh, Đức Ninh, Nghĩa Ninh, Lộc Ninh hay Quang Phú, đó là các xã ngoại thành cũ của thành phố. Muốn biết xã cũ ấy nay thuộc phường Đồng Hới, Đồng Sơn hay Đồng Thuận, hỏi ủy ban phường hoặc tra cổng thông tin tỉnh.
Người về thăm nên nhớ thời tiết: tháng 5 đến tháng 8 nắng gắt, có ngày gió Lào; tháng 9 đến tháng 11 là mùa mưa bão, có năm nước lên nhanh ở vùng trũng ven phá. Mùa xuân mát và ít khách, hợp để đi bộ quanh Quảng Bình Quan và bờ sông.
Khi gửi hàng, ghi phường mới kèm “tỉnh Quảng Trị (Đồng Hới cũ)” để người giao hàng không nhầm sang Đông Hà. Hai tên Đồng Hới và Đông Hà chỉ khác một dấu, từ trước đã hay bị lẫn, nay chung một tỉnh càng phải ghi rõ.
Nếu cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một cho hồ sơ ngân hàng hay đất đai, trung tâm phục vụ hành chính công của phường là nơi bắt đầu. Họ có danh sách đối chiếu từ phường, xã cũ sang phường mới.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Đồng Hới nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, thành phố Đồng Hới cũ được sắp xếp thành ba phường Đồng Hới, Đồng Sơn, Đồng Thuận, thuộc tỉnh Quảng Trị. Đồng Hới cũ cũng là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh Quảng Trị mới.
Đồng Hới lên thành phố năm nào?
Đồng Hới là thị xã tỉnh lỵ trong nhiều thập kỷ và được công nhận là thành phố năm 2004. Thời Bình Trị Thiên từ 1976 đến 1989, Đồng Hới là một thị xã thuộc tỉnh này, tỉnh lỵ khi ấy ở Huế.
Lũy Thầy là gì?
Lũy Thầy là hệ thống lũy đắp ở vùng Đồng Hới và Quảng Ninh thế kỷ XVII, do Đào Duy Từ thiết kế để chúa Nguyễn chống quân Trịnh. Cổng lũy ở Đồng Hới về sau được gọi là Quảng Bình Quan, nay là biểu tượng thành phố.
Bán đảo Bảo Ninh trước thuộc đâu?
Bảo Ninh là một xã của thành phố Đồng Hới, nằm trên dải cát giữa sông Nhật Lệ và biển. Từ 1/7/2025 vùng này thuộc một trong ba phường mới của Đồng Hới cũ; muốn biết chính xác phường nào, nên tra bảng đối chiếu chính thức.
Văn hóa Bàu Tró là gì?
Văn hóa Bàu Tró là tên giới khảo cổ đặt cho một nền văn hóa thời đá mới ven biển miền Trung, lấy theo di chỉ phát hiện bên hồ Bàu Tró ở Đồng Hới. Hồ này vẫn còn, nằm sau bãi biển Nhật Lệ.
Đi từ Đồng Hới lên Phong Nha bao xa?
Phong Nha thuộc huyện Bố Trạch cũ, phía tây bắc Đồng Hới. Đường bộ đi khoảng một giờ xe tùy tuyến và tình trạng đường. Phần lớn du khách đến bằng máy bay hoặc tàu hỏa tới Đồng Hới rồi đi tiếp bằng ô tô.